Co to beta blokery i jak działają?

Co to beta blokery? Beta-blokery (zwane też beta adrenolityki) są bardzo zróżnicowaną grupą leków przeciwnadciśnieniowych. Jak wskazuje ich nazwa są lekami blokującymi, czyli antagonizującymi receptory Beta w sercu, ale także w innych tkankach i organach. O ich różnych właściwościach decyduje ich selektywność (kardioselektywność) względem receptorów Beta, a także wewnętrzna aktywność mimetyczna (zdolność do pobudzania receptorów Beta, a nie tylko ich blokowania) bądź zdolność do wazodylatacji – rozszerzania naczyń krwionośnych, poprzez wytwarzanie tlenku azotu przez śródbłonek naczyń lub blokowanie receptorów Alfa-1. Niektóre z nich wykazują działanie antyarytmiczne (stabilizujące błonę komórkową).

Beta blokery różnią się między sobą pod względem selektywności działania i dodatkowych właściwości farmakologicznych. Współczesne beta-blokery nowej generacji charakteryzują się lepszą tolerancją i mniejszą liczbą działań niepożądanych w porównaniu do starszych preparatów z tej grupy.

Mechanizm działania beta adrenolityków

Mechanizm działania leków beta-adrenolitycznych polega na oddziaływaniu na receptory Beta znajdujące się zarówno w sercu (głównie Beta-1) i aparacie przykłębuszkowym nerek oraz Beta-2, które występują w śródbłonku naczyń, a także w oskrzelach. Zablokowanie receptorów Beta-1 powoduje zwolnienie akcji serca, zmniejszenie przewodzenia w mięśniu sercowym oraz obniżenie pojemności minutowej serca i w konsekwencji spadek ciśnienia tętniczego.

Poza tym wpływają hamująco na układ RAA (renina-angiotensyna-aldosteron), czyli hamują wydzielanie reniny poprzez blokowanie receptorów w neuronach adrenergicznych aparatu przykłębuszkowego w nerkach.

Bezpośrednio wpływają na ośrodkowy układ nerwowy, hamując obwodowe działanie układu adrenergicznego. Leki blokujące układ adrenergiczny najsilniej ze wszystkich grup leków hipotensyjnych zapobiegają wzrostowi ciśnienia tętniczego krwi w odpowiedzi na stres i wysiłek fizyczny. Jest to efektem mechanizmu zmniejszenia reakcji na katecholaminy w tych sytuacjach.

Trzeba pamiętać, że niektóre substancje i zioła zawierają naturalne beta-blokery (koszyczek rumianku i ziele męczennicy).

Nadciśnienie tętnicze – jakie ma objawy?

Nadciśnienie tętnicze jest bardzo poważną chorobą, niedającą początkowo żadnych objawów. Wielu pacjentów lekceważy wysokie wartości ciśnienia tętniczego i nie rozpoczyna leczenia lub przerywa je po kilku tygodniach czy miesiącach. W tej sytuacji beta blokery mogą być skuteczną opcją terapeutyczną, szczególnie u pacjentów z chorobami serca.

Objawami wysokiego ciśnienia tętniczego są:

• zawroty i pulsujące bóle głowy;
• szumy uszne;
• zmęczenie;
• zaburzenia widzenia;
• bóle w klatce piersiowej.

Do czego prowadzi nieleczone nadciśnienie tętnicze?

Nieleczone nadciśnienie tętnicze sprzyja rozwojowi choroby wieńcowej i niewydolności mięśnia sercowego, które to mogą prowadzić do częstych hospitalizacji, a także zgonów. Wysokie wartości ciśnienia tętniczego przy współistniejącej miażdżycy mogą prowadzić do udarów mózgu, a także zawałów serca i grożą bardzo poważnymi konsekwencjami. W takich przypadkach beta adrenolityki mogą odegrać kluczową rolę w prewencji powikłań sercowo-naczyniowych.

Kiedy diagnozuje się nadciśnienie tętnicze?

O nadciśnieniu tętniczym mówi się gdy jego wartości przekraczają 140/90 mm Hg. U pacjentów ze współistniejącymi chorobami (choroba wieńcowa, cukrzyca) wartości te powinny być jeszcze niższe (dąży się do wartości 130/80 mmHg w przypadku cukrzycy).

