Winorośl właściwa

Co to jest winorośl właściwa i skąd pochodzi?

Winorośl właściwa, znana naukowo jako Vitis vinifera, to pnącze z rodziny winoroślowatych (Vitaceae), uprawiane przez człowieka od co najmniej kilku tysięcy lat. Pierwsze ślady jej uprawy odkryto na terenie dzisiejszej Gruzji i Armenii – datowane na VI tysiąclecie p.n.e. Dziś winorośl rośnie niemal na całym świecie, choć szczególnie upodobała sobie ciepłe, słoneczne stanowiska w rejonie Morza Śródziemnego, na Kaukazie i w Azji Zachodniej.

W przemyśle spożywczym winorośl kojarzy się głównie z produkcją wina i rodzynek, ale z perspektywy zdrowotnej i farmaceutycznej znacznie ważniejsze są jej liście, pestki i skórki owoców. To właśnie z tych części pozyskuje się surowce stosowane w suplementach diety, lekach roślinnych i dermokosmetykach.

Co zawiera winorośl właściwa? Kluczowe substancje czynne

Skład chemiczny winorośli jest wyjątkowo bogaty. Różne części rośliny różnią się jednak profilem substancji aktywnych, dlatego warto wiedzieć, czego szukać w konkretnym preparacie.

Pestki winogron są najobfitszym źródłem oligomerycznych proantocyjanidyn, czyli OPC (ang. oligomeric proanthocyanidin complexes). To silne antyoksydanty z grupy flawonoidów, które wykazują zdolność neutralizowania wolnych rodników i ochrony śródbłonka naczyń krwionośnych. Poza OPC pestki zawierają katechinę, epikatechinę oraz kwasy tłuszczowe, w tym kwas linolowy.

Skórki czerwonych winogron to z kolei najbogatsze źródło resweratrolu i antocyjanów – pigmentów nadających ciemny kolor owocom. Resweratrol to stilben o silnym działaniu antyoksydacyjnym i przeciwzapalnym, badany pod kątem ochrony układu sercowo-naczyniowego.

Liście winorośli zawierają przede wszystkim flawonoidy (kwercetynę, izokwercytrynę, kemferol), garbniki katechinowe i gallokatechinowe, kwasy fenolowe (kawowy, galusowy, ferulowy, elagowy), antocyjany oraz witaminy z grupy B i C. Do celów leczniczych zaleca się zbieranie liści odmian czerwonych (Vitis vinifera rubrum) podczas kwitnienia lub zmiany barwy na czerwoną.

Wśród innych substancji obecnych w różnych częściach winorośli wymienić można: kwas elagowy, kwas galusowy, kwas winowy, kwas p-kumarowy, proantocyjanidyny, epikatechinę oraz całą grupę kwasów owocowych, wosków, pektyn i karotenoidów.

Jak działają ekstrakty z pestek winogron?

Wyciąg z pestek winogron (Grape Seed Extract, GSE) jest jednym z najlepiej przebadanych składników suplementów związanych z ochroną układu sercowo-naczyniowego. Jego działanie opiera się na kilku mechanizmach:

• Neutralizowanie wolnych rodników przez OPC – proantocyjanidyny hamują mediatory zapalne i inhibitują uwalnianie kwasu arachidonowego, który uruchamia procesy zapalne.
• Wspieranie funkcji śródbłonka naczyń krwionośnych – ekstrakty z pestek mogą poprawiać produkcję tlenku azotu, co sprzyja rozszerzaniu naczyń i poprawie przepływu krwi.
• Łagodne działanie hipotensyjne – metaanaliza badań wykazała, że standardowe dawki ekstraktu z pestek winogron mogą obniżać ciśnienie skurczowe o ok. 1,5 mmHg.
• Zmniejszanie obrzęków kończyn – badania z udziałem kobiet prowadzących siedzący tryb życia wykazały redukcję obrzęków nóg przy suplementacji GSE.

Dane kliniczne potwierdzają też, że doustne przyjmowanie standaryzowanego ekstraktu z pestek winogron może zmniejszać nasilenie objawów przewlekłej niewydolności żylnej – bólu, uczucia ciężkości nóg i poprawiać napięcie żylne. Badania wskazują również na możliwe spowolnienie utleniania frakcji LDL cholesterolu, co potencjalnie przekłada się na wolniejsze postępowanie miażdżycy. Warto jednak zachować umiar w oczekiwaniach – wpływ na poziomy cholesterolu całkowitego, HDL, LDL i triglicerydów jest w badaniach niewielki lub nieistotny statystycznie.

Liście winorośli – zastosowanie i działanie

Wyciągi z liści winorośli właściwej mają długą tradycję w europejskiej fitoterapii. Współczesne badania kliniczne potwierdzają, że preparaty z liści winorośli (zwłaszcza z odmian czerwonych) zmniejszają obrzęki nóg, uczucie ciężkości i ból, a także są dobrze tolerowane przy długotrwałym stosowaniu.

