Jak działa fentanyl?

Fentanyl (łac. Fentanylum) należy do grupy bardzo silnych leków przeciwbólowych z grupy opioidów. Działa poprzez wiązanie się z określonymi receptorami w mózgu, dzięki czemu skutecznie tłumi odczuwanie bólu123. Jego działanie jest nawet 50-100 razy silniejsze niż morfiny1. Fentanyl wykazuje szybki początek działania, a czas jego działania zależy od sposobu podania oraz dawki1.

Wskazania do stosowania fentanylu u dorosłych

Wskazania do stosowania fentanylu zależą od postaci leku oraz drogi podania. Poniżej znajdziesz szczegółowy podział według rodzaju preparatu:

Roztwory do wstrzykiwań (np. dożylnie, zewnątrzoponowo, podpajęczynówkowo)

  • Zniesienie bólu podczas krótkich zabiegów chirurgicznych (w małych dawkach)45
  • Jako silny środek przeciwbólowy i/lub hamujący oddychanie u pacjentów wymagających wspomagania oddychania (w dużych dawkach)4
  • Wywołanie znieczulenia chirurgicznego w trakcie znieczulenia ogólnego45
  • W połączeniu z lekami neuroleptycznymi do przeprowadzenia tzw. neuroleptoanalgezji45
  • Jako lek pojedynczy lub w połączeniu z innymi lekami (np. benzodiazepinami) do analgosedacji4
  • Leczenie silnych bólów, takich jak ból pourazowy czy ból towarzyszący zawałowi serca4
  • Wspomagająco podczas znieczulenia ogólnego lub regionalnego, także u pacjentów wysokiego ryzyka5

Systemy transdermalne (plastry)

  • Leczenie ciężkiego przewlekłego bólu, wymagającego ciągłego, długoterminowego stosowania opioidów678

Tabletki podpoliczkowe, podjęzykowe, aerozole do nosa

  • Leczenie bólu przebijającego (nagłe, krótkotrwałe zaostrzenie bólu) u dorosłych z chorobą nowotworową, którzy już otrzymują inne leki opioidowe na stałe9101112
Ważne: Fentanyl w postaci plastrów, tabletek podpoliczkowych, podjęzykowych czy aerozolu do nosa jest przeznaczony wyłącznie dla osób, które już stosują inne opioidy na stałe. Stosowanie tych preparatów u osób, które wcześniej nie przyjmowały opioidów, może prowadzić do bardzo poważnych powikłań, w tym do śmiertelnej depresji oddechowej. Ponadto, wskazania dla tych postaci leku dotyczą najczęściej bólu nowotworowego oraz sytuacji, gdy inne leki nie są wystarczająco skuteczne131415.

Wskazania do stosowania fentanylu u dzieci

Fentanyl może być stosowany u dzieci, ale tylko w określonych sytuacjach i wybranych postaciach leku:

Systemy transdermalne (plastry)

  • Długoterminowe leczenie ciężkiego przewlekłego bólu u dzieci od 2. roku życia, które już otrzymują inne leki opioidowe678

Plastrów nie należy stosować u dzieci, które nie stosowały wcześniej opioidów ani u dzieci poniżej 2 lat161718.

Roztwory do wstrzykiwań

  • Zniesienie bólu podczas zabiegów chirurgicznych i znieczulenia – wyłącznie w warunkach szpitalnych i pod opieką wykwalifikowanego personelu1920

Fentanyl w postaci tabletek podpoliczkowych, podjęzykowych oraz aerozolu do nosa nie jest przeznaczony do stosowania u dzieci.

Wskazania – specjalne grupy pacjentów

Niektóre grupy pacjentów wymagają szczególnej ostrożności podczas stosowania fentanylu. Wskazania i sposób stosowania mogą się różnić w zależności od wieku, chorób towarzyszących oraz funkcjonowania nerek i wątroby:

  • Osoby starsze: Mogą wymagać mniejszych dawek i ścisłej kontroli podczas stosowania fentanylu, zwłaszcza w postaci plastrów212223.
  • Pacjenci z niewydolnością nerek lub wątroby: Zaleca się ostrożność, indywidualne dostosowanie dawki oraz ścisłe monitorowanie objawów toksyczności, szczególnie przy długotrwałym stosowaniu plastrów i preparatów podawanych doustnie lub donosowo24252627.
  • Kobiety w ciąży: Stosowanie fentanylu w okresie porodu może powodować depresję oddechową u noworodka28. Informacje dotyczące stosowania w ciąży powinny być szczegółowo omówione z lekarzem.

