Metotreksat – dawkowanie leku

Jak wygląda dawkowanie metotreksatu?

Metotreksat (Methotrexatum) jest lekiem stosowanym w wielu schorzeniach, w tym w chorobach reumatycznych, autoimmunologicznych, nowotworowych oraz w łuszczycy. Sposób podawania i dawkowania metotreksatu zależy od rodzaju schorzenia, postaci leku oraz drogi podania. Lek dostępny jest w tabletkach do stosowania doustnego, roztworach do wstrzykiwań podskórnych, domięśniowych i dożylnych, a także w koncentratach do infuzji¹²³⁴⁵.

Standardowe dawkowanie u dorosłych

• W chorobach reumatycznych i łuszczycy: zwykle zaczyna się od dawki 7,5 mg raz w tygodniu. Dawka może być zwiększana co tydzień o 2,5 mg, aż do uzyskania skuteczności, ale nie powinna przekraczać 25 mg tygodniowo. Dawkę należy przyjmować w jeden wybrany dzień tygodnia, a nie codziennie²⁶⁷⁸.
• W chorobach nowotworowych: dawki są zwykle wyższe i ustalane na podstawie masy ciała lub powierzchni ciała (mg/m² lub mg/kg). Przykładowe dawki to: 15–50 mg/m² tygodniowo, 40 mg/m² w leczeniu raka piersi, 1000–12000 mg/m² w leczeniu kostniakomięsaka, z zastosowaniem folinianu wapnia w celu ochrony przed toksycznością⁹¹⁰.
• W chorobie Leśniowskiego-Crohna: początkowo 25 mg raz w tygodniu podskórnie, następnie dawka podtrzymująca to 15 mg raz w tygodniu¹¹¹².

Dostępne postacie i drogi podania

• Tabletki doustne (np. 2,5 mg, 5 mg, 7,5 mg, 10 mg): stosowane głównie w leczeniu chorób reumatycznych, łuszczycy oraz niektórych nowotworów w terapii uzupełniającej³¹³.
• Roztwory do wstrzykiwań (np. 7,5–30 mg): podawane podskórnie, domięśniowo, dożylnie lub dotętniczo, zależnie od wskazania i ciężkości choroby²¹⁴¹.
• Koncentraty do infuzji (np. 100 mg/ml): stosowane głównie w leczeniu nowotworów, wymagają rozcieńczenia i podawania pod kontrolą specjalisty¹⁵.

Częstotliwość i czas trwania terapii

• Metotreksat przyjmuje się raz w tygodniu (nie codziennie!) – dotyczy to wszystkich wskazań poza niektórymi schematami onkologicznymi, gdzie stosuje się inne protokoły²³¹⁶.
• Efekty leczenia można zaobserwować po 2–8 tygodniach, w zależności od schorzenia⁶¹⁷.
• Czas trwania terapii ustala lekarz i zależy od skuteczności oraz tolerancji leku przez pacjenta²¹⁸.

Dawkowanie metotreksatu w szczególnych grupach pacjentów

Dzieci i młodzież

• Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów (JIA): 10–15 mg/m² powierzchni ciała raz w tygodniu podskórnie. W trudnych przypadkach dawkę można zwiększyć do 20 mg/m² raz w tygodniu, ale wymaga to częstszej kontroli lekarskiej¹⁹²⁰²¹.
• Dzieci poniżej 3 lat: nie zaleca się stosowania metotreksatu z powodu braku wystarczających danych o bezpieczeństwie i skuteczności²²²⁰.
• W chorobach nowotworowych: dawkowanie ustala się według specjalistycznych protokołów pediatrycznych²³.

Pacjenci w podeszłym wieku

• U osób starszych często konieczne jest zmniejszenie dawki ze względu na osłabioną czynność nerek, wątroby i mniejsze zasoby kwasu foliowego w organizmie²⁴²⁵²⁶.
• W tej grupie pacjentów wskazane są częstsze badania kontrolne podczas leczenia²⁷.