Z badań NATPOL i POLSENIOR wynika, że w Polsce na nadciśnienie choruje 10,5 miliona osób. Natomiast inne badanie LIPIDOGRAM mówi o co najmniej 15 milionach Polaków chorujących na nadciśnienie. U osób w podeszłym wieku nadciśnienie tętnicze wynika z większej sztywności naczyń krwionośnych. W leczeniu tej choroby coraz częściej stosuje się beta-blokery nowej generacji, które charakteryzują się lepszym profilem bezpieczeństwa.

Jakie beta blokery stosuje się w nadciśnieniu tętniczym?

Acebutolol (np. Acebutolol Sanofi)

To selektywny beta-bloker, oznacza to, że działa wybiórczo głównie na receptory Beta-1 w sercu, zmniejszając opór naczyniowy i pojemność minutową serca. Ta ostatnia ulega zmniejszeniu na skutek zwolnienia pracy serca oraz zmniejszenia siły jego skurczu.

Dodatkowo ten lek posiada słabą aktywność wewnętrzną, czyli adrenomimetyczną. Jest to zdolność do częściowego pobudzania receptorów Beta-1. Tą właściwość wykorzystuje się podczas stosowania leku w przypadku niewydolności mięśnia sercowego, ułatwia ona również stopniowe jego odstawianie.

Acebutolol cechuje się również lipofilnością, może on przenikać przez barierę krew-mózg i powodować działania niepożądane takie jak senność, zmęczenie, koszmary senne. Ulega efektowi pierwszego przejścia w wątrobie, czyli jest metabolizowany do aktywnego metabolitu, co przedłuża czas jego działania w organizmie.

Mimo znacznej kardioselektywności u pacjentów z astmą oskrzelową powinien być stosowany ostrożnie (zablokowanie receptorów Beta-2 w oskrzelach powoduje ich skurcz). Ze względu na konieczność stopniowego odstawiania, proces ten powinien trwać około 14 dni, pełny efekt leczniczy rozwija się w ciągu dwóch do trzech tygodni. Powolne odstawianie beta-blokerów dotyczy wszystkich leków z tej grupy i przeciwdziała zaostrzeniu choroby wieńcowej czy nagłemu wzrostowi ciśnienia tętniczego krwi.

Atenolol (np. Atenolol Sanofi, Tenormin)

Jest kardioselektywnym beta-blokerem, pozbawionym wewnętrznej aktywności (ISA). Jest beta-adrenolitykiem rozpuszczalnym w wodzie, więc działania niepożądane ze strony ośrodkowego układu nerwowego nie powinny istotnie wpływać na jakość życia pacjentów. W nieznacznym stopniu jest metabolizowany w wątrobie, jego okres połowicznego rozpadu jest krótszy niż acebutololu.

Jest dobrze tolerowany, nie wpływa na skurcz oskrzeli. Ten beta-bloker charakteryzuje się długim czasem działania, co pozwala na podawanie go raz dziennie.

Betaksolol (np. Betaxolol PMCS, Lokren)

Jest również beta-blokerem kardioselektywnym pozbawionym działania błonowego. Jest lipofilny, metabolizowany w wątrobie, ale nie podlega efektowi pierwszego przejścia. Poza leczeniem nadciśnienia tętniczego często stosuje się betaksolol w chorobie niedokrwiennej mięśnia sercowego.

Ten preparat należy do grupy beta adrenolityków o długotrwałym działaniu, co czyni go wygodnym w stosowaniu dla pacjentów.

Bisoprolol (np. Bibloc, Bicardef, Bisocard, Coronal)

Jest jednym z najczęściej przepisywanych przez lekarzy beta blokerów. Jest kardioselektywnym, pozbawionym wewnętrznej aktywności beta-1 adrenolitykiem. Nie wykazuje również stabilizującego działania błonowego.

Blokuje receptory Beta-2 znajdujące się w drzewie oskrzelowym, wobec czego nie powinien być stosowany w ciężkiej postaci astmy. Metabolizowany jest w wątrobie do nieaktywnych metabolitów. Wykazuje długie działanie hipotensyjne około 10-12 godzin, co czyni go jednym z najwygodniejszych w stosowaniu beta adrenolityków.

