Jak działa fentanyl?
Fentanyl (łac. Fentanylum) należy do grupy bardzo silnych leków przeciwbólowych z grupy opioidów. Działa poprzez wiązanie się z określonymi receptorami w mózgu, dzięki czemu skutecznie tłumi odczuwanie bólu123. Jego działanie jest nawet 50-100 razy silniejsze niż morfiny1. Fentanyl wykazuje szybki początek działania, a czas jego działania zależy od sposobu podania oraz dawki1.
Wskazania do stosowania fentanylu u dorosłych
Wskazania do stosowania fentanylu zależą od postaci leku oraz drogi podania. Poniżej znajdziesz szczegółowy podział według rodzaju preparatu:
Roztwory do wstrzykiwań (np. dożylnie, zewnątrzoponowo, podpajęczynówkowo)
- Zniesienie bólu podczas krótkich zabiegów chirurgicznych (w małych dawkach)45
- Jako silny środek przeciwbólowy i/lub hamujący oddychanie u pacjentów wymagających wspomagania oddychania (w dużych dawkach)4
- Wywołanie znieczulenia chirurgicznego w trakcie znieczulenia ogólnego45
- W połączeniu z lekami neuroleptycznymi do przeprowadzenia tzw. neuroleptoanalgezji45
- Jako lek pojedynczy lub w połączeniu z innymi lekami (np. benzodiazepinami) do analgosedacji4
- Leczenie silnych bólów, takich jak ból pourazowy czy ból towarzyszący zawałowi serca4
- Wspomagająco podczas znieczulenia ogólnego lub regionalnego, także u pacjentów wysokiego ryzyka5
Systemy transdermalne (plastry)
- Leczenie ciężkiego przewlekłego bólu, wymagającego ciągłego, długoterminowego stosowania opioidów678
Tabletki podpoliczkowe, podjęzykowe, aerozole do nosa
- Leczenie bólu przebijającego (nagłe, krótkotrwałe zaostrzenie bólu) u dorosłych z chorobą nowotworową, którzy już otrzymują inne leki opioidowe na stałe9101112
Wskazania do stosowania fentanylu u dzieci
Fentanyl może być stosowany u dzieci, ale tylko w określonych sytuacjach i wybranych postaciach leku:
Systemy transdermalne (plastry)
- Długoterminowe leczenie ciężkiego przewlekłego bólu u dzieci od 2. roku życia, które już otrzymują inne leki opioidowe678
Plastrów nie należy stosować u dzieci, które nie stosowały wcześniej opioidów ani u dzieci poniżej 2 lat161718.
Roztwory do wstrzykiwań
- Zniesienie bólu podczas zabiegów chirurgicznych i znieczulenia – wyłącznie w warunkach szpitalnych i pod opieką wykwalifikowanego personelu1920
Fentanyl w postaci tabletek podpoliczkowych, podjęzykowych oraz aerozolu do nosa nie jest przeznaczony do stosowania u dzieci.
Wskazania – specjalne grupy pacjentów
Niektóre grupy pacjentów wymagają szczególnej ostrożności podczas stosowania fentanylu. Wskazania i sposób stosowania mogą się różnić w zależności od wieku, chorób towarzyszących oraz funkcjonowania nerek i wątroby:
- Osoby starsze: Mogą wymagać mniejszych dawek i ścisłej kontroli podczas stosowania fentanylu, zwłaszcza w postaci plastrów212223.
- Pacjenci z niewydolnością nerek lub wątroby: Zaleca się ostrożność, indywidualne dostosowanie dawki oraz ścisłe monitorowanie objawów toksyczności, szczególnie przy długotrwałym stosowaniu plastrów i preparatów podawanych doustnie lub donosowo24252627.
- Kobiety w ciąży: Stosowanie fentanylu w okresie porodu może powodować depresję oddechową u noworodka28. Informacje dotyczące stosowania w ciąży powinny być szczegółowo omówione z lekarzem.
Podsumowanie: Fentanyl – silny lek na najcięższy ból
Fentanyl jest jednym z najsilniejszych leków przeciwbólowych, stosowanych wyłącznie w sytuacjach, gdy inne leki nie przynoszą ulgi. Wskazania do jego użycia są bardzo precyzyjnie określone i różnią się w zależności od postaci oraz drogi podania. W leczeniu bólu przewlekłego, zwłaszcza nowotworowego, stosuje się głównie plastry, natomiast w bólu przebijającym – tabletki podpoliczkowe, podjęzykowe lub aerozole do nosa, ale tylko u osób już leczonych opioidami. Fentanyl w zastrzykach zarezerwowany jest dla warunków szpitalnych, głównie do znieczulenia i zwalczania bardzo silnego bólu. U dzieci fentanyl można stosować wyłącznie w określonych wskazaniach i zawsze pod ścisłym nadzorem medycznym. Ze względu na ryzyko poważnych działań niepożądanych, w tym uzależnienia, stosowanie fentanylu zawsze wymaga ścisłego przestrzegania zaleceń lekarza i regularnej kontroli46912.
- Fentanyl jest lekiem stosowanym wyłącznie w najcięższych przypadkach bólu – nie nadaje się do leczenia zwykłych dolegliwości bólowych.
- Wszystkie postacie fentanylu są przeznaczone dla określonych grup pacjentów i wymagają bardzo ścisłego przestrzegania zaleceń lekarskich.
- Stosowanie fentanylu u dzieci i młodzieży jest możliwe tylko w wybranych przypadkach, a niektóre postacie leku są dla nich przeciwwskazane.
- Przechowywanie preparatów zawierających fentanyl wymaga szczególnej ostrożności – przypadkowe użycie, zwłaszcza przez dzieci, może być śmiertelne.
- Regularna kontrola i kontakt z lekarzem są niezbędne podczas terapii fentanylem.
Tabela: Wskazania do stosowania fentanylu w zależności od grupy pacjentów i drogi podania
| Wskazanie | Dorośli | Dzieci > 12 lat | Dzieci < 12 lat | Osoby starsze | Pacjenci z niewydolnością nerek |
|---|---|---|---|---|---|
| Ból przewlekły (plastry) | Tak | Tak, z modyfikacją67 | Tak, od 2 lat, z modyfikacją67 | Tak, z ostrożnością2122 | Tak, z ostrożnością2425 |
| Ból przebijający (tabletki podpoliczkowe/podjęzykowe, aerozol do nosa) | Tak | Nie | Nie | Tak, z ostrożnością | Tak, z ostrożnością2627 |
| Ból śródoperacyjny, znieczulenie (wstrzyknięcia) | Tak | Tak, z modyfikacją | Tak, z modyfikacją | Tak, z ostrożnością2930 | Tak, z ostrożnością2930 |


















