Selen

Czym jest selen i jak działa w organizmie?

Selen to niezbędny pierwiastek śladowy, który organizm musi pozyskiwać z pożywienia – sam go nie wytwarza. Jego działanie opiera się głównie na tym, że wbudowuje się w strukturę ponad 25 białek zwanych selenoproteinami, w których tworzy aminokwas selenocysteinę¹⁰. Bez odpowiedniej ilości selenu te białka nie powstają w wystarczającej ilości, a ich niedobór odbija się na wielu układach jednocześnie¹.

Trzy najważniejsze grupy selenoprotein to¹¹¹²:

• Peroksydazy glutationowe (GPx) – enzymy antyoksydacyjne rozkładające nadtlenek wodoru i nadtlenki lipidów na nieszkodliwe produkty, chroniące DNA, białka i błony komórkowe przed uszkodzeniem oksydacyjnym.
• Reduktazy tioredoksyny (TXNRD) – regenerują inne antyoksydanty (witaminę C, witaminę E, koenzym Q10), uczestniczą w naprawie DNA i regulacji podziałów komórkowych.
• Dejodynazy jodotyroninowe (DIO1–3) – przekształcają nieaktywny hormon tarczycy T4 w aktywny T3, regulując metabolizm w całym organizmie.

Około 28–46% całkowitej puli selenu w ciele magazynowane jest w mięśniach szkieletowych, choć najwyższe stężenie tego pierwiastka – w przeliczeniu na masę tkanki – zawiera tarczyca¹³¹⁴. Nadmiar selenu organizm wydala przede wszystkim z moczem, a przy bardzo wysokim spożyciu – także przez płuca i stolec¹³.

Ile selenu potrzebujesz? Zapotrzebowanie i źródła w diecie

Zalecane dzienne spożycie (RDA) dla dorosłych wynosi 55 µg na dobę; w ciąży wzrasta do 60 µg, a podczas karmienia piersią do 70 µg¹⁵. Górna bezpieczna granica całkowitego spożycia (z jedzenia i suplementów łącznie) to 400 µg/dobę wg danych z USA; EFSA w 2023 roku podaje wartość 255 µg/dobę – przy rozbieżności między tymi organami warto kierować się ostrożniejszą wartością europejską⁷.

*Jedna porcja orzechów brazylijskich może przekroczyć górną bezpieczną granicę spożycia – nie należy jeść ich codziennie w dużych ilościach¹⁶.

Zawartość selenu w roślinach zależy bezpośrednio od zasobności gleby w ten pierwiastek. Polska gleba jest uboga w selen, dlatego produkty krajowe – zboża, warzywa – dostarczają go mniej niż ich odpowiedniki z regionów zasobnych selenowo¹⁷. Z tego powodu niedobory są w Polsce częstsze niż w krajach o bogatszych glebach.

Co mówią Oświadczenia Zdrowotne? Potwierdzone właściwości selenu

Na podstawie Oświadczeń Zdrowotnych zatwierdzonych przez Komisję Europejską (rozporządzenie UE 432/2012) selen przyczynia się do^2345619:

• prawidłowej funkcji tarczycy,
• prawidłowej funkcji układu odpornościowego,
• ochrony komórek przed stresem oksydacyjnym,
• utrzymania prawidłowego stanu włosów,
• utrzymania prawidłowego stanu paznokci,
• prawidłowej spermatogenezy.

Oświadczenia te dotyczą żywności i suplementów będących co najmniej „źródłem selenu” w rozumieniu rozporządzenia (EC) 1924/2006. Oznacza to, że powyższe właściwości potwierdzono naukowo dla adekwatnego, fizjologicznego spożycia – a nie dla megadawek. Selen wspiera tarczycę, ponieważ dejodynazy selenoproteinowe zamieniają nieaktywny T4 w aktywny T3; bez wystarczającej ilości selenu ten proces jest upośledzony²⁰. Rola antyoksydacyjna wynika z działania peroksydaz glutationowych i reduktaz tioredoksyny, które neutralizują reaktywne formy tlenu zanim uszkodzą DNA i błony komórkowe²¹.

Selen a tarczyca i choroby autoimmunologiczne – co mówią badania kliniczne?

