Solriamfetol, lisdeksamfetamina i metylofenidat to substancje pobudzające stosowane w różnych wskazaniach, różniące się zakresem działania i bezpieczeństwem u różnych grup pacjentów.

Podobieństwa między solriamfetolem, lisdeksamfetaminą i metylofenidatem

Solriamfetol, lisdeksamfetamina oraz metylofenidat należą do leków pobudzających ośrodkowy układ nerwowy, czyli grupy substancji poprawiających czuwanie i koncentrację123. Stosowane są głównie w przypadkach zaburzeń związanych z nadmierną sennością lub trudnościami w skupieniu uwagi. Wszystkie trzy substancje mają udowodnioną skuteczność i są dostępne w postaci tabletek lub kapsułek przyjmowanych doustnie456. Działają poprzez wpływ na neuroprzekaźniki w mózgu, takie jak dopamina i noradrenalina123. Warto podkreślić, że każdy z tych leków ma swoje specyficzne wskazania i jest zalecany w innych sytuacjach klinicznych.

Kiedy stosuje się solriamfetol, lisdeksamfetaminę i metylofenidat?

Choć wszystkie te substancje mają działanie pobudzające, ich zastosowanie różni się w zależności od wskazań i grupy pacjentów:

  • Solriamfetol jest stosowany u dorosłych w celu poprawy czuwania i zmniejszenia nadmiernej senności w ciągu dnia, zwłaszcza w narkolepsji oraz w obturacyjnym bezdechu sennym (OBS), gdy inne metody leczenia są niewystarczające7.
  • Lisdeksamfetamina znajduje zastosowanie głównie w leczeniu zespołu nadpobudliwości ruchowej z deficytem uwagi (ADHD) u dzieci powyżej 6. roku życia oraz młodzieży, u których inne leki nie przyniosły oczekiwanych rezultatów8. Może być także kontynuowana u dorosłych, jeśli przynosi korzyści9.
  • Metylofenidat jest również lekiem z wyboru w leczeniu ADHD u dzieci od 6. roku życia, młodzieży i dorosłych. Stosuje się go, gdy inne metody postępowania nie są skuteczne1011. Wskazany jest jako część kompleksowego programu terapeutycznego, który obejmuje także wsparcie psychologiczne i edukacyjne12.

Wskazania tych leków nie pokrywają się w pełni – solriamfetol nie jest stosowany w leczeniu ADHD, a lisdeksamfetamina i metylofenidat nie są wykorzystywane w leczeniu nadmiernej senności w narkolepsji czy OBS. Dodatkowo, tylko solriamfetol jest zarejestrowany do leczenia obturacyjnego bezdechu sennego u dorosłych7.

Ważne: Solriamfetol jest przeznaczony wyłącznie dla dorosłych i nie stosuje się go u dzieci ani młodzieży, natomiast lisdeksamfetamina i metylofenidat są lekami pierwszego wyboru w leczeniu ADHD u dzieci i młodzieży. Wskazania tych substancji nie pokrywają się w pełni, dlatego wybór leku zależy od rozpoznania oraz wieku pacjenta7810.

Jak działają porównywane substancje czynne?

Choć wszystkie omawiane substancje wpływają na układ nerwowy, ich mechanizmy działania mają pewne różnice:

  • Solriamfetol działa głównie jako selektywny inhibitor wychwytu zwrotnego dopaminy i noradrenaliny (DNRI), co powoduje zwiększenie ilości tych neuroprzekaźników w mózgu i poprawę czuwania1.
  • Lisdeksamfetamina jest prolekiem, który po podaniu przekształca się w deksamfetaminę. Ta z kolei hamuje wychwyt zwrotny dopaminy i noradrenaliny oraz zwiększa ich wydzielanie2. Dzięki temu wpływa na poprawę koncentracji i zmniejsza impulsywność.
  • Metylofenidat również blokuje wychwyt zwrotny dopaminy i noradrenaliny oraz zwiększa ich uwalnianie, co pomaga poprawić koncentrację i ogranicza nadmierną aktywność3.