Celiprolol (np. Celipres, Selectol)

Jest wybiórczym antagonistą receptorów Beta-1 adrenergicznych, ma słabe działanie blokujące receptory alfa 1, a co istotne dodatkowo pobudza receptory Beta-2 w mięśniach gładkich oskrzeli i naczyń krwionośnych. Dlatego też jest najbezpieczniejszym beta-blokerem w swojej grupie w stosowaniu w nadciśnieniu tętniczym przy współistniejącej astmie oskrzelowej.

Istotne jest przyjmowanie leku nie w obecności pokarmu. Posiłki zmniejszają istotnie jego wchłanianie. Ten beta-bloker można uznać za jeden z najnowocześniejszych preparatów z grupy beta adrenolityków.

Karwedilol (np. Atram, Avedol, Vivacor, Dilatrend)

Jest niewybiórczym antagonistą receptorów Beta. Reprezentuje beta-blokery nowej generacji. Wykazuje bowiem aktywność blokującą także receptory alfa-1 (powoduje to rozkurcz mięśniówki gładkiej naczyń krwionośnych), przez co nasila się jego efekt hipotensyjny. Wykazuje stabilizujące działanie błonowe, ale pozbawiony jest wewnętrznej aktywności adrenomimetycznej.

W przeciwieństwie do innych beta blokerów, karwedilol nie wpływa niekorzystnie na profil lipidowy, a dzięki właściwościom antyproliferacyjnym wpływa korzystnie na śródbłonek naczyń. Istotnym działaniem niepożądanym jest zmniejszenie wydzielania łez przez gałkę oczną, co może wpływać na komfort pacjentów z zespołem suchego oka lub noszącym soczewki kontaktowe.

Labetalol (np. Normodyne, Trandate)

Jest antagonistą receptorów Alfa-1 i Beta. Receptory Alfa blokuje cztery razy silniej niż Beta. Nie jest selektywny i nie posiada wewnętrznej aktywności adrenomimetycznej. Jego działanie opiera się głównie na blokowaniu receptorów Alfa, powodując rozkurcz mięśni gładkich naczyń krwionośnych i spadek ciśnienia tętniczego.

Zmniejsza również częstość pracy serca i opór naczyń wieńcowych oraz obwodowych. Poza zastosowaniem w nadciśnieniu tętniczym może być stosowany u pacjentów z chorobą wieńcową, a także w niewydolności mięśnia sercowego. Jest lekiem z wyboru u ciężarnych z nadciśnieniem tętniczym. Z uwagi na niewybiórczość powinien być stosowany ostrożnie u pacjentów z astmą oskrzelową.

Metoprolol (np. Metocard, Betaloc, Symloc, Metoprolol Teva)

Jest również, obok bisoprololu i nebiwololu jednym z najczęściej przepisywanych beta blokerów przez lekarzy w terapii nadciśnienia tętniczego. Jest wybiórczym antagonistą receptorów Beta. Wykazuje słabe działanie stabilizujące błony komórkowe i jest pozbawiony wewnętrznej aktywności adrenomimetycznej.

Jego krótkie działanie (t0,5 wynosi 3-5 godzin), wymagało podawania 2-3 razy na dobę. Obecnie stosuje się preparaty o przedłużonym uwalnianiu. Mimo kardioselektywności lek należy stosować ostrożnie u pacjentów z astmą oskrzelową. Metoprolol należy do grupy dobrze przebadanych beta adrenolityków z udowodnioną skutecznością kliniczną.

Nebiwolol (np. Daneb, Nedal, Nebilet, Nebivox)

Jest przedstawicielem beta-blokerów nowej generacji, stosowanym zarówno w terapii nadciśnienia tętniczego jak i choroby wieńcowej. Jest kardioselektywnym antagonistą receptorów Beta oraz posiada zdolność syntezy tlenku azotu przez śródbłonek naczyń. Tlenek azotu jest substancją działającą silnie naczyniorozszerzająco oraz antyproliferacyjnie.

Nebiwolol pozbawiony jest wewnętrznej aktywności adrenomimetycznej. Istotną kwestią jest metabolizm leku, który indywidualnie zależy od zdolności enzymów mikrosomalnych wątroby.

U osób szybko metabolizujących biologiczny czas jego półtrwania wynosi około 10-12 godzin, u wolnych metabolizerów t0,5 może wydłużyć się znacząco do 30-50 godzin. Dawkowanie powinno być ustalane indywidualnie, biorąc pod uwagę metabolizm leku. Lek w porównaniu do innych beta-blokerów nie powoduje impotencji u mężczyzn i jest dobrze tolerowany przez pacjentów.