Tarczyca zawiera najwyższe stężenie selenu spośród wszystkich narządów – to właśnie tu selenoproteiny chronią tkankę gruczołową przed nadtlenkiem wodoru powstającym podczas syntezy hormonów²². Badania kliniczne z udziałem pacjentów z autoimmunologicznym zapaleniem tarczycy (choroba Hashimoto) wykazały, że suplementacja selenometioniny lub seleninu sodu w dawkach 80–200 µg/dobę przez 3–12 miesięcy obniżała poziom przeciwciał przeciwko peroksydazie tarczycowej (TPOAb)²²²³. Efekt był wyraźniejszy przy stosowaniu selenometioniny. Jednocześnie badania nie wykazały istotnej poprawy funkcji tarczycy (TSH) ani jakości życia²⁴. Nie zaleca się rutynowej suplementacji selenem w ciąży u kobiet z autoimmunologią tarczycy – wyniki są niejednoznaczne, a Amerykańskie Towarzystwo Tarczycowe odradza taką praktykę²².

Niedobór selenu – objawy i grupy ryzyka

Izolowany niedobór selenu rzadko powoduje wyraźne objawy u zdrowej osoby, ale obniżona aktywność selenoprotein zwiększa podatność na stres oksydacyjny i infekcje²⁷. Przy głębokim i długotrwałym niedoborze mogą rozwinąć się poważne choroby endemiczne: choroba Keshana – śmiertelna kardiomiopatia rozstrzeniowa, oraz choroba Kashina-Becka – zwyrodnieniowa artropatia chrząstek stawowych²⁸. Obie są opisywane głównie w rejonach Azji o glebach ubogich w selen.

Objawy niedoboru mogą obejmować¹⁷²⁹³⁰:

• osłabienie mięśni, bóle mięśni i stawów,
• przewlekłe zmęczenie,
• wypadanie włosów,
• osłabienie odporności,
• zaburzenia płodności u mężczyzn,
• niespecyficzne zmiany paznokci (białe łożyska paznokciowe).

Grupy szczególnie narażone na niedobór to osoby żyjące z HIV, pacjenci dializowani, osoby z chorobami zapalnymi jelit lub po rozległych resekcjach żołądka i jelita cienkiego, a także mieszkańcy regionów z glebach ubogich w selen³¹³².

Selen a płodność, odporność i inne obszary zdrowia

Selenoproteina GPx4 jest głównym składnikiem strukturalnym dojrzałych plemników i chroni je przed stresem oksydacyjnym – stąd jej kluczowa rola w płodności mężczyzn³³. Na podstawie Oświadczenia Zdrowotnego UE selen przyczynia się do prawidłowej spermatogenezy⁶. Wyniki badań klinicznych są jednak mieszane: suplementacja 100 µg selenometioniny na dobę poprawiała ruchliwość plemników u mężczyzn z niskim wyjściowym stężeniem selenu, natomiast dawki 300 µg/dobę u mężczyzn z prawidłowym statusem selenowym nie przynosiły efektu³⁴. U kobiet wyższe stężenie selenu we krwi wiąże się z lepszymi wskaźnikami płodności (liczba oocytów, pęcherzyków jajnikowych), a niedobór jest łączony ze zwiększonym ryzykiem poronień, preeklampsji i cukrzycy ciążowej³⁵.

Jeśli chodzi o odporność, selen reguluje migrację, proliferację i aktywację limfocytów T oraz komórek NK, wpływając zarówno na odporność wrodzoną, jak i nabytą³⁶. Badania kliniczne wskazują, że suplementacja może wzmacniać odporność komórkową (limfocyty T, komórki NK), choć ma niewielki wpływ na odporność humoralną (przeciwciała)³⁷.

Dla wielu innych wskazań – raka, chorób sercowo-naczyniowych, choroby Alzheimera, astmy – dane obserwacyjne sugerują związek między niskim statusem selenowym a wyższym ryzykiem choroby, jednak duże randomizowane badania kliniczne (m.in. SELECT, przeglądy Cochrane) nie potwierdziły, że suplementacja zmniejsza ryzyko tych chorób u osób z prawidłowym stężeniem selenu³⁸³⁹. Suplementacja przynosi korzyści głównie osobom z rzeczywistym niedoborem.

