Saccharomyces cerevisiae

Czym jest Saccharomyces cerevisiae i jak działa w organizmie?

Saccharomyces cerevisiae to jednokomórkowy grzyb (drożdże) niepowodujący chorób u zdrowych ludzi, stosowany od tysiącleci w produkcji żywności i coraz szerzej w medycynie. Jego działanie opiera się na trzech mechanizmach: rywalizacji z patogenami o składniki odżywcze i miejsca przylegania do nabłonka jelitowego, wzmacnianiu bariery jelitowej oraz modulowaniu układu odpornościowego przez tkankę limfatyczną jelit (GALT)⁷. Wyciąg z drożdży (hydrolizat, forma nieżywa) wykorzystywany jest dodatkowo w kosmetologii i dermatologii.

Organizm nie przedostaje się do krwi – pozostaje aktywny wyłącznie w świetle przewodu pokarmowego. Lokalnie fermentuje cukry i jest wydalany z kałem⁸. To ważna cecha odróżniająca go od wielu leków: efekt probiotyczny trwa, dopóki drożdże są przyjmowane, a po odstawieniu mikroorganizm stopniowo znika z jelit.

Warto wiedzieć, że powszechnie stosowany szczep terapeutyczny S. cerevisiae var. boulardii (w tym preparat CNCM I-745) nie stanowi odrębnego gatunku – jest podgatunkiem S. cerevisiae, co potwierdziły badania genotypowania⁵. W praktyce oznacza to, że wyniki badań dotyczące szczepu boulardii są bezpośrednio istotne dla zrozumienia właściwości S. cerevisiae jako probiotyku.

Jakie korzyści zdrowotne potwierdzono w badaniach klinicznych?

Najlepiej udokumentowane zastosowania dotyczą chorób przewodu pokarmowego. Liczne badania kliniczne wykazały, że S. boulardii skraca czas trwania biegunek i zmniejsza ich częstość, zarówno podawany samodzielnie, jak i razem z antybiotykami². Przegląd systematyczny z 2012 roku potwierdził skuteczność i bezpieczeństwo tego szczepu w leczeniu i profilaktyce wielu chorób żołądkowo-jelitowych⁹.

W badaniach klinicznych wykazano skuteczność szczepu boulardii jako leczenia uzupełniającego w eradykacji Helicobacter pylori – metaanaliza Zhou i wsp. (2019) potwierdziła jego korzystny wpływ jako terapii adjuwantowej¹³. Stosowanie S. boulardii w leczeniu podtrzymującym choroby Leśniowskiego-Crohna opisano w badaniu Guslandi i wsp. (2000)³.

Osobną, wartą uwagi aplikacją jest kandydoza pochwy. W pilotażowym badaniu RCT (n = 22, rejestracja NCT02345096) kobiety z potwierdzoną mikrobiologicznie kandydozą pochwy otrzymywały doustnie kapsułkę S. cerevisiae CNCM I-3856 (~10⁹ CFU, 500 mg) przez 56 dni jako leczenie uzupełniające standardową terapię przeciwgrzybiczą. Ładunek Candida w pochwie istotnie zmniejszył się już po 4 tygodniach (p < 0,01). Po 8 tygodniach nawrót wystąpił u 31 % kobiet w grupie probiotyku wobec 67 % w grupie placebo. Probiotic był dobrze tolerowany i nie odnotowano poważnych działań niepożądanych⁴.

Jakie jest działanie S. cerevisiae na układ odpornościowy i jelitowy – co pokazują badania na modelach zwierzęcych?

W badaniach na myszach z zapaleniem jelita grubego wywołanym siarczanem dekstranu (DSS) szczep S. cerevisiae 28-7 istotnie obniżył wskaźnik aktywności choroby (p < 0,001), zwiększył długość okrężnicy i zmniejszył jej stosunek masy do długości, co świadczy o ograniczeniu uszkodzenia błony śluzowej¹⁴. Poziom prozapalnej cytokiny CXCL13 w surowicy zmniejszył się o 88 % po podaniu szczepu (p < 0,01)¹⁵. Dodatkowo przywrócono ekspresję genów mucyn (MUC2, MUC3) i białek szczelnych połączeń międzykomórkowych (ZO-1, okludyna), co wskazuje na odbudowę bariery nabłonkowej¹⁶.

Należy podkreślić, że są to wyniki badań na zwierzętach – nie należy ich traktować jako potwierdzonych korzyści u ludzi. Stanowią jednak podstawę naukową dla trwających badań klinicznych nad zastosowaniem S. cerevisiae w nieswoistych zapaleniach jelit.

W badaniach komórkowych i na modelach zwierzęcych S. cerevisiae wpływał na profil cytokin (m.in. IFN-γ, IL-1β, TNF-α, IL-10) i promował odpowiedź immunologiczną Th1¹⁷. Chitin obecny w ścianie komórkowej drożdży może indukować tzw. wytrenowaną odporność w ludzkich monocytach¹⁸ – mechanizm ten jest jednak nadal badany.

Jakie formy S. cerevisiae dostępne są w aptece i jak się je stosuje?

