Czym są elektrolity i dlaczego są ważne podczas biegunki?

Elektrolity to niezbędne sole mineralne (przede wszystkim sód, potas, chlorki i magnez), które odpowiadają za prawidłowe funkcjonowanie organizmu. Regulują one gospodarkę wodno-elektrolitową, wspierają pracę serca, mięśni i układu nerwowego. Gdy pojawia się biegunka, organizm traci nie tylko wodę, ale i właśnie te cenne składniki. Ich niedobór może prowadzić do osłabienia, zaburzeń rytmu serca, zawrotów głowy, a w skrajnych przypadkach nawet do niewydolności nerek czy wstrząsu^1,2.

W takiej sytuacji samo picie wody nie wystarczy, ponieważ nie uzupełnia utraconych jonów. Organizm potrzebuje płynów nawadniających typu ORS (oral rehydration solution) – roztworów zawierających wodę, glukozę i sole mineralne w odpowiednich proporcjach. Dzięki obecności glukozy sód wchłania się w jelitach dużo skuteczniej, co pozwala na szybsze przywrócenie równowagi płynów w całym organizmie. To zjawisko nazywane jest kotransportem sodu i glukozy i jest podstawą skutecznego działania płynów nawadniających³.

Podczas biegunki nawet niewielkie opóźnienie w uzupełnieniu płynów może doprowadzić do odwodnienia, dlatego po każdych luźnych stolcach lub wymiotach należy wypić porcję roztworu elektrolitowego. To proste działanie pozwala uniknąć poważnych konsekwencji zdrowotnych.

Jak rozpoznać odwodnienie?

Odwodnienie to jeden z najgroźniejszych skutków biegunki – może rozwijać się bardzo szybko, zwłaszcza u małych dzieci i osób starszych. Wczesne rozpoznanie objawów pozwala uniknąć hospitalizacji, a czasem nawet ratuje życie. Najczęstsze sygnały ostrzegawcze to:

• silne pragnienie i suchość w ustach;
• suchy język, spierzchnięte wargi;
• ciemny mocz lub jego brak przez kilka godzin;
• uczucie zmęczenia i osłabienia;
• zawroty głowy, szczególnie przy wstawaniu².

U niemowląt i małych dzieci odwodnienie często objawia się w inny sposób – można zauważyć zapadnięte ciemiączko, brak łez podczas płaczu lub zapadnięte oczy. Dziecko może też stać się apatyczne lub przeciwnie – nadmiernie pobudzone. W każdej z tych sytuacji należy jak najszybciej rozpocząć nawadnianie elektrolitami i skontaktować się z lekarzem. Nieleczone odwodnienie może prowadzić do bardzo groźnych powikłań, w tym zaburzeń pracy serca i nerek.

Jakie elektrolity wybrać na biegunkę – gotowe czy domowe?

Podczas biegunki najlepiej sięgać po gotowe preparaty elektrolitowe z apteki, które są dostępne w postaci saszetek z proszkiem lub tabletek musujących. Takie produkty mają ściśle określony skład i proporcje elektrolitów zgodne z zaleceniami Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) i ESPEGHAN (The European Society for Paediatric Gastroenterology Hepatology and Nutrition). Zawierają odpowiednie ilości sodu (ok. 60 mEq/l), potasu, chlorków i glukozy (74–111 mmol/l), co pozwala na skuteczne i bezpieczne nawodnienie organizmu⁴.

Takie roztwory zostały opracowane z myślą o maksymalnej przyswajalności. Dzięki odpowiedniemu stosunkowi sodu do glukozy wchłanianie wody w jelitach zachodzi nawet wtedy, gdy błona śluzowa jest podrażniona lub uszkodzona przez infekcję. Gotowe elektrolity działają więc znacznie skuteczniej niż sama woda lub domowe roztwory i pozwalają szybko uzupełnić płyny utracone w wyniku biegunki, wymiotów czy gorączki.