Selenoza – objawy nadmiaru selenu

Przewlekłe spożycie selenu przekraczające bezpieczną górną granicę prowadzi do selenozy. Wczesne objawy to metaliczny smak w ustach, zapach czosnku z ust i skóry, nudności i biegunka⁷⁴⁰. Przy dłuższym przekraczaniu dawki pojawiają się:

• wypadanie włosów i łamliwość paznokci,
• wysypka skórna, zaczerwienienie twarzy,
• zmęczenie, drażliwość,
• drżenia mięśni i zaburzenia neurologiczne.

W ciężkich przypadkach ostrego zatrucia dochodzi do niewydolności nerek, serca i układu oddechowego⁷. Nie istnieje swoiste antidotum – leczenie polega na natychmiastowym odstawieniu suplementu i leczeniu objawowym⁴¹.

Warto pamiętać, że wysokie stężenie selenu we krwi (≥137 µg/L) jest w badaniach obserwacyjnych wiązane ze zwiększonym ryzykiem cukrzycy typu 2 oraz niekorzystnym profilem lipidowym. Osoby z prawidłowym lub wysokim statusem selenowym i/lub z grup ryzyka cukrzycy powinny unikać wysokodawkowej suplementacji⁹⁴².

Interakcje z lekami – o czym powiedzieć farmaceucie?

Selen może wchodzić w interakcje z kilkoma grupami leków⁴³⁴⁴:

• Leki przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe (warfaryna, heparyna, aspiryna) – selen może nasilać działanie przeciwzakrzepowe i zwiększać ryzyko krwawień. Odstawiaj suplement co najmniej 2 tygodnie przed planowaną operacją⁴⁵.
• Cisplatyna i inne chemioterapeutyki (doksorubicyna, bleomycyna) – chemioterapia może obniżać stężenie selenu we krwi i włosach; małe badania sugerują, że suplementacja może łagodzić toksyczność cisplatyny, ale przegląd Cochrane nie potwierdził tego efektu jednoznacznie⁴⁶.
• Leki obniżające kwasowość żołądka (inhibitory pompy protonowej, blokery H2) – mogą upośledzać wchłanianie selenu⁴⁴.
• Leki immunosupresyjne – selen stymuluje układ odpornościowy i może osłabiać ich działanie⁴³.
• Sole złota – wiążą selen i zmniejszają jego biodostępność⁴⁷.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Skonsultuj się z lekarzem przed rozpoczęciem suplementacji selenem, jeśli²⁶⁴⁸⁴⁹:

• masz niedoczynność tarczycy lub chorobę Hashimoto – selen może wchodzić w interakcje z leczeniem, szczególnie przy jednoczesnym niedoborze jodu,
• chorujesz na chorobę autoimmunologiczną (stwardnienie rozsiane, toczeń, reumatoidalne zapalenie stawów) – selen stymuluje układ odpornościowy i może nasilać objawy,
• masz cukrzycę typu 2 lub jesteś w grupie ryzyka tej choroby – wysokie dawki selenu mogą zwiększać ryzyko cukrzycy,
• masz chorobę nerek – upośledzone wydalanie selenu z moczem zwiększa ryzyko kumulacji,
• przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe, immunosupresyjne lub chemioterapię,
• jesteś w ciąży lub karmisz piersią.

Natychmiast skontaktuj się z lekarzem lub centrum zatruć, jeśli po przyjęciu suplementu pojawią się: silne nudności i wymioty, gwałtowne wypadanie włosów, metaliczny smak utrzymujący się przez kilka dni, drżenia mięśni, duszność lub objawy ze strony serca. Mogą to być oznaki ostrego zatrucia selenem⁷⁴¹.

Jeśli chcesz zadbać o prawidłowy poziom selenu, najlepiej zacznij od diety – ryby morskie, owoce morza, jaja i mięso dostarczają go w dobrze przyswajalnej formie organicznej. Suplement rozważ dopiero po konsultacji z lekarzem lub farmaceutą, najlepiej po oznaczeniu stężenia selenu we krwi. Wybierając preparat, zwróć uwagę na formę – selenometionina lub drożdże selenowe skuteczniej podnoszą poziom selenu niż formy nieorganiczne. Nie przekraczaj dawki wskazanej na opakowaniu i pamiętaj, że więcej nie znaczy lepiej – korzyści ze stosowania selenu dotyczą głównie osób z rzeczywistym niedoborem, a nadmiar może być szkodliwy.