Jak przewlekłe zapalenie jelit wpływa na rozwój choroby Alzheimera?

Badania naukowe wykazały, że przewlekłe zapalenie jelit (IBD) może przyspieszać rozwój choroby Alzheimera poprzez oś jelitowo-mózgową – dwukierunkowy system komunikacji łączący układ pokarmowy z ośrodkowym układem nerwowym¹³. W warunkach przewlekłego zapalenia dochodzi do uszkodzenia bariery jelitowej, co umożliwia przenikanie prozapalnych mediatorów – takich jak cytokiny TNF-α, IL-6 czy IL-1β – do krwiobiegu²⁶. Te mediatory mogą następnie przekraczać osłabioną barierę krew-mózg, inicjując stan zapalny w mózgu i aktywację komórek mikrogleju³⁷.

Neuroinflammacja sprzyja gromadzeniu się białka amyloidu-β oraz hiperfosforylacji białka tau – charakterystycznych zmian patologicznych obserwowanych w chorobie Alzheimera²³. Metaanalizy obejmujące ponad 2,3 miliona uczestników potwierdzają, że osoby z IBD mają istotnie zwiększone ryzyko rozwoju demencji, w tym choroby Alzheimera⁸⁹. Szczególnie narażeni są pacjenci starsi, u których przewlekły stan zapalny jelit może działać jak katalizator procesów neurodegeneracyjnych⁸¹⁰.

Jakie mechanizmy molekularne łączą zapalenie jelit z uszkodzeniem mózgu?

Kluczowym mechanizmem jest aktywacja inflammasomu NLRP3 – kompleksu białkowego odpowiedzialnego za produkcję cytokin prozapalnych⁶¹¹. W IBD inflammasom NLRP3 aktywowany jest w komórkach nabłonka jelitowego, prowadząc do zwiększonej produkcji IL-1β i IL-18⁶. Te same mechanizmy obserwuje się w mózgu – aktywacja NLRP3 w mikrogleju nasila neuroinflammację i przyspiesza powstawanie blaszek amyloidowych¹¹¹².

Badania na modelach zwierzęcych dostarczają przekonujących dowodów. W eksperymentach z myszami z indukowanym zapaleniem jelita grubego obserwowano nie tylko nasilenie stanów zapalnych w jelitach, ale także zwiększoną aktywację mikrogleju w mózgu oraz pogorszenie funkcji poznawczych¹¹¹³. U myszy pozbawionych genu NLRP3 te negatywne efekty neurologiczne nie występowały, co potwierdza kluczową rolę tego szlaku zapalnego¹¹.

Dodatkowym mechanizmem jest dysfunkcja mitochondriów i stres oksydacyjny. W IBD przewlekłe zapalenie prowadzi do uszkodzenia mitochondriów w komórkach nabłonka jelitowego, co zwiększa produkcję reaktywnych form tlenu¹⁴¹⁵. Te uszkodzenia mogą mieć charakter systemowy – reaktywne formy tlenu i uszkodzone mitochondria przyczyniają się również do neuroinflammacji i śmierci neuronów w mózgu¹⁵¹⁶.

Jak leczenie IBD może chronić przed chorobą Alzheimera?

Dane kliniczne wskazują, że terapie przeciwzapalne stosowane w IBD mogą mieć działanie neuroprotekcyjne⁴. Inhibitory TNF-α, takie jak infliksymab czy adalimumab, wykazują obiecujące efekty – pacjenci z chorobą Leśniowskiego-Crohna leczeni tymi lekami mieli o 63% niższe ryzyko rozwoju choroby Alzheimera, a pacjenci z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego o 36% niższe ryzyko⁴. Mechanizm działania polega na blokowaniu systemowego stanu zapalnego i zmniejszaniu przepuszczalności bariery krew-mózg⁴⁵.

Modulacja mikrobioty jelitowej stanowi kolejne obiecujące podejście terapeutyczne⁵. Suplementacja probiotykami zawierającymi szczepy Lactobacillus i Bifidobacterium poprawiała funkcje poznawcze w modelach zwierzęcych poprzez zmniejszenie przepuszczalności jelit i redukcję systemowego stanu zapalnego⁵. Przeszczep mikrobioty kałowej w badaniach na myszach prowadził do zmniejszenia odkładania się amyloidu-β i poprawy wyników testów poznawczych⁵¹⁷.

Co te odkrycia znaczą dla pacjentów z IBD?

Badania jednoznacznie wskazują, że przewlekłe zapalenie jelit nie jest tylko problemem lokalnym – jego skutki mogą sięgać znacznie dalej, wpływając na zdrowie mózgu¹¹⁸. Skuteczna kontrola stanu zapalnego w IBD, zarówno farmakologiczna, jak i poprzez modyfikację mikrobioty, może nie tylko poprawić jakość życia pacjentów, ale również zmniejszyć ich ryzyko rozwoju demencji⁴¹⁸. Te odkrycia otwierają nowe perspektywy terapeutyczne, w których troska o zdrowie jelit staje się elementem strategii ochrony funkcji poznawczych¹⁸¹⁹.

Pytania i odpowiedzi