Domowy roztwór elektrolitowy (przygotowany z 6 łyżeczek cukru i pół łyżeczki soli na litr przegotowanej wody) może być wykorzystany jedynie w sytuacji awaryjnej. Choć dostarcza części składników, nie zawiera potasu, który jest niezbędny do utrzymania prawidłowej pracy mięśni i serca. Dodatkowo błędne proporcje soli i cukru mogą spowodować zaburzenia elektrolitowe, np. nadmiar sodu (hipernatremię), co może pogorszyć stan chorego. Jeśli nie masz dostępu do apteki, domowy roztwór można tymczasowo wzbogacić sokiem z cytryny lub pomarańczy, który dostarczy brakującego potasu^3,4.

Które preparaty elektrolitowe wybrać w aptece?

W polskich aptekach dostępne są różne formy elektrolitów, np. saszetki z proszkiem, tabletki musujące, gotowe płyny. Wybór zależy od wieku, nasilenia objawów i preferencji smakowych. Poniżej prezentujemy popularne opcje:

Orsalit, saszetki

O produkcie

• żywność specjalnego przeznaczenia medycznego;
• zawiera glukozę, cytrynian, chlorki, sód i potas;
• stosowany w celu uzupełniania płynów i składników mineralnych;
• wskazany przede wszystkim podczas biegunki lub wymiotów;
• skład zgodny z ESPGHAN;
• dostępny w wersji neutralnej dla dzieci poniżej 6. miesiąca życia oraz alergików;
• dostępne także wersje smakowe (bananowa, malinowa) dla dzieci powyżej 6. miesiąca życia;
• zawartość saszetki należy rozpuścić w 200 ml przegotowanej, ciepłej wody; przed podaniem schłodzić;
• preparat najlepiej podawać często, małymi porcjami;
• dawkować zgodnie z zaleceniami lekarza oraz ulotką dołączoną do opakowania;
• do opakowania dołączona miarka;
• dostępny w opakowaniach po 10 saszetek.

Dicoflor Elektrolity, saszetki

O produkcie

• żywność specjalnego przeznaczenia medycznego;
• produkt łączy w sobie probiotyki i elektrolity;
• w saszetce A znajdują się maltodekstryna oraz Lactobacillus rhamnosus GG;
• saszetka B zawiera glukozę, cytrynian, chlorki, potas i sód;
• wskazany w biegunce;
• produkt nawadnia oraz wzbogaca mikroflorę jelitową;
• może być stosowany u dzieci od 1. roku życia i dorosłych;
• dostępny w smaku bananowym;
• nie zawiera laktozy, kazeiny i glutenu;
• jedną porcję (saszetki A + B) rozpuścić w 200 ml przegotowanej, ciepłej wody; przed podaniem schłodzić;
• preparat najlepiej podawać często, małymi porcjami;
• dawkować zgodnie z zaleceniami lekarza oraz ulotką dołączoną do opakowania;
• opakowanie zawiera 5 porcji (5 saszetek A + 5 saszetek B).

Stoperan Elektrolity, saszetki

O produkcie

• żywność specjalnego przeznaczenia medycznego;
• zawiera glukozę, cytrynian, chlorki, sód i potas;
• skład zgodny z rekomendacjami WHO;
• uzupełnia starty elektrolitów i nawadnia podczas biegunki;
• może być stosowany u dzieci powyżej 3. roku życia o dorosłych;
• dostępny w smakach: truskawkowym i pomarańczowym;
• zawartość saszetki należy rozpuścić w 200 ml przegotowanej, ciepłej wody; przed podaniem schłodzić;
• preparat najlepiej podawać często, małymi porcjami;
• dawkować zgodnie z zaleceniami lekarza oraz ulotką dołączoną do opakowania;
• zawiera substancje słodzące;
• dostępny w opakowaniach po 7 saszetek.

Gastrolit, saszetki

O produkcie

• jest to lek dostępny bez recepty;
• zawiera glukozę, wodorowęglan, chlorki, sód, potas i nalewkę z rumianku;
• stosowany w celu zapobiegania i leczenia odwodnienia niewielkiego stopnia w przebiegu biegunki;
• może być stosowany u dzieci powyżej 2. miesiąca życia oraz dorosłych;
• zawartość saszetki należy rozpuścić w 200 ml przegotowanej, gorącej wody; przed podaniem schłodzić;
• preparat najlepiej podawać często, małymi porcjami;
• dawkować zgodnie z zaleceniami lekarza oraz ulotką dołączoną do opakowania;
• u dzieci poniżej 3. roku życia, czekając na konsultację lekarską, można zastosować 10 ml/kg masy ciała po każdym stolcu;
• dostępny w opakowaniach po 14 saszetek.