Sotalol (np. Sotalex, Sotalol Teva)

Wykazuje znaczny efekt stabilizacji błony komórkowej, jest lekiem antyarytmicznym. Poza tym nie wykazuje kardioselektywności w przypadku blokowania receptorów Beta. Nie wykazuje również wewnętrznej aktywności adrenomimetycznej. W nadciśnieniu stosowany bardzo rzadko. Może wywołać działania niepożądane, głównie zaburzenia rytmu serca i zaostrzenie niewydolności mięśnia sercowego.

Jakie skutki uboczne beta blokerów mogą wystąpić?

Skutki uboczne beta blokerów mogą być różnorodne i zależą od rodzaju stosowanego preparatu. Najczęstszymi działaniami niepożądanymi beta blokerów jest nadmierny spadek wartości ciśnienia tętniczego krwi. Dochodzić może wówczas do odruchowej tachykardii, która zdarza się jednak rzadko, z uwagi na blokowanie efektów działania układu adrenergicznego.

Niebezpieczeństwo stanowią jednak zwolnienie akcji serca, które może prowadzić do nadmiernej bradykardii i bloku przedsionkowo-komorowego. Dlatego też leki z tej grupy powinny być stosowane ostrożnie u pacjentów z niewydolnością mięśnia sercowego i blokami przewodnictwa.

Skutki uboczne beta blokerów obejmują również możliwość wystąpienia zmęczenia, zawrotów głowy, zaburzeń snu oraz problemów z potencją u mężczyzn. Z tej przyczyny niezalecane jest ich łączenie z inhibitorami kanałów wapniowych (antagonistami wapnia), co może nasilać bloki i zwolnienie rytmu serca.

Beta-blokery bez efektu stabilizującego błonę komórkową mogą wpływać na pobudzenie serca i wywołać działanie proarytmiczne. Warto podkreślić, że beta-blokery nowej generacji charakteryzują się znacznie lepszym profilem tolerancji i mniejszą liczbą skutków ubocznych.

Skuteczność stosowania beta adrenolityków w praktyce klinicznej

Wiele przeprowadzonych badań klinicznych i metaanaliz dowiodło skuteczności stosowania beta adrenolityków w terapii nadciśnienia tętniczego. Utrzymywanie prawidłowych wartości ciśnienia również zmniejsza ryzyko udarów i zawału mięśnia sercowego oraz ryzyko rozwoju niewydolności mięśnia sercowego.

Również u pacjentów z cukrzycą zaobserwowano zmniejszenie ryzyka niewydolności lewej komory serca i innych powikłań podczas stosowania tej grupy leków. Beta blokery wykazują szczególną skuteczność u pacjentów po przebytym zawale serca, gdzie znacząco poprawiają rokowanie.

Kilkanaście lat temu klinicyści uważali, że beta–blokery to leki dla osób młodych, a diuretyki powinny być lekami pierwszego rzutu w terapii nadciśnienia u osób starszych.

Obecnie ten argument nie jest już przekonujący, bo osoby w wieku podeszłym (po 65. roku życia), mogą stosować leki z tej grupy i chronić się przed rozwojem poważnych następstw nadciśnienia tętniczego. Szczególnie beta-blokery nowej generacji okazują się bezpieczne i skuteczne również u pacjentów w podeszłym wieku, co znacznie poszerza możliwości ich zastosowania w codziennej praktyce kardiologicznej.

Podsumowanie

Beta blokery stanowią ważną grupę leków przeciwnadciśnieniowych o udowodnionej skuteczności klinicznej. Co to beta blokery? To leki blokujące receptory beta-adrenergiczne, które skutecznie obniżają ciśnienie tętnicze i chronią przed powikłaniami sercowo-naczyniowymi. Beta-blokery nowej generacji, takie jak nebiwolol czy karwedilol, charakteryzują się lepszą tolerancją i mniejszą liczbą skutków ubocznych. Skutki uboczne beta blokerów są zazwyczaj łagodne i przemijające, szczególnie w przypadku nowoczesnych preparatów. Beta adrenolityki pozostają lekami pierwszego wyboru w leczeniu nadciśnienia tętniczego, szczególnie u pacjentów z chorobami serca.