Zespół Zollingera-Ellisona – przyczyny powstania i czynniki ryzyka

Zespół Zollingera-Ellisona jest rzadką chorobą, której główną przyczyną są specyficzne guzy zwane gastrinoma¹. Te nowotworowe zmiany rozwijają się najczęściej w trzustce lub dwunastnicy i charakteryzują się nadmiernym wydzielaniem hormonu gastryny². Zrozumienie mechanizmów prowadzących do powstania tej choroby ma kluczowe znaczenie dla prawidłowego rozpoznania i leczenia pacjentów.

Mechanizm powstawania zespołu Zollingera-Ellisona

Dokładna przyczyna powstania zespołu Zollingera-Ellisona nie jest w pełni poznana, jednak sekwencja zdarzeń prowadzących do rozwoju choroby jest dobrze opisana¹³. Choroba rozpoczyna się od formowania jednego lub kilku guzów w trzustce lub w części jelita cienkiego zwanej dwunastnicą. Te guzy składają się z komórek, które wydzielają duże ilości hormonu gastryny, dlatego nazywane są gastrinoma¹.

Zwiększone stężenie gastryny powoduje, że żołądek produkuje znacznie za dużo kwasu żołądkowego. Ten nadmiar kwasu prowadzi następnie do powstania wrzodów trawiennych, a czasami także do biegunki¹. Gastrinoma są nowotworami neuroendokrynnymi, które mogą wydzielać nie tylko gastrynę, ale także inne hormony, takie jak hormon adrenokortykotropowy (ACTH), wazoaktywny peptyd jelitowy (VIP) czy glukagon⁴.

Lokalizacja guzów gastrinoma

Gastrinoma mogą występować w różnych lokalizacjach w obrębie jamy brzusznej. Najczęściej rozwijają się w dwunastnicy (60-85% przypadków) oraz w trzustce (20-30% przypadków)⁵⁶. Rzadziej mogą lokalizować się w węzłach chłonnych brzucha, żołądku, wątrobie, jajnikach, a w wyjątkowych przypadkach nawet w sercu czy płucach⁵⁷.

Guzy zlokalizowane w głowie trzustki mają większą skłonność do tworzenia przerzutów do wątroby w porównaniu z guzami dwunastniczymi⁸. Gastrinoma mogą występować jako pojedyncze guzy lub jako liczne zmiany. Około połowy do dwóch trzecich pojedynczych gastrinoma ma charakter złośliwy i może rozprzestrzeniać się do wątroby oraz pobliskich węzłów chłonnych⁹¹⁰.

Związek z zespołem MEN1

Znaczący odsetek przypadków zespołu Zollingera-Ellisona, wynoszący około 20-30%, jest związany z dziedzicznym zaburzeniem zwanym zespołem mnogiej neoplazji endokrynnej typu 1 (MEN1)²⁷¹¹. MEN1 jest chorobą o dziedziczeniu autosomalnym dominującym, co oznacza, że osoby z tym zespołem mają 50% prawdopodobieństwa przekazania choroby swoim dzieciom⁷.

Zespół MEN1 jest spowodowany mutacjami w genie MEN1 zlokalizowanym na chromosomie 11q13, który koduje białko zwane meniną. To białko reguluje aktywność licznych czynników transkrypcyjnych⁵. Gen MEN1 działa jako gen supresorowy nowotworów, pomagając zapobiegać wzrostowi guzów w trzustce i innych narządach. Gdy ten gen ulega mutacji, może prowadzić do rozwoju gastrinoma trzustkowych i innych typów nowotworów¹².

Przypadki sporadyczne i czynniki ryzyka

Większość przypadków zespołu Zollingera-Ellisona, około 70-80%, występuje sporadycznie, co oznacza, że pojawia się u osób bez rodzinnej historii choroby i bez znanej przyczyny¹³¹⁴. W tych przypadkach gastrinoma może rozwijać się w wyniku mutacji w komórkach neuroendokrynnych, ale dokładne mechanizmy prowadzące do tych zmian nie są w pełni zrozumiane¹⁴.

Choroba może dotknąć praktycznie każdego, jednak częściej występuje u mężczyzn, zwykle w wieku od 20 do 50 lat¹⁵¹⁶. Głównym czynnikiem ryzyka jest obecność zespołu MEN1 w rodzinie lub historia nowotworów endokrynnych u członków rodziny⁷⁸.

Charakterystyka guzów gastrinoma

Gastrinoma to dobrze zróżnicowane nowotwory neuroendokrynne, które mogą mieć różny potencjał złośliwości¹⁷. Około 60% gastrinoma ma charakter złośliwy, ale tempo wzrostu może się znacznie różnić¹⁸. Gdy nowotwór ma charakter złośliwy, najczęściej rozprzestrzenia się do węzłów chłonnych w pobliżu pierwotnego guza, a później może zajmować wątrobę i kości¹⁵¹⁹.

U pacjentów z zespołem MEN1 gastrinoma często występują jako liczne, małe guzy, podczas gdy w przypadkach sporadycznych częściej spotyka się pojedyncze, większe zmiany⁹. Badania sugerują, że gastrinoma większe niż 2,5 cm, niezależnie od obecności zespołu MEN1, powinny być usuwane chirurgicznie w celu zmniejszenia ryzyka przerzutów²⁰.

Współwystępowanie z innymi nowotworami

U pacjentów z zespołem MEN1 gastrinoma często współwystępują z innymi nowotworami endokrynnymi. Mogą to być guzy przysadki mózgowej, przytarczyc oraz inne nowotwory trzustki, takie jak insulinoma¹¹¹⁷. Ta wielonarządowość zespołu MEN1 wymaga kompleksowej oceny i monitorowania pacjentów pod kątem różnych manifestacji choroby.

Diagnostyka zespołu Zollingera-Ellisona powinna zawsze uwzględniać ocenę pod kątem zespołu MEN1, szczególnie gdy pacjent ma młody wiek w momencie rozpoznania lub gdy w rodzinie występują nowotwory endokrynne¹⁷²¹. Wczesne rozpoznanie zespołu MEN1 pozwala na odpowiednie postępowanie profilaktyczne i lecznicze u pacjenta oraz na poradnictwo genetyczne dla członków rodziny.