Protego Elektrolity, saszetki

O produkcie

• żywność specjalnego przeznaczenia medycznego;
• zawiera glukozę, cytrynian, chlorki, sód i potas;
• skład zgodny z wytycznymi WHO;
• stosowany w celu przywrócenia równowagi elektrolitowej;
• wskazany w biegunkach, wymiotach i przy odwodnieniu organizmu;
• produkt przeznaczony dla dzieci powyżej 3. roku życia i dorosłych;
• dostępny w smaku malinowo-cytrynowym;
• dostępny w opakowaniach po 10 saszetek.

Co daje połączenie elektrolitów z diosmektytem?

Diosmektyt to naturalna glinka mineralna o wyjątkowych właściwościach osłaniających i wiążących. Po spożyciu tworzy delikatną warstwę ochronną na błonie śluzowej jelit, ograniczając podrażnienia i przyspieszając jej regenerację. Dodatkowo diosmektyt wiąże toksyny i bakterie w świetle jelita, co pomaga złagodzić objawy infekcji jelitowych. Co ważne, nie wchłania się do organizmu, tylko działa miejscowo, dzięki czemu jest bezpieczny nawet dla dzieci⁵.

Preparaty łączące elektrolity z diosmektytem działają kompleksowo – nie tylko nawadniają organizm, ale też skracają czas trwania biegunki, zmniejszają częstość wypróżnień i poprawiają komfort chorego. Takie połączenie jest szczególnie polecane w przypadku biegunek zapalnych, infekcyjnych oraz towarzyszących antybiotykoterapii, chemioterapii czy radioterapii. Diosmektyt wspiera barierę jelitową, łagodzi stan zapalny i ogranicza namnażanie wirusów, w tym rotawirusów, które są jedną z najczęstszych przyczyn biegunki u dzieci. Dzięki temu organizm szybciej wraca do równowagi⁵.

Jak prawidłowo podawać elektrolity?

Podczas biegunki najważniejsze jest stopniowe, ale systematyczne uzupełnianie płynów. Pij małymi łykami, ale często, zwłaszcza wtedy, gdy pojawiają się nudności lub wymioty. Takie dawkowanie pozwala uniknąć podrażnienia żołądka i sprzyja lepszemu wchłanianiu płynów w jelitach. Dawkowanie elektrolitów zależy od stopnia odwodnienia:

• przy łagodnym odwodnieniu zaleca się podać około 50 ml roztworu elektrolitowego na każdy kilogram masy ciała w ciągu około 4 godzin;
• przy umiarkowanym odwodnieniu – około 50-100 ml na każdy kilogram masy ciała, także w ciągu 4 godzin^4,6.

Po każdym luźnym stolcu lub epizodzie wymiotów warto dodatkowo wypić około 10 ml/kg masy ciała roztworu elektrolitowego, w miarę możliwości i tolerancji płynów. U dorosłych odpowiada to średnio 200-400 ml po każdym wypróżnieniu, choć ilość ta może różnić się w zależności od masy ciała, utraty płynów i ogólnego stanu zdrowia.

Najlepiej tolerowane są płyny chłodne lub lekko schłodzone, gdyż zbyt ciepłe mogą nasilać mdłości. Jeśli trudno jest pić większe ilości naraz, warto podawać płyny małymi porcjami, np. łyżeczką, strzykawką bez igły lub w formie kostek lodu przygotowanych z roztworu elektrolitowego. Takie podawanie jest szczególnie pomocne u dzieci lub osób z nasilonymi wymiotami. Unikaj picia samej wody, soków owocowych, napojów gazowanych, mocnej herbaty czy coli, które mogą zaburzać równowagę elektrolitową i nasilać objawy biegunki^6,7,8.

Elektrolity dla dzieci – co musisz wiedzieć?