Różnice dotyczą także czasu działania i sposobu wydalania z organizmu. Solriamfetol jest wydalany głównie przez nerki, z minimalnym metabolizmem w wątrobie, a jego okres półtrwania wynosi około 7 godzin13. Lisdeksamfetamina przekształca się w aktywną formę w organizmie i działa przez wiele godzin, a metylofenidat dostępny jest zarówno w formach o natychmiastowym, jak i przedłużonym uwalnianiu, co pozwala dostosować długość działania leku do potrzeb pacjenta1415.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – co różni te leki?

Wszystkie trzy substancje mają wspólne przeciwwskazania, takie jak nadwrażliwość na składniki leku czy stosowanie z inhibitorami MAO (lekami przeciwdepresyjnymi z określonej grupy), które mogą wywołać groźne reakcje161718. Istnieją jednak istotne różnice:

  • Solriamfetol jest przeciwwskazany u osób z ciężkimi chorobami serca, niekontrolowanym nadciśnieniem tętniczym, po niedawnym zawale lub z ciężkimi zaburzeniami rytmu serca16.
  • Lisdeksamfetamina nie powinna być stosowana u osób z jawnymi chorobami serca, zaawansowaną miażdżycą, jaskrą, umiarkowanym lub ciężkim nadciśnieniem tętniczym, nadczynnością tarczycy czy w stanach pobudzenia17.
  • Metylofenidat jest przeciwwskazany m.in. w przypadku jaskry, ciężkich zaburzeń psychicznych, niektórych chorób serca i naczyń, a także u osób z guzem chromochłonnym lub ciężką depresją18.

Ważne jest, że każdy z tych leków wymaga dokładnej oceny stanu zdrowia przed rozpoczęciem leczenia i regularnej kontroli w trakcie terapii, zwłaszcza u pacjentów z chorobami układu sercowo-naczyniowego19520.

Różnice w działaniach niepożądanych i ryzyku nadużywania

Wszystkie porównywane substancje mogą powodować skutki uboczne, takie jak bezsenność, bóle głowy, lęk czy zwiększenie ciśnienia tętniczego. Jednak:

  • Solriamfetol ma niski potencjał nadużywania, ale należy zachować ostrożność u osób z historią nadużywania leków pobudzających lub alkoholu21.
  • Lisdeksamfetamina i metylofenidat, jako substancje psychostymulujące, mogą prowadzić do nadużywania i uzależnienia, szczególnie u osób z wywiadem uzależnień2223.

W przypadku wszystkich tych leków zaleca się monitorowanie stanu psychicznego i ewentualnych zmian zachowania podczas leczenia242526.

Bezpieczeństwo stosowania u szczególnych grup pacjentów

Bezpieczeństwo stosowania analizowanych leków różni się w zależności od wieku, stanu zdrowia oraz sytuacji szczególnych:

  • Dzieci i młodzież: Solriamfetol nie jest zalecany u osób poniżej 18. roku życia z powodu braku danych dotyczących bezpieczeństwa i skuteczności27. Lisdeksamfetamina i metylofenidat są natomiast szeroko stosowane w leczeniu ADHD w tej grupie wiekowej810.
  • Kobiety w ciąży i karmiące piersią: Dla solriamfetolu nie ma danych potwierdzających bezpieczeństwo w ciąży, dlatego nie jest zalecany w tym okresie28. Lisdeksamfetamina może być stosowana w ciąży tylko wtedy, gdy korzyści przeważają nad ryzykiem29, natomiast metylofenidat nie jest zalecany w ciąży i karmieniu piersią, jeśli nie jest to bezwzględnie konieczne30.
  • Osoby z zaburzeniami funkcji nerek: Solriamfetol jest wydalany głównie przez nerki, dlatego wymaga dostosowania dawki u pacjentów z niewydolnością nerek, a w ciężkich przypadkach jest przeciwwskazany31. Lisdeksamfetamina i metylofenidat również wymagają ostrożności u osób z zaburzeniami nerek, choć ich metabolizm i wydalanie przebiegają częściowo innymi drogami932.
  • Kierowcy: Solriamfetol może w niewielkim stopniu wpływać na zdolność prowadzenia pojazdów, zwłaszcza na początku leczenia lub po zmianie dawki33. Lisdeksamfetamina i metylofenidat mogą powodować zawroty głowy i zaburzenia widzenia, dlatego zaleca się ostrożność podczas prowadzenia pojazdów i obsługi maszyn3435.
Ważne: Przed rozpoczęciem leczenia solriamfetolem, lisdeksamfetaminą lub metylofenidatem zawsze należy ocenić stan układu sercowo-naczyniowego i psychicznego. Każdy z tych leków może być przeciwwskazany przy określonych schorzeniach serca, zaburzeniach psychicznych czy w przypadku ciąży i karmienia piersią. Regularne kontrole podczas leczenia są konieczne dla bezpieczeństwa pacjenta19520.

Porównanie w tabeli: najważniejsze różnice i podobieństwa

Substancja czynna Najważniejsze wskazania Stosowanie u dzieci Stosowanie w ciąży Stosowanie u kierowców
Solriamfetol Nadmierna senność w narkolepsji i obturacyjnym bezdechu sennym u dorosłych Nie zalecany Nie zalecany Niewielki wpływ; zachować ostrożność na początku leczenia
Lisdeksamfetamina ADHD u dzieci od 6 lat, młodzieży i dorosłych Tak (od 6 r.ż.) Tylko jeśli korzyści przewyższają ryzyko Może powodować zawroty głowy, ostrożność
Metylofenidat ADHD u dzieci od 6 lat, młodzieży i dorosłych Tak (od 6 r.ż.) Nie zalecany Może powodować zawroty głowy, ostrożność

Leki pobudzające – wybór zależy od wskazania i pacjenta

Solriamfetol, lisdeksamfetamina i metylofenidat to substancje o podobnym mechanizmie pobudzającym, ale wyraźnie różniące się zastosowaniem i profilem bezpieczeństwa. Solriamfetol przeznaczony jest wyłącznie dla dorosłych z nadmierną sennością w narkolepsji lub obturacyjnym bezdechu sennym. Z kolei lisdeksamfetamina i metylofenidat to leki pierwszego wyboru w leczeniu ADHD u dzieci, młodzieży i dorosłych, ale nie są stosowane w leczeniu zaburzeń snu. Wszystkie te leki wymagają indywidualnego podejścia do pacjenta, uwzględnienia jego wieku, stanu zdrowia oraz innych przyjmowanych leków. Regularne monitorowanie i dostosowywanie terapii są kluczowe dla bezpieczeństwa i skuteczności leczenia781011.

Pytania i odpowiedzi

Czy solriamfetol można stosować u dzieci?

Nie, solriamfetol nie jest zalecany dla dzieci i młodzieży poniżej 18 lat z powodu braku danych o bezpieczeństwie i skuteczności1.

Jakie są główne wskazania do stosowania lisdeksamfetaminy?

Lisdeksamfetamina jest stosowana w leczeniu ADHD u dzieci powyżej 6 lat, młodzieży i dorosłych2.

Czy metylofenidat można stosować w leczeniu narkolepsji?

Nie, metylofenidat nie jest zarejestrowany do leczenia narkolepsji. Jest stosowany w ADHD3.

Czy te leki są bezpieczne dla kobiet w ciąży?

Nie zaleca się stosowania solriamfetolu, metylofenidatu ani lisdeksamfetaminy w ciąży, chyba że korzyści przeważają nad ryzykiem456.