Czym jest przedawkowanie metotreksatu?

Metotreksat (Methotrexatum) to lek stosowany głównie w leczeniu chorób reumatycznych, łuszczycy oraz niektórych nowotworów. Dawka standardowa zależy od choroby, drogi podania i indywidualnych potrzeb pacjenta – najczęściej przyjmuje się go raz w tygodniu, zarówno w postaci tabletek, jak i zastrzyków podskórnych, domięśniowych lub dożylnych12. Przedawkowanie zwykle wynika z pomyłki, gdy pacjent przyjmuje lek codziennie zamiast tygodniowo, co może prowadzić do bardzo poważnych konsekwencji zdrowotnych13.

Kiedy mówimy o przedawkowaniu?

O przedawkowaniu metotreksatu mówimy wtedy, gdy zostanie przyjęta większa dawka niż zalecana, zarówno jednorazowo, jak i przez dłuższy czas. Do typowych sytuacji należy przyjęcie tygodniowej dawki w ciągu jednego dnia lub omyłkowe codzienne stosowanie leku13. Takie przypadki zdarzają się najczęściej przy podaniu doustnym, ale mogą również dotyczyć zastrzyków lub infuzji32.

Objawy przedawkowania metotreksatu

Objawy przedawkowania metotreksatu mogą pojawić się już po kilku dniach przyjmowania zbyt dużych dawek i najczęściej dotyczą układu krwiotwórczego oraz przewodu pokarmowego13. Częstość i nasilenie objawów zależą od dawki, drogi podania oraz indywidualnej wrażliwości pacjenta. W niektórych przypadkach nie pojawiają się żadne objawy, jednak zdarzają się także ciężkie zatrucia prowadzące do śmierci14.

  • Układ krwiotwórczy: leukopenia (obniżenie liczby białych krwinek), małopłytkowość (obniżenie liczby płytek krwi), niedokrwistość, pancytopenia (obniżenie wszystkich rodzajów komórek krwi), neutropenia (obniżenie liczby granulocytów), zahamowanie czynności szpiku kostnego135
  • Przewód pokarmowy: nudności, wymioty, zapalenie i owrzodzenie błony śluzowej jamy ustnej, owrzodzenie oraz krwawienie w obrębie przewodu pokarmowego13
  • Ciężkie powikłania: posocznica (zakażenie krwi), wstrząs septyczny, niewydolność nerek, niedokrwistość aplastyczna14
  • Objawy neurologiczne (głównie po podaniu dokanałowym): ból głowy, nudności, wymioty, drgawki, ostra toksyczna encefalopatia, wzrost ciśnienia śródczaszkowego46
Ważne:

  • Przedawkowanie metotreksatu może być bardzo groźne dla zdrowia i życia, nawet jeśli początkowo nie pojawią się żadne objawy.
  • Objawy zatrucia mogą dotyczyć krwi, przewodu pokarmowego, a także nerek i układu nerwowego.
  • Niektóre przypadki kończą się śmiercią, szczególnie przy dużych dawkach lub opóźnieniu w podjęciu leczenia.
  • Przy podejrzeniu przedawkowania należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza!

Postępowanie w przypadku przedawkowania metotreksatu

W przypadku przedawkowania metotreksatu kluczowe jest szybkie wdrożenie odpowiedniego leczenia. Najważniejszym działaniem jest podanie odtrutki – folinianu wapnia. Powinien być on podany jak najszybciej po przyjęciu nadmiernej dawki, najlepiej w ciągu godziny, w dawce równej lub większej od przyjętej dawki metotreksatu27. Podawanie folinianu wapnia należy kontynuować aż do momentu, gdy poziom metotreksatu w surowicy spadnie poniżej określonego progu78.