Dzieci są szczególnie narażone na odwodnienie, ponieważ ich organizm zawiera więcej wody niż organizm dorosłego, a jednocześnie szybciej ją traci. Nawet krótka biegunka może doprowadzić do zaburzeń równowagi elektrolitowej. Dlatego u najmłodszych tak ważne jest szybkie reagowanie – najlepiej sięgać po gotowe płyny nawadniające o składzie dostosowanym do wieku dziecka. Dla niemowląt i małych dzieci zaleca się wyłącznie roztwory bezsmakowe, ponieważ sztuczne aromaty i słodziki mogą być dla nich nieodpowiednie^3,4.

W przypadku niemowląt karmionych piersią należy kontynuować karmienie – mleko matki dostarcza nie tylko płynów, ale również składników odżywczych, elektrolitów i przeciwciał wspierających odporność. Jeśli dziecko nie chce pić, nie należy go zmuszać. W takim wypadku dużo skuteczniejsze jest częste podawanie małych ilości płynu, nawet po kilka łyżeczek co kilka minut. W razie problemów można użyć strzykawki bez igły lub podać roztwór w formie schłodzonej, co często ułatwia jego przyjmowanie.

Rodzice powinni pamiętać, że dzieci odwadniają się znacznie szybciej niż dorośli, dlatego każda biegunka, szczególnie połączona z gorączką lub wymiotami, wymaga uważnej obserwacji. W razie wątpliwości lepiej wcześniej skonsultować się z pediatrą, który oceni stan dziecka i pomoże dobrać odpowiednie postępowanie.

Kiedy natychmiast zgłosić się do lekarza?

Nie każda biegunka wymaga wizyty w szpitalu, ale są sytuacje, w których pomoc medyczna jest konieczna. Do lekarza należy udać się natychmiast, jeśli dziecko ma mniej niż dwa miesiące, choruje przewlekle, cierpi na uporczywe wymioty lub pojawiają się objawy ciężkiego odwodnienia. Wskazaniem do pilnej konsultacji są także stolce z krwią lub śluzem. Sygnały alarmowe, które powinny zaniepokoić rodziców, to:

• brak moczu przez ponad 6-8 godzin lub bardzo ciemny mocz;
• zapadnięte ciemiączko u niemowląt;
• brak łez podczas płaczu;
• suchy język, zimne kończyny;
• senność, apatia lub przeciwnie – nadmierne pobudzenie;
• przyspieszony, płytki oddech².

W takich przypadkach nie warto czekać – dziecko może wymagać nawadniania dożylnego w warunkach szpitalnych, co pozwoli szybko uzupełnić płyny i elektrolity. Każde opóźnienie zwiększa ryzyko powikłań, dlatego lepiej zareagować zbyt wcześnie niż zbyt późno.

Czy warto łączyć elektrolity z probiotykami?

Tak, liczne badania potwierdzają, że jednoczesne stosowanie elektrolitów i probiotyków przyspiesza powrót do zdrowia. Probiotyki to „dobre bakterie”, które pomagają odbudować naturalną mikroflorę jelitową zaburzoną przez infekcję lub antybiotyki. Ich zadaniem jest nie tylko skrócenie czasu trwania biegunki, ale też zmniejszenie ryzyka jej nawrotu. Najlepiej przebadane szczepy to Lactobacillus rhamnosus GG (w dawce co najmniej 10 miliardów bakterii dziennie) oraz drożdże Saccharomyces boulardii (250–750 mg dziennie). Zaleca się ich stosowanie przez 5-7 dni od początku objawów².

Probiotyki szczególnie pomagają w biegunkach wirusowych oraz poantybiotykowych, kiedy naturalna flora jelitowa została osłabiona. Dzięki nim bariera jelitowa szybciej się regeneruje, a organizm odzyskuje równowagę. W aptekach dostępne są także preparaty łączące elektrolity z probiotykami w jednym opakowaniu. Jest to wygodne rozwiązanie, które ułatwia stosowanie i zwiększa skuteczność terapii. Takie połączenie wspiera zarówno nawodnienie, jak i odbudowę mikrobioty jelitowej, co przyspiesza powrót do zdrowia.

Co jeść podczas biegunki, a czego unikać?