Główne właściwości wyciągu z liści winorośli to:

• Działanie przeciwzapalne i ściągające – hamowanie uwalniania substancji prozapalnych, stabilizowanie błon komórkowych śródbłonka.
• Działanie przeciwobrzękowe i naczynioprotekcyjne – ochrona żył przed uszkodzeniami powodowanymi przez mediatory zapalne z aktywowanych płytek krwi.
• Działanie moczopędne i przeciwzakrzepowe – tradycyjnie stosowane przy zastojach żylnych i żylakach kończyn dolnych.
• Działanie antyoksydacyjne i przeciwhistaminowe – pomocne w chorobach alergicznych i stanach zapalnych.

Wyciąg z liści winorośli stosuje się doustnie przy zaburzeniach krążenia obwodowego, żylakach, hemoroidach, stanach zapalnych żył, a także łagodnych dolegliwościach trawiennych – zespole jelita drażliwego, nadkwaśności i wrzodach. Zewnętrznie napar z liści może służyć do okładów na obrzęknięte oczy, przemywania skóry trądzikowej i łojotokowej oraz jako płukanka do skóry głowy przy łojotoku i świądzie.

Napar przygotowuje się z 1–2 łyżek suchych, rozdrobnionych liści na 200–250 ml wrzątku, macerując przez 30 minut. Pije się go 2 razy dziennie. W suplementach diety ekstrakt z liści winorośli dostępny jest w kapsułkach (np. standaryzowany na witeksynę) lub jako wyciąg wodno-alkoholowy (nalewka). Preparaty alkoholowe nie są przeznaczone dla dzieci, kobiet w ciąży i osób z chorobami wątroby lub uzależnieniem od alkoholu.

Olej z pestek winogron – właściwości i zastosowanie

Olej z pestek winogron pozyskiwany jest z nasion winorośli metodą tłoczenia na zimno (wersja nierafinowana) lub ekstrakcji w wyższej temperaturze (wersja rafinowana). Oba rodzaje różnią się zawartością substancji aktywnych – olej tłoczony na zimno zachowuje więcej cennych składników.

Skład oleju z pestek winogron:

• Kwas linolowy (omega-6) – ok. 60–70% – główny składnik, działa przeciwzapalnie i wspiera barierę lipidową skóry.
• Kwas oleinowy (omega-9) – ok. 16–19%.
• Witamina E (tokoferole) – do ok. 8 mg/100 ml, silny antyoksydant.
• Fitosterole (kampesterol, beta-sitosterol, stigmasterol) i fosfolipidy.
• Resztkowe ilości proantocyjanidyn i resweratrolu.

Ze względu na wysoką zawartość wielonienasyconych kwasów tłuszczowych olej z pestek winogron nie nadaje się do smażenia w wysokich temperaturach – pod wpływem ciepła kwasy te utleniają się, tracąc wartość zdrowotną. Najlepiej stosować go na zimno – jako dodatek do sałatek, koktajli i zimnych sosów.

W kosmetologii olej z pestek winogron jest ceniony za lekką konsystencję, szybkie wchłanianie i niekomedogenność (nie zatyka porów). Sprawdza się w pielęgnacji każdego rodzaju cery – od tłustej i trądzikowej po suchą, naczynkową i dojrzałą. Stosowany na skórę nawilża, wzmacnia barierę hydrolipidową, łagodzi stany zapalne i działa przeciwstarzeniowo. Na włosach odżywia, wygładza łuski i przywraca blask.

Bezpieczeństwo stosowania i przeciwwskazania

Preparaty z winorośli właściwej są ogólnie dobrze tolerowane. Działania niepożądane przy typowych dawkach suplementacyjnych są rzadkie i zwykle ograniczają się do łagodnych dolegliwości żołądkowo-jelitowych. Przy stosowaniu miejscowym mogą wystąpić podrażnienia skóry u osób z atopią lub uczuleniem na rośliny z rodziny winoroślowatych.

Szczególną ostrożność należy zachować w następujących sytuacjach:

• Ciąża i karmienie piersią – bezpieczeństwo skoncentrowanych ekstraktów z pestek i liści winorośli w tych okresach nie zostało potwierdzone. Zaleca się unikanie suplementów zawierających te składniki.
• Leki przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe – możliwe nasilenie działania przeciwzakrzepowego i zwiększone ryzyko krwawień.
• Niedokrwistość z niedoboru żelaza – wysokie dawki ekstraktu z pestek winogron mogą obniżać poziom żelaza we krwi.
• Leki metabolizowane przez cytochrom P450 – wyciągi z winorośli mogą wpływać na aktywność enzymów wątrobowych, choć kliniczne znaczenie tych interakcji pozostaje nieustalone.
• Alergia na winogrona – bezwzględne przeciwwskazanie do stosowania preparatów z winorośli.

Podsumowując: olej z pestek winogron to bezpieczny i wszechstronny składnik diety i kosmetyków; ekstrakty z pestek sprawdzają się jako suplement wspierający naczynia krwionośne i krążenie żylne; wyciągi z liści – głównie przy przewlekłej niewydolności żylnej, obrzękach i hemoroidach. Kluczem do bezpiecznego korzystania z potencjału winorośli jest znajomość własnych chorób i stosowanych leków – w razie wątpliwości warto skonsultować się z farmaceutą lub lekarzem.