REKLAMA

Deksamfetamina, metylofenidat i lisdeksamfetamina to leki stosowane w ADHD, różniące się m.in. długością działania i profilem bezpieczeństwa.

Podstawowe podobieństwa między deksamfetaminą, metylofenidatem i lisdeksamfetaminą

Wszystkie trzy substancje czynne – deksamfetamina, metylofenidat i lisdeksamfetamina – należą do grupy leków psychostymulujących wykorzystywanych w leczeniu ADHD. Ich działanie opiera się na pobudzaniu ośrodkowego układu nerwowego, co przekłada się na poprawę koncentracji, zmniejszenie impulsywności oraz ograniczenie nadmiernej aktywności ruchowej123. Substancje te są zalecane w ramach kompleksowego programu terapeutycznego, który obejmuje również wsparcie psychologiczne, edukacyjne i społeczne456.

  • Stosowane są głównie u dzieci i młodzieży z ADHD, ale niektóre z nich mają także zastosowanie u dorosłych786.
  • Wszystkie wymagają indywidualnego dopasowania dawki i ścisłego monitorowania efektów leczenia oraz działań niepożądanych91011.
  • Nie są odpowiednie dla wszystkich pacjentów z ADHD – decyzję o rozpoczęciu terapii podejmuje lekarz po dokładnej ocenie stanu zdrowia456.

Wskazania – kiedy stosuje się te substancje czynne?

Deksamfetamina, metylofenidat i lisdeksamfetamina są stosowane przede wszystkim w leczeniu ADHD, jednak istnieją między nimi istotne różnice w zakresie wskazań oraz docelowych grup pacjentów. Deksamfetamina i lisdeksamfetamina są zwykle zarezerwowane dla dzieci i młodzieży, u których wcześniejsze leczenie metylofenidatem nie przyniosło wystarczających rezultatów46. Metylofenidat jest natomiast lekiem pierwszego wyboru w leczeniu ADHD zarówno u dzieci, jak i dorosłych58.

  • Deksamfetamina – stosowana u dzieci i młodzieży od 6 do 17 lat, zwłaszcza gdy leczenie metylofenidatem nie było skuteczne4.
  • Metylofenidat – szeroko stosowany u dzieci od 6. roku życia, młodzieży oraz dorosłych; dostępny w różnych postaciach (tabletki, kapsułki o przedłużonym uwalnianiu)578.
  • Lisdeksamfetamina – stosowana u dzieci powyżej 6. roku życia, głównie gdy inne leczenie okazało się nieskuteczne; może być kontynuowana u dorosłych, jeśli przynosi korzyści6.
Ważne: Wiek pacjenta i wcześniejsze doświadczenia z leczeniem mają kluczowe znaczenie przy wyborze odpowiedniego leku na ADHD. Deksamfetamina i lisdeksamfetamina są często wybierane, gdy metylofenidat nie przynosi oczekiwanych rezultatów. W przypadku dorosłych z ADHD, metylofenidat i jego pochodne mogą być stosowane również po osiągnięciu pełnoletności, jeśli terapia jest skuteczna i dobrze tolerowana86.

Mechanizm działania i wpływ na organizm

Pod względem mechanizmu działania, wszystkie trzy substancje zwiększają poziom neuroprzekaźników w mózgu, takich jak dopamina i noradrenalina, co pomaga w poprawie koncentracji, redukcji impulsywności i nadpobudliwości123. Metylofenidat blokuje wychwyt zwrotny tych neuroprzekaźników, natomiast deksamfetamina i jej pochodne (w tym lisdeksamfetamina) dodatkowo nasilają ich uwalnianie13. Lisdeksamfetamina jest tzw. prolekiem – jej działanie pojawia się dopiero po przekształceniu w organizmie do aktywnej deksamfetaminy3.

  • Deksamfetamina – działa szybko, efekt pojawia się w ciągu około 1,5 godziny od podania, utrzymuje się przez 8–12 godzin w zależności od dawki i postaci12.
  • Metylofenidat – dostępny w postaci o natychmiastowym i przedłużonym uwalnianiu; efekt utrzymuje się od kilku do kilkunastu godzin w zależności od preparatu1314.
  • Lisdeksamfetamina – początek działania pojawia się po kilku godzinach, a efekt utrzymuje się nawet do 13–14 godzin po podaniu3.

Różnice farmakokinetyczne

Najważniejsze różnice dotyczą sposobu wchłaniania, długości działania i metabolizmu. Lisdeksamfetamina jest przekształcana w organizmie do aktywnej deksamfetaminy, dzięki czemu jej działanie jest bardziej przewidywalne i dłuższe15. Metylofenidat i deksamfetamina są wydalane głównie z moczem, a ich metabolizm może być uzależniony od pH moczu1213.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – podobieństwa i różnice

Wszystkie trzy substancje mają zbliżone przeciwwskazania do stosowania. Nie powinny być podawane osobom z nadwrażliwością na substancję czynną, jaskrą, ciężkimi chorobami serca, umiarkowanym lub ciężkim nadciśnieniem, niektórymi zaburzeniami psychicznymi (np. niekontrolowaną depresją, psychozą, chorobą afektywną dwubiegunową), zespołem Tourette’a, a także podczas jednoczesnego stosowania inhibitorów MAO lub w ciągu 14 dni od ich odstawienia161718.

