Diagnostyka depresji poporodowej – metody rozpoznawania i badania

Diagnostyka depresji poporodowej stanowi kluczowy element opieki nad kobietami w okresie okołoporodowym. Schorzenie to dotyka około jednej na siedem kobiet po porodzie, jednak często pozostaje nierozpoznane, co może prowadzić do poważnych konsekwencji dla zdrowia matki i rozwoju dziecka¹. Właściwe rozpoznanie depresji poporodowej wymaga systematycznego podejścia opartego na sprawdzonych kryteriach diagnostycznych oraz wykorzystaniu odpowiednich narzędzi przesiewowych.

Kryteria diagnostyczne według DSM-5

Zgodnie z piątą edycją Podręcznika Diagnostycznego i Statystycznego Zaburzeń Psychicznych (DSM-5), depresja poporodowa jest klasyfikowana jako epizod depresji większej z określeniem początku w okresie okołoporodowym². Diagnoza wymaga obecności co najmniej pięciu objawów depresyjnych przez okres minimum dwóch tygodni, przy czym jeden z nich musi stanowić obniżony nastrój lub anhedonia (utrata zainteresowania lub przyjemności)¹³.

Dziewięć głównych objawów, które mogą występować niemal codziennie i stanowią zmianę w stosunku do poprzedniego funkcjonowania, obejmuje: obniżony nastrój (subiektywny lub obserwowany) przez większą część dnia, utratę zainteresowania lub przyjemności (anhedonia) przez większą część dnia, zaburzenia snu (bezsenność lub nadmierna senność), spowolnienie psychoruchowe lub pobudzenie, poczucie bezwartościowości lub winy, utratę energii lub zmęczenie, myśli samobójcze lub próby samobójcze oraz nawracające myśli o śmierci, upośledzoną koncentrację lub niezdecydowanie, zmianę masy ciała lub apetytu¹.

Narzędzia przesiewowe w diagnostyce

Podstawowym narzędziem wykorzystywanym w przesiewowej diagnostyce depresji poporodowej jest Edynburska Skala Depresji Poporodowej (EPDS)⁵. Ten dziesięciopunktowy kwestionariusz samooceny został specjalnie opracowany do identyfikacji kobiet z objawami depresji w okresie poporodowym⁶. Każde pytanie jest oceniane w skali od 0 do 3 punktów, odzwierciedlając doświadczenia pacjentki w ciągu ostatniego tygodnia⁵.

Akceptowalnym punktem odcięcia dla identyfikacji kobiet zagrożonych depresją większą w warunkach klinicznych jest wynik EPDS równy lub wyższy niż 13 punktów⁵. Pacjentki z wynikiem EPDS ≥13 są narażone na znaczne ryzyko depresji większej i wymagają pilnej opieki oraz planowania leczenia⁵. Ważne jest również zwrócenie uwagi na pytanie 10 dotyczące myśli samobójczych – jakakolwiek pozytywna odpowiedź na to pytanie wymaga natychmiastowej oceny⁷.

Oprócz EPDS, w diagnostyce wykorzystuje się także inne narzędzia, takie jak Kwestionariusz Zdrowia Pacjenta-9 (PHQ-9) oraz Skalę Uogólnionego Lęku (GAD-7)⁸. PHQ-9 jest szczególnie zalecany do diagnostyki depresji w instytucjach psychiatrycznych, podczas gdy EPDS i Skala Przesiewowa Depresji Poporodowej (PDSS) są używane specjalnie do diagnostyki depresji poporodowej⁹.

Proces diagnostyczny w praktyce klinicznej

Diagnostyka depresji poporodowej nie opiera się na pojedynczym teście laboratoryjnym czy obrazowym, lecz na kompleksowej ocenie klinicznej¹⁰. Lekarze diagnozują depresję poporodową poprzez: ocenę objawów i symptomów, przeprowadzenie wywiadu z matką, wykonanie wstępnych badań przesiewowych psychologicznych oraz badania w kierunku innych schorzeń medycznych lub problemów zdrowotnych¹⁰.

Podczas oceny diagnostycznej lekarz zazwyczaj rozmawia z pacjentką o jej uczuciach, myślach i zdrowiu psychicznym, aby pomóc w określeniu, czy ma ona krótkotrwały przypadek „baby blues” czy bardziej poważną formę depresji¹¹. Szczegółowy wywiad jest kluczowy dla starannego odróżnienia depresji poporodowej od normalnego przebiegu okresu poporodowego¹².