Saccharomyces cerevisiae dostępne jest w kilku postaciach, różniących się przeznaczeniem:

• Kapsułki i tabletki z żywymi drożdżami – najpopularniejsza forma probiotyczna; typowa dawka to kapsułka zawierająca około 10⁹ CFU (jednostek tworzących kolonie)¹⁹.
• Proszek do sporządzania zawiesiny – stosowany m.in. u dzieci z biegunką; dawkowanie zależy od wskazania i masy ciała.
• Wyciąg z drożdży (hydrolizat) – forma nieżywa, stosowana zewnętrznie w kosmetykach i dermokosmetykach; w badaniu na ochotnikach wykazała poprawę nawilżenia i mikroreliefu skóry²⁰.
• Glukan β-1,3/1,6 z S. cerevisiae – frakcja polisacharydowa ściany komórkowej; w jednym badaniu miejscowe stosowanie nierozpuszczalnego glukanu przyspieszyło gojenie przewlekłych owrzodzeń żylnych – zmniejszenie powierzchni owrzodzenia o 67,8 % u pacjenta z 15-letnim wywiadem choroby²¹.

Jaką rolę S. cerevisiae odgrywa w nowoczesnych szczepionkach i biotechnologii medycznej?

Drożdże piekarskie stały się platformą dla biotechnologii medycznej. Najbardziej zaawansowanym przykładem jest szczepionka przeciw COVID-19 CORBEVAX (w Indonezji: IndoVac), oparta na rekombinowanej domenie wiążącej receptor białka kolca wirusa SARS-CoV-2 produkowanej właśnie w S. cerevisiae. Szczepionka przeszła badania fazy I–II i uzyskała autoryzację do stosowania w nagłych przypadkach po badaniu fazy III⁶.

Pierwszą zarejestrowaną szczepionką opartą na S. cerevisiae była szczepionka przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B – antygen HBs produkowany w tych drożdżach jest standardem od dziesięcioleci²². Szczepionka przeciw malarii RTS,S/AS01 (Mosquirix) – rekomendowana przez WHO dla dzieci w regionach endemicznych – opiera się na białku fuzyjnym produkowanym z udziałem S. cerevisiae²⁴.

W fazie badań klinicznych testowano całokomórkowe szczepionki przeciwwirusowe (GI-5005 przeciw HCV, faza II) oraz szczepionki onkologiczne (GI-6301 celujący w czynnik transkrypcyjny brachyury – faza I zakończyła się pozytywnie, faza II nie wykazała istotnej skuteczności terapeutycznej)²⁵²⁶. Trwają również badania nad genetycznie zmodyfikowanymi szczepami S. boulardii wydzielającymi przeciwciała neutralizujące toksyny C. difficile, co może w przyszłości stanowić alternatywę dla standardowej antybiotykoterapii²⁷.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Saccharomyces cerevisiae jest generalnie bezpieczny dla zdrowych dorosłych, jednak w kilku sytuacjach konieczna jest konsultacja lekarska lub całkowita rezygnacja ze stosowania:

• Obniżona odporność (leczenie immunosupresyjne, chemioterapia, HIV/AIDS, wrodzone niedobory odporności) – ryzyko fungemii (zakażenia grzybiczego krwi) jest w tej grupie istotnie podwyższone²⁸.
• Cewnik centralny lub żywienie pozajelitowe – opisywano przenoszenie drożdży ze środowiska (np. z otwartych kapsułek) na cewniki naczyniowe, co prowadziło do fungemii²⁸.
• Wcześniaki i niemowlęta hospitalizowane – zwiększone ryzyko inwazyjnej infekcji grzybiczej⁵.
• Gorączka, dreszcze lub pogorszenie stanu ogólnego w trakcie stosowania probiotyku – mogą być objawem fungemii; należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza i poinformować go o przyjmowanym preparacie²⁹.
• Choroby autoimmunologiczne (celiakia, cukrzyca typu 1, choroba Leśniowskiego-Crohna) – u części pacjentów stwierdza się przeciwciała anty-S. cerevisiae (ASCA), których znaczenie kliniczne jest nadal badane; warto skonsultować stosowanie z lekarzem prowadzącym³⁰.
• Jednoczesne stosowanie leków przeciwgrzybiczych – mogą neutralizować działanie żywych drożdży; zapytaj farmaceutę lub lekarza o właściwy schemat przyjmowania²².
• Reakcja alergiczna (pokrzywka, obrzęk, trudności z oddychaniem) – przerwij stosowanie i niezwłocznie skonsultuj się z lekarzem³⁰.

Przed włączeniem suplementu z S. cerevisiae poinformuj lekarza lub farmaceutę o wszystkich przyjmowanych lekach i chorobach przewlekłych. Pamiętaj, że suplementy diety nie zastępują leczenia farmakologicznego – jeśli objawy ze strony przewodu pokarmowego utrzymują się dłużej niż kilka dni, wymagają diagnostyki lekarskiej. W przypadku biegunki u małego dziecka lub osoby starszej nie odkładaj wizyty u lekarza – nawodnienie jest priorytetem.