Podsumowanie: Fentanyl – silny lek na najcięższy ból

Fentanyl jest jednym z najsilniejszych leków przeciwbólowych, stosowanych wyłącznie w sytuacjach, gdy inne leki nie przynoszą ulgi. Wskazania do jego użycia są bardzo precyzyjnie określone i różnią się w zależności od postaci oraz drogi podania. W leczeniu bólu przewlekłego, zwłaszcza nowotworowego, stosuje się głównie plastry, natomiast w bólu przebijającym – tabletki podpoliczkowe, podjęzykowe lub aerozole do nosa, ale tylko u osób już leczonych opioidami. Fentanyl w zastrzykach zarezerwowany jest dla warunków szpitalnych, głównie do znieczulenia i zwalczania bardzo silnego bólu. U dzieci fentanyl można stosować wyłącznie w określonych wskazaniach i zawsze pod ścisłym nadzorem medycznym. Ze względu na ryzyko poważnych działań niepożądanych, w tym uzależnienia, stosowanie fentanylu zawsze wymaga ścisłego przestrzegania zaleceń lekarza i regularnej kontroli46912.

Pamiętaj:

  • Fentanyl jest lekiem stosowanym wyłącznie w najcięższych przypadkach bólu – nie nadaje się do leczenia zwykłych dolegliwości bólowych.
  • Wszystkie postacie fentanylu są przeznaczone dla określonych grup pacjentów i wymagają bardzo ścisłego przestrzegania zaleceń lekarskich.
  • Stosowanie fentanylu u dzieci i młodzieży jest możliwe tylko w wybranych przypadkach, a niektóre postacie leku są dla nich przeciwwskazane.
  • Przechowywanie preparatów zawierających fentanyl wymaga szczególnej ostrożności – przypadkowe użycie, zwłaszcza przez dzieci, może być śmiertelne.
  • Regularna kontrola i kontakt z lekarzem są niezbędne podczas terapii fentanylem.

Tabela: Wskazania do stosowania fentanylu w zależności od grupy pacjentów i drogi podania

Wskazanie Dorośli Dzieci > 12 lat Dzieci < 12 lat Osoby starsze Pacjenci z niewydolnością nerek
Ból przewlekły (plastry) Tak Tak, z modyfikacją67 Tak, od 2 lat, z modyfikacją67 Tak, z ostrożnością2122 Tak, z ostrożnością2425
Ból przebijający (tabletki podpoliczkowe/podjęzykowe, aerozol do nosa) Tak Nie Nie Tak, z ostrożnością Tak, z ostrożnością2627
Ból śródoperacyjny, znieczulenie (wstrzyknięcia) Tak Tak, z modyfikacją Tak, z modyfikacją Tak, z ostrożnością2930 Tak, z ostrożnością2930

Pytania i odpowiedzi

Na jakie rodzaje bólu stosuje się fentanyl?

Fentanyl stosuje się w leczeniu bardzo silnego bólu przewlekłego (np. nowotworowego) oraz bólu przebijającego u pacjentów już leczonych opioidami, a także do znieczulenia podczas operacji123.

Czy fentanyl można stosować u dzieci?

Tak, ale wyłącznie w plastrach u dzieci od 2 lat, które już stosują inne opioidy. Inne postacie leku nie są przeznaczone dla dzieci24.

Czy fentanyl jest stosowany tylko w leczeniu bólu nowotworowego?

Nie, fentanyl stosuje się także w bólu pourazowym, bólu zawałowym oraz jako środek znieczulający w zabiegach chirurgicznych15.

Czy fentanyl można stosować u osób starszych i z niewydolnością nerek?

Tak, ale z ostrożnością i często z koniecznością zmniejszenia dawki oraz ścisłego monitorowania67.