Pacjenci z zaburzeniami czynności nerek

• Przy klirensie kreatyniny ≥60 ml/min – stosuje się 100% dawki.
• Przy klirensie kreatyniny 30–59 ml/min – stosuje się 50% dawki.
• Przy klirensie kreatyniny <30 ml/min – nie należy stosować metotreksatu^28252930.

Pacjenci z zaburzeniami czynności wątroby

• W przypadku obecnej lub przebytej poważnej choroby wątroby, zwłaszcza poalkoholowej, metotreksat należy stosować z dużą ostrożnością lub całkowicie zrezygnować z jego podawania.
• Stężenie bilirubiny >5 mg/dl (85,5 μmol/l) jest przeciwwskazaniem do stosowania metotreksatu²⁸²⁵²⁹.

Kobiety w ciąży i matki karmiące piersią

• Metotreksat jest przeciwwskazany w czasie ciąży (z wyjątkiem niektórych wskazań onkologicznych) oraz podczas karmienia piersią³¹³².
• Kobiety w wieku rozrodczym powinny stosować skuteczną antykoncepcję podczas leczenia i przez co najmniej 6 miesięcy po jego zakończeniu³³.

Zmiany dawkowania w zależności od wskazania

Dawkowanie metotreksatu może różnić się w zależności od choroby, którą leczymy:

• Reumatoidalne zapalenie stawów, łuszczyca, łuszczycowe zapalenie stawów: zwykle stosuje się 7,5–25 mg raz w tygodniu, doustnie lub podskórnie. Dawkę można stopniowo zwiększać w razie potrzeby²⁶⁷⁸.
• Choroba Leśniowskiego-Crohna: 25 mg raz w tygodniu podskórnie (leczenie początkowe), następnie 15 mg raz w tygodniu (leczenie podtrzymujące)¹²¹¹.
• Nowotwory: schematy dawkowania są bardzo różne i zależą od typu nowotworu, protokołu leczenia, masy i powierzchni ciała pacjenta oraz od indywidualnej sytuacji zdrowotnej. Dawkowanie ustala lekarz onkolog⁹¹⁰.

Maksymalna dawka dobowa i ostrzeżenia przed przedawkowaniem

• Maksymalna dawka tygodniowa: w większości wskazań nie powinna przekraczać 25 mg, a tylko w wyjątkowych przypadkach i pod ścisłą kontrolą lekarza może wynosić do 30 mg tygodniowo¹²¹¹.
• W przypadku terapii nowotworowej: stosowane są wyższe dawki, których bezpieczeństwo wymaga specjalnych środków ochronnych (np. podawanie folinianu wapnia, nawadnianie, alkalizacja moczu)³⁴⁹.
• Przedawkowanie: objawia się m.in. silnym osłabieniem, krwawieniami, bólami jamy ustnej, nudnościami, wymiotami, owrzodzeniem przewodu pokarmowego, a nawet śmiercią. W razie przedawkowania należy niezwłocznie podać folinian wapnia jako odtrutkę i wdrożyć leczenie szpitalne³⁵³⁶.

Podsumowanie: Metotreksat – dawkowanie zależne od wskazania i indywidualnych potrzeb

Dawkowanie metotreksatu jest ściśle uzależnione od choroby, wieku pacjenta, stanu zdrowia oraz postaci leku i drogi podania. W chorobach reumatycznych, łuszczycy i chorobie Leśniowskiego-Crohna lek przyjmuje się raz w tygodniu, a dawka jest stopniowo zwiększana pod kontrolą lekarza. W leczeniu nowotworów stosuje się zróżnicowane, często znacznie wyższe dawki, zawsze zgodnie z protokołem onkologicznym. U dzieci i osób starszych, a także u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek lub wątroby, dawkowanie wymaga indywidualnej modyfikacji. Bezpieczeństwo terapii zapewniają regularne badania kontrolne i ścisłe przestrzeganie zaleceń lekarza.