Optymalny czas przeprowadzania diagnostyki

Optymalne badanie przesiewowe w kierunku depresji poporodowej powinno być przeprowadzone podczas pierwszej poporodowej wizyty położniczej, ponieważ liczne dane wskazują, że początek zaburzeń poporodowych występuje w pierwszym miesiącu po porodzie⁵. Zalecany punkt odcięcia to EPDS ≥13, a optymalny czas przesiewu to 4-6 tygodni po porodzie⁵.

Amerykańskie Kolegium Położników i Ginekologów (ACOG), Amerykańska Akademia Pediatrii (AAP) oraz Amerykańska Akademia Medycyny Rodzinnej (AAFP) zalecają przesiewowe badanie każdej pacjentki w kierunku depresji okołoporodowej z wykorzystaniem EPDS⁸. Wielu lekarzy planuje wizyty 2-3 tygodnie po porodzie w celu przesiewu w kierunku depresji¹³.

Badania wskazują, że objawy depresji poporodowej mogą pojawić się w dowolnym momencie w pierwszym roku po porodzie, przy czym niektórzy badacze diagnozują depresję poporodową nawet 12 miesięcy lub później po porodzie¹⁴. To rozszerzenie ram czasowych wykracza daleko poza to, co obecnie zaleca DSM-5, gdzie epizody depresyjne są diagnozowane od narodzin do roku po porodzie¹⁵ Zobacz więcej: Narzędzia przesiewowe w diagnostyce depresji poporodowej.

Różnicowanie z innymi zaburzeniami

Istotnym elementem procesu diagnostycznego jest wykluczenie innych zaburzeń, które mogą manifestować się podobnymi objawami. Należy wykluczyć psychozę poporodową i zaburzenie dwubiegunowe u wszystkich pacjentek¹⁶. Pacjentki z aktywnymi myślami samobójczymi, myślami o krzywdzeniu noworodka lub psychozą powinny zostać tego samego dnia skonsultowane psychiatrycznie w celu możliwej hospitalizacji¹⁷.

Ponieważ niedoczynność tarczycy może również powodować objawy depresyjne, lekarze powinni zmierzyć poziom hormonu stymulującego tarczycę (TSH) u kobiet z podejrzeniem depresji poporodowej¹⁸. Dodatkowo, ocena powinna obejmować badanie psychiatryczne oraz badanie medyczne w celu wykluczenia problemów fizycznych, które mogą mieć objawy podobne do depresji, takich jak problemy z tarczycą czy niedobory witamin¹⁹ Zobacz więcej: Proces kliniczny diagnostyki depresji poporodowej.

Znaczenie wczesnej diagnostyki

Wczesne rozpoznanie i leczenie depresji poporodowej znacząco poprawia wyniki dla kobiet i ich dzieci³. Niestety, szacuje się, że prawie 50% matek z depresją poporodową nie zostaje zdiagnozowanych przez pracowników służby zdrowia²⁰. Depresja poporodowa często jest pomijana podczas wizyt poporodowych, tracąc krytyczne okno dla wczesnej interwencji²¹.

Rutynowe badania przesiewowe w kierunku depresji w placówkach położniczych stanowią efektywną i wykonalną metodę poprawy identyfikacji pacjentek z depresją poporodową przy minimalnym ryzyku szkody⁵. Wszystkie kobiety powinny być badane podczas wizyty poporodowej w kierunku depresji poporodowej przy użyciu sprawdzonego narzędzia przesiewowego³.

Wyzwania diagnostyczne

Pomimo formalnych zaleceń dotyczących przesiewu, diagnostyka może nadal stanowić wyzwanie²². Według Centrów Kontroli i Zapobiegania Chorobom, około 60% kobiet z objawami depresji poporodowej pozostaje niezdiagnozowanych, a połowa z tych zdiagnozowanych nie otrzymuje leczenia²³. Depresja poporodowa jest już niedodiagnozowana, ale istnieje jeszcze większa dysproporcja wśród kobiet kolorowych²⁴.

Ważne jest, aby pytania przesiewowe czy narzędzia nie zastępowały oceny klinicznej²⁵. Osąd kliniczny jest integralną częścią interpretacji wyników EPDS, ponieważ w niektórych przypadkach wynik może nie odzwierciedlać dokładnie stanu zdrowia psychicznego kobiety²⁶. Pozytywny wynik przesiewu powinien skłonić klinicystę do przeprowadzenia pełnego wywiadu w celu ustalenia, czy pacjentka spełnia kryteria epizodu depresji większej²⁷.