Deksametazon – czym jest i kiedy jego stosowanie może być przeciwwskazane?
Deksametazon to syntetyczny glikokortykosteroid o bardzo silnym działaniu przeciwzapalnym, przeciwalergicznym i immunosupresyjnym12. Jest stosowany zarówno ogólnoustrojowo (np. doustnie, w formie iniekcji), jak i miejscowo (np. do oka, na skórę), a także w postaci implantów do oka3. Dzięki swoim właściwościom znajduje zastosowanie w leczeniu wielu chorób, takich jak ciężkie stany zapalne, obrzęk mózgu, reakcje alergiczne czy niektóre powikłania pooperacyjne45.
Jednak ze względu na szeroki wpływ na organizm, istnieją sytuacje, w których stosowanie deksametazonu jest przeciwwskazane bezwzględnie (nie wolno go używać w żadnym wypadku), względnie (można rozważyć stosowanie tylko w wyjątkowych okolicznościach i pod ścisłym nadzorem lekarza) lub wymaga szczególnej ostrożności67. Różne postacie leku oraz drogi podania mają swoje specyficzne przeciwwskazania, dlatego zawsze należy je analizować indywidualnie.
Przeciwwskazania bezwzględne – kiedy deksametazonu nie wolno stosować?
- Nadwrażliwość na deksametazon lub którykolwiek składnik preparatu – reakcje alergiczne mogą być poważne i nawet zagrażać życiu, dlatego w przypadku uczulenia na deksametazon lub substancje pomocnicze stosowanie jest zabronione68910.
- Ostre, nieleczone zakażenia bakteryjne, wirusowe, grzybicze lub pasożytnicze – deksametazon osłabia odporność i może nasilić przebieg zakażeń, dlatego jego stosowanie bez leczenia przeciwinfekcyjnego jest niebezpieczne68910.
- Szczepienia żywymi szczepionkami u pacjentów leczonych dawkami immunosupresyjnymi – ryzyko poważnych powikłań po szczepieniu jest bardzo wysokie, dlatego tego typu szczepienia są zabronione podczas terapii immunosupresyjnej deksametazonem611.
- Niektóre choroby oczu (dotyczy postaci okulistycznych): opryszczkowe zapalenie rogówki, ospa krowia, ospa wietrzna, gruźlica oka, zakażenia grzybicze, nieleczone ropne zakażenia oczu, jaskra z wąskim i otwartym kątem przesączania, rany i wrzody rogówki – stosowanie deksametazonu w tych przypadkach może doprowadzić do pogorszenia stanu oka, perforacji rogówki, powikłań infekcyjnych, a nawet utraty wzroku89121013.
- Zaawansowana jaskra, której nie można kontrolować lekami – wzrost ciśnienia śródgałkowego pod wpływem deksametazonu może prowadzić do nieodwracalnego uszkodzenia nerwu wzrokowego10.
- Niektóre stany skóry (przy podaniu na skórę): wirusowe, grzybicze lub gruźlicze choroby skóry, trądzik pospolity, zapalenie skóry wokół ust, nowotwory i stany przedrakowe skóry – miejscowe stosowanie deksametazonu może nasilić zakażenia i zaburzyć procesy naprawcze skóry14.
- Niektóre sytuacje w przypadku iniekcji dostawowych: zakażenia w stawie lub w jego okolicy, bakteryjne zapalenie stawów, niestabilność stawów, skaza krwotoczna, zwapnienia okołostawowe, martwica kości, zerwanie ścięgna, staw Charcota – podanie deksametazonu może pogorszyć przebieg tych chorób i doprowadzić do ciężkich powikłań715161718.
Przeciwwskazania względne – kiedy stosować tylko w wyjątkowych przypadkach?
Są sytuacje, w których deksametazon może być stosowany jedynie po dokładnej analizie ryzyka i korzyści, często pod ścisłą kontrolą lekarza:
- Układowe zakażenia (np. bakteryjne, grzybicze, pasożytnicze) – deksametazon może być zastosowany tylko wtedy, gdy jednocześnie prowadzi się odpowiednie leczenie przeciwinfekcyjne6715.
- Szczepienia inaktywowane (zawierające zabite drobnoustroje) – można je wykonywać podczas terapii deksametazonem, ale skuteczność szczepionki może być zmniejszona19.
- Pacjenci z podejrzeniem lub rozpoznaniem guza chromochłonnego – leczenie deksametazonem wymaga bardzo dokładnej oceny i monitorowania, ponieważ istnieje ryzyko groźnego przełomu nadciśnieniowego202122.
- Choroby psychiczne w wywiadzie – w przypadku ciężkich zaburzeń psychicznych, depresji, psychoz, decyzję o leczeniu podejmuje się indywidualnie, z uwzględnieniem szczególnego nadzoru232425.
