Hydrokortyzon – działania niepożądane i czynniki ryzyka

Hydrokortyzon jest glikokortykosteroidem stosowanym w wielu postaciach: na skórę, do oczu, uszu, w postaci tabletek, czopków oraz zastrzyków. Jego działania niepożądane są zróżnicowane – mogą być miejscowe lub ogólnoustrojowe i zależą od sposobu podania, dawki, czasu stosowania oraz indywidualnych predyspozycji pacjenta123. Działania niepożądane występują nie u wszystkich pacjentów i często są łagodne, jednak przy dłuższym stosowaniu lub wysokich dawkach mogą być poważniejsze45. Wybierając terapię hydrokortyzonem, zawsze należy rozważyć stosunek korzyści do ryzyka2.

Warto pamiętać, że dzieci, osoby starsze, pacjenci z chorobami przewlekłymi lub stosujący inne leki mogą być bardziej narażeni na wystąpienie działań niepożądanych6. Dodatkowo, w lekach złożonych (np. z antybiotykami czy innymi substancjami czynnymi) działania niepożądane mogą wynikać także z obecności innych składników78.

Ważne dla pacjenta:

  • Ryzyko działań niepożądanych hydrokortyzonu rośnie przy długotrwałym stosowaniu, stosowaniu na duże powierzchnie skóry, pod opatrunkiem okluzyjnym lub u dzieci.
  • Działania niepożądane mogą być zarówno miejscowe (np. podrażnienie skóry, pieczenie), jak i ogólnoustrojowe (np. zaburzenia hormonalne, nadciśnienie).
  • Objawy niepożądane mogą różnić się w zależności od postaci leku: maści, kremu, kropli, tabletek czy zastrzyków.
  • W razie wystąpienia niepokojących objawów, należy poinformować o nich lekarza.

Działania niepożądane hydrokortyzonu według postaci i częstotliwości

1. Działania niepożądane bardzo często (≥1/10)

  • Zmęczenie – zgłaszane głównie przy doustnych postaciach hydrokortyzonu, szczególnie w początkowym okresie stosowania tabletek o zmodyfikowanym uwalnianiu910.

2. Działania niepożądane często (≥1/100 do <1/10)

  • Bóle brzucha, biegunka, nudności – pojawiają się głównie przy doustnych formach hydrokortyzonu; zwykle mają łagodny przebieg i ustępują samoistnie1112.
  • Zawroty głowy, bóle głowy – dotyczą zarówno tabletek, jak i zastrzyków910.
  • Świąd, wysypka – mogą pojawić się przy stosowaniu leków na skórę oraz doustnych postaci hydrokortyzonu910.
  • Ból stawów – odnotowywany przy dłuższym stosowaniu910.
  • Miejscowe reakcje nadwrażliwości – np. świąd i pieczenie po zastosowaniu czopków lub maści doodbytniczych1314.

3. Działania niepożądane niezbyt często (≥1/1000 do <1/100)

4. Działania niepożądane rzadko (≥1/10 000 do <1/1 000) i bardzo rzadko (<1/10 000)

  • Reakcje uczuleniowe – w tym nadwrażliwość, pokrzywka, obrzęk naczynioruchowy1516.
  • Zanik skóry, rozstępy, plamica, trądzik steroidowy, teleangiektazje – zwłaszcza przy długotrwałym stosowaniu maści, kremów lub płynów na skórę151718.
  • Jaskra, zaćma, podwyższenie ciśnienia śródgałkowego – szczególnie przy stosowaniu na skórę powiek lub długotrwałym stosowaniu kropli do oczu197.
  • Zahamowanie czynności kory nadnerczy – głównie przy długotrwałym stosowaniu wysokich dawek lub stosowaniu na dużą powierzchnię skóry, pod opatrunkiem okluzyjnym lub u dzieci1520.
  • Ogólnoustrojowe działania niepożądane – np. zespół Cushinga, zahamowanie wzrostu u dzieci, hiperglikemia, cukromocz, nadciśnienie, obrzęki, osłabienie mięśni, osteoporoza, złamania kości, martwica kości, zaburzenia psychiczne, zawroty i bóle głowy, psychozy, euforia, zaburzenia snu, zaburzenia zachowania, drgawki, zaburzenia miesiączkowania, zaburzenia metaboliczne, retencja sodu, utrata potasu2315.
  • Zespół z odstawienia – po szybkim przerwaniu długotrwałego leczenia mogą pojawić się objawy ostrej niewydolności nadnerczy, np. gorączka, bóle mięśni, bóle stawów, utrata masy ciała2122.

