Przyczyny jaskry – co powoduje rozwój choroby oczu

Jaskra to grupa schorzeń oka charakteryzujących się uszkodzeniem nerwu wzrokowego, które może prowadzić do nieodwracalnej utraty wzroku¹. Główną przyczyną tego uszkodzenia jest najczęściej podwyższone ciśnienie wewnątrzgałkowe (IOP), chociaż dokładne mechanizmy etiologiczne jaskry nie są w pełni poznane². Zrozumienie przyczyn tej choroby jest kluczowe dla jej wczesnego wykrycia i skutecznego leczenia.

Podstawowy mechanizm rozwoju jaskry

Oko produkuje stale przezroczysty płyn zwany cieczą wodnistą (aqueous humor), który normalnie odpływa przez system drenażowy znajdujący się w kącie między tęczówką a rogówką³. Gdy ten system drenażowy nie funkcjonuje prawidłowo lub gdy oko produkuje zbyt dużo płynu, dochodzi do wzrostu ciśnienia wewnątrzgałkowego⁴. Podwyższone ciśnienie wywiera szkodliwy wpływ na nerw wzrokowy, powodując stopniowe uszkodzenie jego włókien i prowadząc do utraty pola widzenia⁵.

Nerw wzrokowy składa się z ponad miliona drobnych włókien nerwowych, które można porównać do kabla elektrycznego złożonego z wielu małych przewodów⁶. W miarę jak te włókna obumierają pod wpływem ciśnienia, w polu widzenia pojawiają się ślepe plamy, które pacjent może nie zauważać aż do momentu, gdy większość włókien nerwu wzrokowego zostanie uszkodzona⁶.

Podział jaskry ze względu na przyczyny

Ze względu na etiologię, jaskrę dzieli się na dwie główne kategorie: pierwotną i wtórną. Jaskra pierwotna rozwija się bez możliwej do zidentyfikowania przyczyny i stanowi większość przypadków⁵⁷. W przypadku jaskry pierwotnej istnieją różne teorie dotyczące jej rozwoju, ale dokładne mechanizmy pozostają nieznane⁸.

Jaskra wtórna natomiast rozwija się w wyniku konkretnych, możliwych do zidentyfikowania przyczyn⁹. Do najczęstszych przyczyn jaskry wtórnej należą urazy oka, stany zapalne, niektóre leki (szczególnie kortykosteroidy), zaawansowana zaćma oraz powikłania po zabiegach okulistycznych⁵¹⁰. Szczegółowe omówienie różnych form jaskry wtórnej znajdziesz Zobacz więcej: Jaskra wtórna - przyczyny i mechanizmy rozwoju.

Główne czynniki ryzyka

Chociaż dokładne przyczyny jaskry pozostają nieznane, zidentyfikowano liczne czynniki ryzyka, które zwiększają prawdopodobieństwo rozwoju tej choroby. Najważniejszym czynnikiem ryzyka jest wiek – ryzyko rozwoju jaskry wzrasta znacząco po 60. roku życia, a u osób pochodzenia afrykańskiego już po 40. roku życia¹¹¹.

Predyspozycje genetyczne odgrywają kluczową rolę w rozwoju jaskry. Osoby, których bliscy krewni (rodzice, rodzeństwo) cierpią na jaskrę, mają 4-9 razy większe ryzyko rozwoju tej choroby¹¹. W niektórych przypadkach ryzyko może być nawet 10-krotnie większe¹². Naukowcy zidentyfikowali już ponad 40 genów związanych z różnymi fenotypami jaskry¹³.

Inne istotne czynniki ryzyka obejmują wysoką krótkowzroczność lub dalekowzroczność, cienkie rogówki (poniżej 555 μm), cukrzycę, nadciśnienie tętnicze, choroby serca oraz przewlekłe stosowanie leków steroidowych¹²¹⁴. Przeszłe urazy oka również znacząco zwiększają ryzyko rozwoju jaskry wtórnej¹⁴. Kompleksowe omówienie wszystkich czynników ryzyka znajdziesz Zobacz więcej: Czynniki ryzyka jaskry - wiek, genetyka i choroby współistniejące.

Jaskra o normalnym ciśnieniu

Szczególną formą jaskry jest tak zwana jaskra o normalnym ciśnieniu (normal-tension glaucoma), w której uszkodzenie nerwu wzrokowego występuje mimo prawidłowego ciśnienia wewnątrzgałkowego¹⁵. Ten typ jaskry stanowi około jednej trzeciej wszystkich przypadków pierwotnej jaskry otwartego kąta¹⁶.

Przyczyny jaskry o normalnym ciśnieniu nie są w pełni poznane, ale naukowcy przypuszczają, że może być ona związana z zaburzeniami przepływu krwi do nerwu wzrokowego, zwiększoną wrażliwością nerwu na ciśnienie lub innymi czynnikami niezależnymi od ciśnienia wewnątrzgałkowego¹⁷¹⁸. Niektóre badania sugerują, że może być to związane ze zwężeniem naczyń krwionośnych zaopatrujących nerw wzrokowy¹⁸.

Znaczenie wczesnego wykrycia

Zrozumienie przyczyn i czynników ryzyka jaskry ma kluczowe znaczenie dla jej wczesnego wykrycia i zapobiegania nieodwracalnej utracie wzroku. Jaskra jest często nazywana „cichym złodziejem wzroku”, ponieważ w początkowych stadiach nie powoduje żadnych objawów¹⁹. Dlatego regularne badania okulistyczne są niezbędne, szczególnie u osób z czynnikami ryzyka.

Chociaż jaskra może dotknąć każdego, osoby z wyższym ryzykiem powinny być szczególnie czujne i poddawać się regularnym badaniom okulistycznym. Wczesne wykrycie i odpowiednie leczenie mogą skutecznie zatrzymać lub spowolnić postęp choroby, zapobiegając dalszej utracie wzroku²⁰.