Deksametazon – czym jest i kiedy jego stosowanie może być przeciwwskazane?

Deksametazon to syntetyczny glikokortykosteroid o bardzo silnym działaniu przeciwzapalnym, przeciwalergicznym i immunosupresyjnym12. Jest stosowany zarówno ogólnoustrojowo (np. doustnie, w formie iniekcji), jak i miejscowo (np. do oka, na skórę), a także w postaci implantów do oka3. Dzięki swoim właściwościom znajduje zastosowanie w leczeniu wielu chorób, takich jak ciężkie stany zapalne, obrzęk mózgu, reakcje alergiczne czy niektóre powikłania pooperacyjne45.
Jednak ze względu na szeroki wpływ na organizm, istnieją sytuacje, w których stosowanie deksametazonu jest przeciwwskazane bezwzględnie (nie wolno go używać w żadnym wypadku), względnie (można rozważyć stosowanie tylko w wyjątkowych okolicznościach i pod ścisłym nadzorem lekarza) lub wymaga szczególnej ostrożności67. Różne postacie leku oraz drogi podania mają swoje specyficzne przeciwwskazania, dlatego zawsze należy je analizować indywidualnie.

Przeciwwskazania bezwzględne – kiedy deksametazonu nie wolno stosować?

  • Nadwrażliwość na deksametazon lub którykolwiek składnik preparatu – reakcje alergiczne mogą być poważne i nawet zagrażać życiu, dlatego w przypadku uczulenia na deksametazon lub substancje pomocnicze stosowanie jest zabronione68910.
  • Ostre, nieleczone zakażenia bakteryjne, wirusowe, grzybicze lub pasożytnicze – deksametazon osłabia odporność i może nasilić przebieg zakażeń, dlatego jego stosowanie bez leczenia przeciwinfekcyjnego jest niebezpieczne68910.
  • Szczepienia żywymi szczepionkami u pacjentów leczonych dawkami immunosupresyjnymi – ryzyko poważnych powikłań po szczepieniu jest bardzo wysokie, dlatego tego typu szczepienia są zabronione podczas terapii immunosupresyjnej deksametazonem611.
  • Niektóre choroby oczu (dotyczy postaci okulistycznych): opryszczkowe zapalenie rogówki, ospa krowia, ospa wietrzna, gruźlica oka, zakażenia grzybicze, nieleczone ropne zakażenia oczu, jaskra z wąskim i otwartym kątem przesączania, rany i wrzody rogówki – stosowanie deksametazonu w tych przypadkach może doprowadzić do pogorszenia stanu oka, perforacji rogówki, powikłań infekcyjnych, a nawet utraty wzroku89121013.
  • Zaawansowana jaskra, której nie można kontrolować lekami – wzrost ciśnienia śródgałkowego pod wpływem deksametazonu może prowadzić do nieodwracalnego uszkodzenia nerwu wzrokowego10.
  • Niektóre stany skóry (przy podaniu na skórę): wirusowe, grzybicze lub gruźlicze choroby skóry, trądzik pospolity, zapalenie skóry wokół ust, nowotwory i stany przedrakowe skóry – miejscowe stosowanie deksametazonu może nasilić zakażenia i zaburzyć procesy naprawcze skóry14.
  • Niektóre sytuacje w przypadku iniekcji dostawowych: zakażenia w stawie lub w jego okolicy, bakteryjne zapalenie stawów, niestabilność stawów, skaza krwotoczna, zwapnienia okołostawowe, martwica kości, zerwanie ścięgna, staw Charcota – podanie deksametazonu może pogorszyć przebieg tych chorób i doprowadzić do ciężkich powikłań715161718.
Ważne: Przeciwwskazania do stosowania deksametazonu mogą różnić się w zależności od drogi podania (np. tabletki, iniekcje, krople do oczu, implanty czy preparaty do stosowania na skórę). Zawsze należy zwracać uwagę na specyficzne przeciwwskazania dla danej postaci leku. W przypadku leków złożonych (np. zawierających także antybiotyk) przeciwwskazania mogą dotyczyć także pozostałych substancji czynnych, a nie tylko deksametazonu91213.