  • Folinian wapnia – swoista odtrutka, neutralizuje toksyczne działanie metotreksatu29
  • Nawodnienie i alkalizacja moczu – zapobiega wytrącaniu się metotreksatu i jego metabolitów w nerkach7
  • Hemodializa wysokoprzepływowa – stosowana w ciężkich przypadkach, gdy inne metody są nieskuteczne. Standardowa hemodializa oraz dializa otrzewnowa nie zwiększają eliminacji metotreksatu78
  • Monitorowanie stężenia metotreksatu – pozwala dostosować leczenie i określić czas jego trwania10

Specjalne przypadki przedawkowania

W przypadku przedawkowania po podaniu dokanałowym (do kanału kręgowego) konieczne może być zastosowanie szczególnych procedur, takich jak szybkie usunięcie płynu mózgowo-rdzeniowego, podanie folinianu wapnia ogólnoustrojowo oraz inne działania wspomagające1112.

Najważniejsze zasady bezpieczeństwa:

  • Zawsze przyjmuj metotreksat zgodnie z zaleceniami lekarza – najczęściej raz w tygodniu!
  • Nie zwiększaj dawki na własną rękę, nawet jeśli pominiesz jedną z dawek.
  • W przypadku pomyłki lub podejrzenia przedawkowania natychmiast skontaktuj się z lekarzem.
  • Leczenie zatrucia wymaga szybkiego podania odtrutki i może wymagać hospitalizacji.
  • Nie każdy przypadek przedawkowania daje natychmiastowe objawy – brak dolegliwości nie oznacza braku zagrożenia!

Tabela: Objawy, postępowanie i hospitalizacja w przypadku przedawkowania metotreksatu

Objawy Postępowanie Konieczność hospitalizacji
Łagodne (np. niewielkie nudności, przejściowe bóle brzucha) Podanie folinianu wapnia, obserwacja, monitorowanie krwi Może być konieczna w celu obserwacji i leczenia
Umiarkowane (np. zapalenie błon śluzowych, niewielka niedokrwistość, umiarkowane nudności/wymioty) Podanie folinianu wapnia, nawodnienie, alkalizacja moczu, monitorowanie parametrów krwi Zalecana hospitalizacja, szczególnie przy pogarszających się objawach
Ciężkie (np. pancytopenia, ciężka niedokrwistość, krwawienie z przewodu pokarmowego, drgawki, niewydolność nerek) Intensywne leczenie szpitalne: folinian wapnia, hemodializa wysokoprzepływowa, leczenie objawowe, możliwa interwencja na OIOM Bezwzględnie wymagana hospitalizacja, często leczenie na oddziale intensywnej terapii

13527

Metotreksat – odtrutka i znaczenie szybkiego działania

Przedawkowanie metotreksatu to sytuacja wymagająca natychmiastowej reakcji. Szybkie podanie folinianu wapnia (odtrutki) oraz odpowiednie postępowanie, takie jak nawodnienie, alkalizacja moczu i – w razie potrzeby – specjalistyczna hemodializa, mogą zapobiec najcięższym powikłaniom. Niezwykle ważne jest, aby nigdy nie stosować metotreksatu w dawce innej niż przepisana przez lekarza, a w przypadku pomyłki niezwłocznie szukać pomocy medycznej21.

Pytania i odpowiedzi

Jakie są pierwsze objawy przedawkowania metotreksatu?

Najczęściej pojawiają się objawy ze strony krwi (np. obniżenie liczby krwinek), nudności, wymioty oraz zapalenie błon śluzowych jamy ustnej i przewodu pokarmowego1.

Co zrobić w przypadku przyjęcia zbyt dużej dawki metotreksatu?

Należy natychmiast skontaktować się z lekarzem. Leczenie polega na szybkim podaniu folinianu wapnia i ewentualnej hospitalizacji2.

Czy istnieje odtrutka na metotreksat?

Tak, odtrutką jest folinian wapnia, który neutralizuje toksyczne działanie metotreksatu1.

Czy objawy przedawkowania zawsze są widoczne od razu?

Nie, u niektórych pacjentów objawy mogą pojawić się z opóźnieniem lub wcale nie wystąpić, jednak zatrucie nadal może być groźne1.