Nawłoć pospolita

Co zawiera nawłoć pospolita i skąd bierze się jej działanie?

Nawłoć pospolita (Solidago virgaurea) swoje właściwości zawdzięcza złożonemu składowi fitochemicznemu. Za najcenniejsze biologicznie składniki uważa się flawonoidy – przede wszystkim rutynę, kwercetynę, hiperozyd i astragalinę – oraz kwasy polifenolowe, wśród których dominuje kwas rozmarynowy (średnio 577 mg/100 g suchego ziela) i kwas chlorogenowy (267 mg/100 g)². Całkowita zawartość flawonoidów w polskich populacjach nawłoci waha się od 600 do 1850 mg/100 g suchego ziela, a kwasów polifenolowych od 440 do 1200 mg/100 g².

Obok flawonoidów istotną rolę odgrywają saponiny triterpenowe (virgaureasaponiny, solidagosaponiny) odpowiedzialne między innymi za działanie moczopędne i przeciwzapalne, a także diterpeny (solidagolaktony, elongatolidy) o właściwościach rozkurczowych¹¹¹. Skład uzupełniają garbniki o działaniu ściągającym oraz olejki eteryczne, w których dominują α-pinen i β-kariofylen¹². Żaden z tych składników nie działa w izolacji – efekty terapeutyczne wynikają ze współdziałania całego kompleksu związków¹³.

Jakie działanie wykazuje nawłoć pospolita?

Najbardziej udokumentowanym efektem stosowania nawłoci jest działanie akwaretyczne – zwiększa ona objętość wydalanego moczu, nie powodując przy tym nadmiernej utraty sodu i chlorków, co odróżnia ją od wielu syntetycznych diuretyków¹⁴. W badaniu z udziałem 22 zdrowych ochotników codzienne stosowanie wyciągu etanolowego przez 2 dni zwiększyło dobową objętość moczu o 27% w porównaniu z placebo¹⁵.

Ziele wykazuje też działanie przeciwzapalne. W badaniu na szczurach wodne i etanolowe wyciągi zmniejszyły zapalenie stawów wywołane adiuwantem Freunda o około 40% w porównaniu z grupą kontrolną¹⁶. Za te efekty odpowiadają pochodne kwasu kawowego (m.in. kwas chlorogenowy), flawonoidy oraz leiocarposyd – fenolowy biglukozyd obecny w zielu¹⁷.

W badaniach laboratoryjnych wyciągi z nawłoci wykazały aktywność przeciwdrobnoustrojową wobec bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych (m.in. Staphylococcus aureus, Escherichia coli, Pseudomonas aeruginosa) oraz wobec Aspergillus niger¹⁸. Wyniki te uzyskano jednak w warunkach in vitro – nie należy ich bezpośrednio przekładać na skuteczność kliniczną u ludzi.

Kwercetyna obecna w zielu hamuje degranulację komórek tucznych, co może tłumaczyć tradycyjne zastosowanie nawłoci w łagodzeniu objawów alergicznego nieżytu nosa¹⁹. Rutyna z kolei wzmacnia ściany naczyń włosowatych, co może wspierać funkcję nerek²⁰.

Do czego tradycyjnie i oficjalnie stosuje się nawłoć pospolitą?

Europejska Agencja Leków (EMA) wydała monografię zielarską dla ziela nawłoci pospolitej (Solidaginis virgaureae herba) i uznaje ją za tradycyjny preparat ziołowy wspomagający zwiększenie objętości moczu w drobnych dolegliwościach układu moczowego³⁴. Niemiecka Komisja E zatwierdziła jej stosowanie w zapalnych chorobach dolnych dróg moczowych, kamicy moczowej i profilaktyce nawracającej kamicy¹⁴. Ziele nawłoci znalazło się również w Farmakopei Czeskiej 2009²².

W Polsce tradycyjnie stosuje się napar z suchego ziela jako środek moczopędny i wspomagający przy drobnych dolegliwościach dróg moczowych²³. Roślina jest też częstym składnikiem ziołowych mieszanek przeznaczonych do wspomagania zdrowia układu moczowego, często łączonych z liściem brzozy, skrzypem lub pokrzywą²⁴.