Przeciwwskazania względne – kiedy stosować tylko w wyjątkowych przypadkach?

Są sytuacje, w których deksametazon może być stosowany jedynie po dokładnej analizie ryzyka i korzyści, często pod ścisłą kontrolą lekarza:

  • Układowe zakażenia (np. bakteryjne, grzybicze, pasożytnicze) – deksametazon może być zastosowany tylko wtedy, gdy jednocześnie prowadzi się odpowiednie leczenie przeciwinfekcyjne6715.
  • Szczepienia inaktywowane (zawierające zabite drobnoustroje) – można je wykonywać podczas terapii deksametazonem, ale skuteczność szczepionki może być zmniejszona19.
  • Pacjenci z podejrzeniem lub rozpoznaniem guza chromochłonnego – leczenie deksametazonem wymaga bardzo dokładnej oceny i monitorowania, ponieważ istnieje ryzyko groźnego przełomu nadciśnieniowego202122.
  • Choroby psychiczne w wywiadzie – w przypadku ciężkich zaburzeń psychicznych, depresji, psychoz, decyzję o leczeniu podejmuje się indywidualnie, z uwzględnieniem szczególnego nadzoru232425.
  • Niektóre choroby przewodu pokarmowego (np. wrzodziejące zapalenie jelita grubego z ryzykiem perforacji, zapalenie uchyłków, zespolenia jelitowe) – lek można stosować tylko w razie zdecydowanej konieczności i pod ścisłą kontrolą2627.

Zachowaj szczególną ostrożność – kiedy deksametazon wymaga większego nadzoru?

Stosowanie deksametazonu wymaga szczególnej ostrożności u niektórych grup pacjentów lub w określonych sytuacjach. W takich przypadkach lekarz może zdecydować o konieczności modyfikacji dawki, częstszym monitorowaniu lub rezygnacji z leczenia:

  • Osteoporoza, szczególnie u kobiet po menopauzie – długotrwałe stosowanie deksametazonu może nasilić utratę masy kostnej i zwiększyć ryzyko złamań2829.
  • Nadciśnienie tętnicze, niewydolność serca – deksametazon może pogarszać kontrolę ciśnienia i stan serca2830.
  • Cukrzyca lub predyspozycje do cukrzycy – lek może zwiększać poziom cukru we krwi i wymagać dostosowania leczenia cukrzycy2830.
  • Gruźlica w wywiadzie – ryzyko reaktywacji choroby pod wpływem deksametazonu, szczególnie bez osłony lekami przeciwgruźliczymi2829.
  • Jaskra (lub rodzinna skłonność do jaskry) – wzrost ciśnienia w oku pod wpływem deksametazonu może pogorszyć przebieg jaskry2831.
  • Niewydolność wątroby lub nerek – zwiększone ryzyko działań niepożądanych i konieczność dostosowania dawki2829.
  • Padaczka, migrena – ryzyko zaostrzenia choroby lub interakcji z innymi lekami28.
  • Miopatia wywołana przez kortykosteroidy w wywiadzie – większe ryzyko ponownego wystąpienia osłabienia mięśni28.
  • Niedoczynność tarczycy – może być konieczne dostosowanie dawki deksametazonu28.
  • Dzieci i młodzież – deksametazon może hamować wzrost i rozwój, a u wcześniaków zwiększa ryzyko zaburzeń neurologicznych i kardiomiopatii przerostowej3233.
  • Pacjenci w podeszłym wieku – działania niepożądane mogą być u nich bardziej nasilone, zwłaszcza osteoporoza, zaburzenia elektrolitowe i infekcje3234.
Warto wiedzieć: Jeśli stosujesz deksametazon dłużej niż kilka dni, nie należy nagle przerywać leczenia – odstawienie leku powinno być stopniowe, aby uniknąć groźnych powikłań takich jak ostra niewydolność kory nadnerczy. Dotyczy to zwłaszcza osób przyjmujących duże dawki lub leczonych przewlekle353637.