  • Deksamfetamina i lisdeksamfetamina – przeciwwskazane także u osób z zaawansowaną miażdżycą naczyń, niektórymi zaburzeniami naczyń mózgowych oraz przy ryzyku nadużywania leków1618.
  • Metylofenidat – nie powinien być stosowany także u osób z ciężkimi zaburzeniami funkcji wątroby i nerek, a w niektórych postaciach nie jest zalecany dla osób starszych1719.

Środki ostrożności

W trakcie leczenia każdą z tych substancji konieczne jest regularne monitorowanie ciśnienia tętniczego, tętna, masy ciała, apetytu oraz objawów psychiatrycznych202122. Szczególną ostrożność należy zachować u osób z zaburzeniami serca, chorobami naczyń mózgowych, padaczką, tendencją do nadużywania leków, a także u pacjentów z chorobą afektywną dwubiegunową czy zespołem Tourette’a232425.

Bezpieczeństwo stosowania u szczególnych grup pacjentów

W przypadku wszystkich trzech substancji istnieją podobne zalecenia dotyczące bezpieczeństwa u dzieci, kobiet w ciąży i karmiących piersią oraz osób prowadzących pojazdy. Nie zaleca się stosowania żadnej z tych substancji u dzieci poniżej 6. roku życia, gdyż nie określono bezpieczeństwa ani skuteczności w tej grupie wiekowej262728. W przypadku osób starszych również nie zaleca się ich stosowania ze względu na brak danych o bezpieczeństwie2928.

  • Kobiety w ciąży – nie zaleca się stosowania żadnej z tych substancji, chyba że korzyści dla matki przewyższają potencjalne ryzyko dla płodu303132.
  • Karmienie piersią – wszystkie trzy substancje przenikają do mleka matki; stosowanie nie jest zalecane, szczególnie w przypadku lisdeksamfetaminy333132.
  • Osoby prowadzące pojazdy – każda z substancji może powodować zawroty głowy, senność lub zaburzenia widzenia, dlatego zaleca się ostrożność przy prowadzeniu pojazdów343536.
  • Osoby z niewydolnością nerek lub wątroby – u tych pacjentów zaleca się ostrożność, zwłaszcza przy stosowaniu deksamfetaminy i lisdeksamfetaminy, gdzie może być konieczne zmniejszenie dawki3728.
Ważne: Wszystkie omawiane substancje mogą prowadzić do uzależnienia psychicznego, zwłaszcza przy długotrwałym lub niewłaściwym stosowaniu. Ryzyko to jest wyższe dla leków o szybkim początku działania i krótkim czasie półtrwania. Dla pacjentów z historią uzależnień lub skłonnościami do nadużywania leków konieczna jest szczególna ostrożność i częstsza kontrola383922.

Tabela porównawcza – najważniejsze różnice i podobieństwa

Substancja czynna Najważniejsze wskazania Stosowanie u dzieci Stosowanie w ciąży Stosowanie u kierowców
Deksamfetamina ADHD u dzieci i młodzieży, zwłaszcza po nieskuteczności metylofenidatu Od 6. roku życia do 17 lat Nie zaleca się Zachować ostrożność; może powodować zawroty głowy, senność
Metylofenidat ADHD u dzieci, młodzieży i dorosłych Od 6. roku życia Nie zaleca się Zachować ostrożność; możliwe zawroty głowy, zaburzenia widzenia
Lisdeksamfetamina ADHD u dzieci powyżej 6. roku życia, gdy inne leczenie jest nieskuteczne; kontynuacja u dorosłych Od 6. roku życia Nie zaleca się Zachować ostrożność; możliwe zaburzenia równowagi i widzenia

Deksamfetamina, metylofenidat i lisdeksamfetamina – co wybrać?

Wszystkie trzy substancje wykazują podobną skuteczność w leczeniu ADHD, jednak różnią się długością działania, profilem bezpieczeństwa i grupą docelową. Metylofenidat jest lekiem pierwszego wyboru, natomiast deksamfetamina i lisdeksamfetamina są stosowane, gdy wcześniejsze leczenie nie przyniosło oczekiwanych rezultatów. Wybór odpowiedniej terapii zależy od indywidualnych potrzeb pacjenta, wieku, wcześniejszych doświadczeń z leczeniem oraz obecności innych schorzeń. Każda z tych substancji wymaga ścisłego monitorowania efektów oraz możliwych działań niepożądanych, a decyzję o jej wdrożeniu podejmuje lekarz na podstawie szczegółowej oceny klinicznej456.

Pytania i odpowiedzi

Czy deksamfetamina, metylofenidat i lisdeksamfetamina są równie skuteczne?

Wszystkie trzy substancje są skuteczne w leczeniu ADHD, ale różnią się długością działania i profilem bezpieczeństwa123.

Kiedy stosuje się deksamfetaminę zamiast metylofenidatu?

Deksamfetaminę stosuje się, gdy leczenie metylofenidatem nie przyniosło oczekiwanych efektów12.

Czy te leki można stosować w ciąży?

Nie zaleca się stosowania żadnej z tych substancji w ciąży, chyba że lekarz uzna to za konieczne123.

Czy można prowadzić pojazdy podczas leczenia tymi lekami?

Możliwe są zawroty głowy lub zaburzenia widzenia – zaleca się ostrożność podczas prowadzenia pojazdów123.

Czy wszystkie te leki można stosować u dorosłych?

Metylofenidat i lisdeksamfetamina są dopuszczone do stosowania u dorosłych, deksamfetamina – głównie u dzieci i młodzieży12.

REKLAMA