Tradycyjnie ziele stosowano również zewnętrznie – jako płukankę przy stanach zapalnych jamy ustnej i gardła oraz do przemywania drobnych ran²⁵. W badaniu z randomizacją z podwójnym zaślepieniem (66 uczestników) wyciąg bogaty w saponiny z nawłoci dodany do pasty do zębów zmniejszył biomasę Candida albicans i Streptococcus mutans w jamie ustnej, nie zaburzając ogólnego mikrobiomu²⁶.

Jak dawkować ziele nawłoci i w jakiej postaci jest dostępna?

Ziele nawłoci pospolitej dostępne jest w aptekach jako suche ziele do zaparzania, wyciągi płynne, nalewki i kapsułki. Najczęściej stosowaną i najlepiej przebadaną formą jest napar. Zgodnie z wytycznymi EMA i dostępnymi danymi klinicznymi typowe dawkowanie przedstawia się następująco⁵⁶:

Niezależnie od wybranej postaci podczas stosowania nawłoci należy wypijać co najmniej 1,5–2 litry płynów dziennie – jest to warunek skutecznego „przepłukania” dróg moczowych i minimalizowania ryzyka odwodnienia⁵. Surowiec farmaceutyczny pozyskiwany jest z części nadziemnych rośliny (ziele nawłoci pospolitej), zbieranych najczęściej w czerwcu, kiedy zawartość flawonoidów i kwasów polifenolowych jest najwyższa².

Jakie działania niepożądane może wywołać nawłoć pospolita?

Nawłoć pospolita jest ogólnie dobrze tolerowana. Najczęściej zgłaszane działania niepożądane to łagodne zaburzenia żołądkowo-jelitowe: nudności, dyskomfort w nadbrzuszu i biegunka⁸. Silne działanie moczopędne może – przy niedostatecznym nawodnieniu – prowadzić do odwodnienia, zawrotów głowy i spadku ciśnienia tętniczego⁷.

Reakcje alergiczne dotyczą przede wszystkim osób wrażliwych na astrowate. Mogą się objawiać swędzącymi oczami, katarem, wysypką skórną, a w rzadkich przypadkach ciężką reakcją anafilaktyczną⁸. Warto wiedzieć, że nawłoć jest często mylona z ambrozją (Ambrosia) jako przyczyna pyłkowicy – tymczasem pyłek nawłoci jest ciężki i nie unosi się w powietrzu; alergia na pyłek nawłoci jest znacznie rzadsza niż powszechnie sądzono²⁸.

Jakie interakcje z lekami są możliwe?

Najważniejsza interakcja dotyczy leków moczopędnych (diuretyków). Nawłoć wykazuje podobny mechanizm działania do diuretyków i stosowana równocześnie z furosemidem, hydrochlorotiazydem, spironolaktonem lub innymi lekami z tej grupy może prowadzić do nadmiernej utraty płynów, zawrotów głowy i niebezpiecznego spadku ciśnienia⁷²⁹.

Drugą istotną interakcją jest wpływ na lit. Zioła działające moczopędnie mogą zmieniać wydalanie litu z moczem, co przy wąskim oknie terapeutycznym tego leku grozi toksycznością. Każda osoba przyjmująca lit powinna skonsultować stosowanie nawłoci z lekarzem²⁷.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Nawłoć pospolita to suplement i tradycyjny preparat ziołowy, nie lek pierwszego wyboru. Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• objawy ze strony układu moczowego (pieczenie, parcia naglące, ból) nie ustępują po kilku dniach stosowania lub nasilają się – może to oznaczać zakażenie bakteryjne wymagające antybiotykoterapii²¹;
• przyjmujesz leki moczopędne (furosemid, hydrochlorotiazyd i inne) lub lit²⁷²⁹;
• masz rozpoznaną niewydolność nerek lub serca, nadciśnienie tętnicze lub kamicę nerkową z utrudnionym odpływem moczu⁹³⁰;
• jesteś w ciąży lub karmisz piersią⁹;
• masz alergię na rośliny z rodziny astrowatych (rumianek, arnikę, nagietka, krwawnik)⁸;
• po zastosowaniu nawłoci pojawią się objawy reakcji alergicznej: pokrzywka, obrzęk, trudności z oddychaniem⁸.

Nawłoć jest tradycyjnym ziołem o dobrym profilu bezpieczeństwa przy krótkotrwałym stosowaniu, jednak przed włączeniem jej do dłuższej kuracji warto porozmawiać z farmaceutą – szczególnie jeśli przyjmujesz na stałe inne leki lub masz przewlekłe schorzenia.