5. Częstość nieznana (nie może być określona na podstawie dostępnych danych)

  • Pieczenie, kłucie, łzawienie, zaczerwienienie spojówek, niewyraźne widzenie – najczęściej po zastosowaniu maści i kropli do oczu1978.
  • Pieczenie odbytu – po zastosowaniu czopków lub maści doodbytniczych, zwłaszcza przy uszkodzeniu naskórka23242526.
  • Objawy ogólnoustrojowe kortykosteroidów – np. zahamowanie osi podwzgórze–przysadka–nadnercza, hiperglikemia, cukromocz, obrzęki, zmniejszenie odporności, szczególnie przy długotrwałym stosowaniu miejscowym lub u dzieci172027.
  • W przypadku zastrzyków: reakcje w miejscu wstrzyknięcia, retencja płynów, zaburzenia gojenia ran, zaburzenia krzepnięcia, zmiany w wynikach badań laboratoryjnych34.
Wskazówki dotyczące stosowania hydrokortyzonu:

  • Unikaj długotrwałego stosowania hydrokortyzonu na dużą powierzchnię skóry, szczególnie u dzieci.
  • Nie stosuj leków z hydrokortyzonem w okolicach oczu, jeśli nie jest to zalecone przez lekarza, ponieważ może to prowadzić do jaskry lub zaćmy.
  • Przyjmowanie hydrokortyzonu doustnie lub w zastrzykach może wiązać się z ryzykiem poważnych działań niepożądanych, takich jak zaburzenia hormonalne, psychiczne i metaboliczne.
  • W razie nagłego odstawienia leku po długim stosowaniu mogą wystąpić objawy zespołu z odstawienia.

Możliwość zgłaszania działań niepożądanych

Każde działanie niepożądane, nawet jeśli wydaje się łagodne lub nieistotne, powinno być zgłaszane do Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych (URPL) lub bezpośrednio do producenta leku. Dzięki temu możliwe jest stałe monitorowanie bezpieczeństwa stosowania leków zawierających hydrokortyzon28629.

Podsumowanie: Hydrokortyzon – działania niepożądane zależne od postaci leku i drogi podania

Hydrokortyzon, stosowany w różnych postaciach i drogach podania, może powodować zarówno łagodne, jak i poważniejsze działania niepożądane. Najczęściej są to reakcje miejscowe, takie jak podrażnienie skóry, świąd czy pieczenie, ale przy długotrwałym stosowaniu lub wysokich dawkach mogą pojawić się także objawy ogólnoustrojowe, np. zaburzenia hormonalne, metaboliczne czy psychiczne. Działania niepożądane mogą się różnić w zależności od postaci leku – inne są przy stosowaniu na skórę, inne przy przyjmowaniu doustnym lub w zastrzykach. W przypadku wystąpienia jakichkolwiek niepokojących objawów warto skonsultować się z lekarzem i zgłosić je odpowiednim instytucjom. Prawidłowe stosowanie hydrokortyzonu oraz monitorowanie ewentualnych skutków ubocznych pozwala zminimalizować ryzyko i zwiększyć bezpieczeństwo terapii628.

Tabela: Działania niepożądane hydrokortyzonu według układów narządowych i częstości występowania

Układ narządowy Bardzo często Często Niezbyt często Rzadko Bardzo rzadko Częstość nieznana
Układ nerwowy Zmęczenie, zawroty głowy, bóle głowy9 Napady drgawek, zaburzenia poznawcze, amnezja, psychozy, bezsenność330
Układ żołądkowo-jelitowy Biegunka9 Ból brzucha, nudności9 Nieżyt żołądka Wrzód żołądka, zapalenie trzustki, zapalenie przełyku, wymioty, utrata łaknienia3
Skóra i tkanka podskórna Świąd, wysypka9 Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry13 Zanik skóry, rozstępy, trądzik steroidowy15 Zanik i ścieńczenie skóry, teleangiektazje, plamica posteroidowa, wtórne zakażenia1817
Oczy Podrażnienie, pieczenie, świąd, nieostre widzenie8 Jaskra, zaćma, podwyższenie ciśnienia śródgałkowego19
Mięśnie i kości Ból stawów9 Osteoporoza, złamania, martwica kości, osłabienie mięśni3
Ogólnoustrojowe Zespół Cushinga, zahamowanie osi podwzgórze–przysadka–nadnercza, zaburzenia hormonalne, zaburzenia metaboliczne, retencja płynów, nadciśnienie, obrzęki53
Inne Pieczenie odbytu, reakcje miejscowe, reakcje nadwrażliwości2313

Pytania i odpowiedzi

Jakie są najczęstsze działania niepożądane hydrokortyzonu stosowanego na skórę?

Najczęściej występują podrażnienie skóry, świąd, suchość, a przy długotrwałym stosowaniu – zanik skóry, rozstępy i wtórne zakażenia12.

Czy hydrokortyzon może powodować działania ogólnoustrojowe?

Tak, szczególnie przy długotrwałym stosowaniu, wysokich dawkach, stosowaniu na dużą powierzchnię skóry lub u dzieci mogą wystąpić objawy ogólnoustrojowe, np. zaburzenia hormonalne, nadciśnienie, zaburzenia metaboliczne3.

Jakie działania niepożądane mogą wystąpić po stosowaniu hydrokortyzonu do oczu?

Może pojawić się pieczenie, nieostre widzenie, a przy długotrwałym stosowaniu – podwyższone ciśnienie śródgałkowe, jaskra, zaćma4.

Czy działania niepożądane hydrokortyzonu zależą od postaci leku?

Tak, profil działań niepożądanych zależy od postaci leku, drogi podania, dawki i czasu stosowania5.

Jak zgłosić działanie niepożądane hydrokortyzonu?

Działania niepożądane należy zgłaszać do Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych lub producenta leku6.