- Niektóre choroby przewodu pokarmowego (np. wrzodziejące zapalenie jelita grubego z ryzykiem perforacji, zapalenie uchyłków, zespolenia jelitowe) – lek można stosować tylko w razie zdecydowanej konieczności i pod ścisłą kontrolą2627.
Zachowaj szczególną ostrożność – kiedy deksametazon wymaga większego nadzoru?
Stosowanie deksametazonu wymaga szczególnej ostrożności u niektórych grup pacjentów lub w określonych sytuacjach. W takich przypadkach lekarz może zdecydować o konieczności modyfikacji dawki, częstszym monitorowaniu lub rezygnacji z leczenia:
- Osteoporoza, szczególnie u kobiet po menopauzie – długotrwałe stosowanie deksametazonu może nasilić utratę masy kostnej i zwiększyć ryzyko złamań2829.
- Nadciśnienie tętnicze, niewydolność serca – deksametazon może pogarszać kontrolę ciśnienia i stan serca2830.
- Cukrzyca lub predyspozycje do cukrzycy – lek może zwiększać poziom cukru we krwi i wymagać dostosowania leczenia cukrzycy2830.
- Gruźlica w wywiadzie – ryzyko reaktywacji choroby pod wpływem deksametazonu, szczególnie bez osłony lekami przeciwgruźliczymi2829.
- Jaskra (lub rodzinna skłonność do jaskry) – wzrost ciśnienia w oku pod wpływem deksametazonu może pogorszyć przebieg jaskry2831.
- Niewydolność wątroby lub nerek – zwiększone ryzyko działań niepożądanych i konieczność dostosowania dawki2829.
- Padaczka, migrena – ryzyko zaostrzenia choroby lub interakcji z innymi lekami28.
- Miopatia wywołana przez kortykosteroidy w wywiadzie – większe ryzyko ponownego wystąpienia osłabienia mięśni28.
- Niedoczynność tarczycy – może być konieczne dostosowanie dawki deksametazonu28.
- Dzieci i młodzież – deksametazon może hamować wzrost i rozwój, a u wcześniaków zwiększa ryzyko zaburzeń neurologicznych i kardiomiopatii przerostowej3233.
- Pacjenci w podeszłym wieku – działania niepożądane mogą być u nich bardziej nasilone, zwłaszcza osteoporoza, zaburzenia elektrolitowe i infekcje3234.
Tabela podsumowująca przeciwwskazania
| Przeciwwskazanie | Typ (bezwzględne/względne) |
|---|---|
| Nadwrażliwość na deksametazon lub składniki pomocnicze | Przeciwwskazane |
| Ostre, nieleczone zakażenia bakteryjne, wirusowe, grzybicze, pasożytnicze | Przeciwwskazane |
| Szczepienia żywymi szczepionkami (przy leczeniu immunosupresyjnym) | Przeciwwskazane |
| Opryszczkowe zapalenie rogówki, ospa wietrzna, ospa krowia, gruźlica oka, zakażenia grzybicze oka | Przeciwwskazane |
| Zaawansowana jaskra, niekontrolowana lekami | Przeciwwskazane |
| Niektóre stany skóry (np. wirusowe, grzybicze, gruźlicze choroby skóry) | Przeciwwskazane |
| Zakażenia lub inne poważne schorzenia stawów (przy podaniu dostawowym) | Przeciwwskazane |
| Układowe zakażenia leczone odpowiednio | Należy zachować ostrożność |
| Szczepienia inaktywowane podczas leczenia | Należy zachować ostrożność |
| Podejrzenie/rozpoznanie guza chromochłonnego | Należy zachować ostrożność |
| Choroby psychiczne w wywiadzie | Należy zachować ostrożność |
| Choroby przewodu pokarmowego z ryzykiem perforacji | Należy zachować ostrożność |
| Osteoporoza, nadciśnienie, cukrzyca, jaskra, gruźlica w wywiadzie, niewydolność wątroby/nerek, padaczka, migrena, miopatia, niedoczynność tarczycy, dzieci, osoby starsze | Należy zachować ostrożność |
Deksametazon – stosowanie z rozwagą i pod kontrolą lekarza
Deksametazon jest niezwykle skutecznym lekiem, ale wymaga indywidualnego podejścia, szczególnie w przypadku chorób przewlekłych, zakażeń, u dzieci, osób starszych i kobiet po menopauzie2829. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości lub chorób towarzyszących zawsze należy poinformować lekarza o wszystkich problemach zdrowotnych, lekach oraz alergiach przed rozpoczęciem terapii deksametazonem. Dobrze dobrana terapia i przestrzeganie przeciwwskazań pozwala na skuteczne i bezpieczne wykorzystanie tego leku.


















