Mesalazyna – porównanie substancji czynnych

Mesalazyna i sulfasalazyna to leki przeciwzapalne stosowane w chorobach jelit, różniące się mechanizmem działania i bezpieczeństwem.

Podstawowe podobieństwa między mesalazyną a sulfasalazyną

Obie substancje, mesalazyna i sulfasalazyna, są lekami przeciwzapalnymi stosowanymi w leczeniu chorób zapalnych jelit, takich jak wrzodziejące zapalenie jelita grubego i choroba Crohna¹²³. Mesalazyna jest aktywnym składnikiem sulfasalazyny – to właśnie ona odpowiada za efekt leczniczy w obrębie jelit⁴⁵⁶. Obie należą do tej samej grupy terapeutycznej – aminosalicylanów – i wykazują miejscowe działanie przeciwzapalne na błonę śluzową jelita⁴⁶.

Leki te występują w różnych postaciach – tabletki, czopki, granulaty czy zawiesiny – oraz podawane są doustnie lub doodbytniczo, w zależności od lokalizacji i nasilenia objawów⁷⁸⁹.

Wskazania do stosowania – kiedy sięgamy po mesalazynę, a kiedy po sulfasalazynę?

Mesalazyna jest stosowana głównie w leczeniu i zapobieganiu nawrotom wrzodziejącego zapalenia jelita grubego oraz w chorobie Crohna, zarówno w fazie zaostrzenia, jak i remisji¹². Występuje w różnych postaciach: tabletki dojelitowe, czopki, granulaty o przedłużonym uwalnianiu czy zawiesiny doodbytnicze, co pozwala dopasować leczenie do konkretnej lokalizacji zmian zapalnych¹⁰¹¹¹². Mesalazyna może być stosowana zarówno u dorosłych, jak i u dzieci powyżej 6. roku życia, choć doświadczenie kliniczne u dzieci jest mniejsze¹³.

Sulfasalazyna, oprócz zastosowania w chorobach zapalnych jelit (wrzodziejące zapalenie jelita grubego, choroba Crohna), jest także lekiem stosowanym w leczeniu reumatoidalnego zapalenia stawów³. W przypadku chorób jelit jej zastosowanie obejmuje zarówno fazę ostrą, jak i leczenie podtrzymujące remisję. Podobnie jak mesalazyna, sulfasalazyna jest dostępna głównie w postaci tabletek doustnych¹⁴.

Warto zwrócić uwagę, że postać leku oraz droga podania mają wpływ na zakres działania: np. czopki i wlewki doodbytnicze są szczególnie skuteczne w leczeniu zmian zlokalizowanych w odbytnicy i esicy¹⁰¹¹.

Dla dzieci poniżej 2 lat sulfasalazyna jest przeciwwskazana, natomiast mesalazyna nie jest zalecana u dzieci poniżej 6 lat (a niektóre postacie poniżej 12 lat)¹⁵¹⁶.

Mechanizm działania i różnice w działaniu

Obie substancje mają działanie przeciwzapalne, jednak mechanizm ich działania nie jest do końca poznany. Mesalazyna działa głównie miejscowo w jelicie, zmniejszając stan zapalny poprzez hamowanie produkcji substancji prozapalnych, takich jak prostaglandyny, leukotrieny oraz wolne rodniki⁴⁵. Hamuje także niektóre procesy komórkowe odpowiedzialne za nasilenie stanu zapalnego, m.in. migrację leukocytów i produkcję cytokin⁴.

Sulfasalazyna natomiast składa się z dwóch składników: mesalazyny (odpowiedzialnej za efekt przeciwzapalny w jelicie) oraz sulfapirydyny, która może odpowiadać za większą liczbę działań niepożądanych, a także wykazuje właściwości przeciwbakteryjne⁶. Dopiero w jelicie grubym, pod wpływem bakterii, sulfasalazyna rozkłada się na te dwie substancje czynne¹⁸.

Właściwości farmakokinetyczne różnią się – mesalazyna podawana jako samodzielny lek wchłania się w mniejszym stopniu do krwi niż sulfasalazyna, przez co rzadziej powoduje działania ogólnoustrojowe¹⁹¹⁸. Sulfasalazyna i jej metabolity mogą wywoływać więcej ogólnych działań niepożądanych, szczególnie u osób z tzw. wolnym metabolizmem acetylacji¹⁸.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – co różni mesalazynę i sulfasalazynę?