Tabela podsumowująca przeciwwskazania

Przeciwwskazanie Typ (bezwzględne/względne)
Nadwrażliwość na deksametazon lub składniki pomocnicze Przeciwwskazane
Ostre, nieleczone zakażenia bakteryjne, wirusowe, grzybicze, pasożytnicze Przeciwwskazane
Szczepienia żywymi szczepionkami (przy leczeniu immunosupresyjnym) Przeciwwskazane
Opryszczkowe zapalenie rogówki, ospa wietrzna, ospa krowia, gruźlica oka, zakażenia grzybicze oka Przeciwwskazane
Zaawansowana jaskra, niekontrolowana lekami Przeciwwskazane
Niektóre stany skóry (np. wirusowe, grzybicze, gruźlicze choroby skóry) Przeciwwskazane
Zakażenia lub inne poważne schorzenia stawów (przy podaniu dostawowym) Przeciwwskazane
Układowe zakażenia leczone odpowiednio Należy zachować ostrożność
Szczepienia inaktywowane podczas leczenia Należy zachować ostrożność
Podejrzenie/rozpoznanie guza chromochłonnego Należy zachować ostrożność
Choroby psychiczne w wywiadzie Należy zachować ostrożność
Choroby przewodu pokarmowego z ryzykiem perforacji Należy zachować ostrożność
Osteoporoza, nadciśnienie, cukrzyca, jaskra, gruźlica w wywiadzie, niewydolność wątroby/nerek, padaczka, migrena, miopatia, niedoczynność tarczycy, dzieci, osoby starsze Należy zachować ostrożność

Deksametazon – stosowanie z rozwagą i pod kontrolą lekarza

Deksametazon jest niezwykle skutecznym lekiem, ale wymaga indywidualnego podejścia, szczególnie w przypadku chorób przewlekłych, zakażeń, u dzieci, osób starszych i kobiet po menopauzie2829. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości lub chorób towarzyszących zawsze należy poinformować lekarza o wszystkich problemach zdrowotnych, lekach oraz alergiach przed rozpoczęciem terapii deksametazonem. Dobrze dobrana terapia i przestrzeganie przeciwwskazań pozwala na skuteczne i bezpieczne wykorzystanie tego leku.

Pytania i odpowiedzi

Kiedy deksametazon jest bezwzględnie przeciwwskazany?

Bezwzględnie przeciwwskazany jest przy nadwrażliwości na deksametazon, ostrych nieleczonych zakażeniach bakteryjnych, wirusowych, grzybiczych, szczepieniach żywymi szczepionkami u osób leczonych immunosupresyjnie oraz w przypadku niektórych chorób oczu, skóry i schorzeń stawów (np. jaskra, opryszczka oka, zakażenia grzybicze oka, trądzik pospolity, zakażenia w stawie).123

Czy deksametazon można stosować w zakażeniach?

Nie należy stosować deksametazonu w przypadku ostrych zakażeń, chyba że prowadzone jest jednocześnie odpowiednie leczenie przeciwinfekcyjne. W przeciwnym razie lek może pogorszyć przebieg zakażenia.12

Jakie choroby wymagają szczególnej ostrożności przy stosowaniu deksametazonu?

Osteoporoza, nadciśnienie, cukrzyca, jaskra, gruźlica w wywiadzie, niewydolność wątroby i nerek, padaczka, migrena, miopatia, niedoczynność tarczycy, choroby psychiczne, dzieciństwo i podeszły wiek wymagają szczególnej ostrożności.12

Czy można nagle odstawić deksametazon?

Nie zaleca się nagłego odstawienia deksametazonu, zwłaszcza po długotrwałym stosowaniu lub przyjmowaniu dużych dawek. Dawkę należy zmniejszać stopniowo, aby uniknąć powikłań takich jak ostra niewydolność kory nadnerczy.12