W czasie biegunki układ pokarmowy jest szczególnie wrażliwy, dlatego po kilku godzinach intensywnego nawadniania warto stopniowo wprowadzać lekkostrawne posiłki. Dieta powinna być prosta i delikatna. Dobrze sprawdzają się gotowany ryż, ziemniaki, przetarte jabłka, dojrzałe banany i sucharki, czyli tzw. dieta BRAT (banany, ryż, jabłka, tosty). Tego typu produkty nie obciążają jelit i pomagają w regeneracji błony śluzowej przewodu pokarmowego⁶.

Posiłki najlepiej spożywać często, ale w niewielkich porcjach, 4-5 razy dziennie. Takie podejście pozwala utrzymać stabilny poziom energii i wspiera regenerację jelit. Wraz z poprawą samopoczucia można powoli rozszerzać dietę, dodając chude mięso drobiowe, gotowane warzywa czy drobne kasze.

Warto natomiast unikać tłustych, smażonych i pikantnych potraw, które mogą nasilać dolegliwości. Ogranicz również produkty bogate w błonnik nierozpuszczalny, który przyspiesza pasaż jelitowy, a także mleko i nabiał, gdyż po infekcji jelitowej może wystąpić przejściowa nietolerancja laktozy. Niewskazane są także soki owocowe o wysokiej zawartości cukru, napoje gazowane, kawa i mocna herbata. Sztuczne słodziki, takie jak sorbitol czy ksylitol, również mogą nasilać biegunkę. Lepiej postawić na spokojne, lekkie posiłki, które pomogą jelitom wrócić do równowagi⁹.

Kiedy elektrolity nie wystarczą – co wtedy?

W większości przypadków biegunka ustępuje samoistnie po kilku dniach, jeśli organizm jest odpowiednio nawadniany. Jednak gdy objawy utrzymują się dłużej niż 3-4 dni, pojawia się gorączka, krew w stolcu lub nasilone odwodnienie, wtedy konieczna jest konsultacja lekarska. W takich sytuacjach lekarz może zalecić dodatkowe leczenie przyczynowe, na przykład antybiotyki przy zakażeniach bakteryjnych (Salmonella, Shigella, Campylobacter). W każdym przypadku podstawą terapii pozostaje nawadnianie i uzupełnianie elektrolitów, które zapobiega groźnym powikłaniom².

Leki przeciwbiegunkowe, takie jak loperamid, mogą zmniejszać częstość wypróżnień, ale należy stosować je ostrożnie i tylko po konsultacji z lekarzem. Nie są zalecane u dzieci ani w przypadku biegunek przebiegających z gorączką lub obecnością krwi w stolcu. W takich sytuacjach mogą spowolnić usuwanie drobnoustrojów z organizmu i przedłużyć infekcję. Ich stosowanie ma sens wyłącznie przy łagodnych, nieinfekcyjnych biegunkach, gdy konieczne jest szybkie opanowanie objawów, np. podczas podróży⁴.

Podsumowanie

Podczas biegunki kluczowe jest szybkie i skuteczne nawadnianie organizmu. Elektrolity odgrywają tu kluczową rolę, gdyż to one pozwalają przywrócić równowagę płynów, zapobiegają odwodnieniu i wspierają pracę serca, mięśni oraz układu nerwowego. Najlepszym wyborem są gotowe preparaty doustne zgodne z zaleceniami WHO i ESPGHAN, zawierające odpowiednie proporcje sodu, potasu, chlorków i glukozy. Dzięki zjawisku kotransportu sodu i glukozy organizm wchłania wodę skutecznie nawet w czasie aktywnej biegunki^4,3. Domowe roztwory można stosować tylko doraźnie – nie zastąpią one profesjonalnych preparatów aptecznych. W przypadku dzieci i osób starszych należy reagować szybko, ponieważ odwodnienie może rozwijać się w ciągu kilku godzin. Oprócz nawodnienia ważna jest lekkostrawna dieta i (w razie potrzeby) wsparcie probiotykami, które pomagają odbudować mikroflorę jelitową. Jeżeli objawy utrzymują się dłużej, pojawia się gorączka lub krew w stolcu, konieczna jest konsultacja z lekarzem. Pamiętajmy – biegunka to nie choroba, a objaw, który zawsze warto potraktować poważnie i zadbać o właściwe nawodnienie od pierwszych godzin jej trwania.