Obie substancje są przeciwwskazane u osób z nadwrażliwością na salicylany (np. kwas acetylosalicylowy) oraz przy ciężkich zaburzeniach czynności nerek lub wątroby²⁰¹⁵. Sulfasalazyna jest dodatkowo przeciwwskazana u osób z nadwrażliwością na sulfonamidy i porfirią oraz u dzieci poniżej 2 lat¹⁵.

Mesalazyna nie powinna być stosowana u pacjentów z chorobą wrzodową żołądka i dwunastnicy, skazą krwotoczną oraz u osób z ciężkimi zaburzeniami hematologicznymi²⁰. Sulfasalazyna, ze względu na obecność grupy sulfonamidowej, wymaga ostrożności u osób z astmą, alergiami, niedoborem dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej oraz skłonnością do kamicy nerkowej²¹.

Niektóre reakcje niepożądane (np. ciężkie reakcje skórne, reakcje nadwrażliwości ze strony serca) mogą wystąpić zarówno po mesalazynie, jak i sulfasalazynie, ale ryzyko poważnych działań niepożądanych jest większe w przypadku sulfasalazyny²²²³.

Bezpieczeństwo stosowania u szczególnych grup pacjentów

Stosowanie obu leków u dzieci, kobiet w ciąży i karmiących piersią oraz u osób z chorobami nerek lub wątroby wymaga szczególnej ostrożności.

• Dzieci: Mesalazyna w niektórych postaciach może być stosowana u dzieci od 6 lat (czasem od 12 lat), jednak doświadczenie kliniczne jest ograniczone¹³¹⁶. Sulfasalazyna jest przeciwwskazana u dzieci poniżej 2 lat, a dawkowanie u starszych dzieci wymaga indywidualnego dostosowania¹⁵.
• Kobiety w ciąży: Obie substancje mogą być stosowane w ciąży tylko wtedy, gdy korzyści przeważają nad ryzykiem²⁴²⁵. Sulfasalazyna może powodować niedobór kwasu foliowego i zwiększać ryzyko wad rozwojowych, dlatego u kobiet w ciąży zaleca się suplementację kwasu foliowego²⁵. Mesalazyna, choć przenika przez łożysko, nie wykazuje wyraźnego działania teratogennego, ale zgłaszano pojedyncze przypadki niewydolności nerek u noworodków po wysokich dawkach stosowanych w ciąży²⁶.
• Karmienie piersią: Obie substancje przenikają do mleka matki w niewielkich ilościach²⁶²⁷. W rzadkich przypadkach mogą powodować biegunkę lub krwawe stolce u niemowląt; wówczas zaleca się przerwanie karmienia piersią.
• Osoby z zaburzeniami nerek lub wątroby: U tych pacjentów zarówno mesalazyna, jak i sulfasalazyna mogą być stosowane tylko pod ścisłym nadzorem i po dokładnej ocenie funkcji nerek oraz wątroby, ponieważ istnieje ryzyko uszkodzenia tych narządów²⁸²¹.
• Kierowcy: Żadna z substancji nie wpływa na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługi maszyn²⁹³⁰.

Podsumowanie – mesalazyna i sulfasalazyna w leczeniu chorób zapalnych jelit

Obie substancje mają podobne główne wskazania i należą do tej samej grupy leków, jednak różnią się profilem bezpieczeństwa, mechanizmem działania i tolerancją. Mesalazyna jest obecnie preferowana jako lek pierwszego wyboru w leczeniu chorób zapalnych jelit ze względu na mniejsze ryzyko poważnych działań niepożądanych. Sulfasalazyna, ze względu na obecność sulfapirydyny, wiąże się z większym ryzykiem działań ubocznych i jest częściej stosowana w reumatoidalnym zapaleniu stawów lub u pacjentów, którzy dobrze ją tolerują. Wybór odpowiedniego leku zależy od indywidualnych potrzeb pacjenta, wieku, schorzeń współistniejących i wcześniejszych doświadczeń z leczeniem¹²³.