Dawkowanie metforminy – podstawowe informacje

Metformina jest lekiem stosowanym głównie w leczeniu cukrzycy typu 2, ale wykorzystuje się ją również w stanach przedcukrzycowych oraz w zespole policystycznych jajników (PCOS). Najczęściej występuje w formie tabletek do stosowania doustnego – zarówno o standardowym, jak i przedłużonym uwalnianiu. Dawkę metforminy zawsze dobiera się indywidualnie, biorąc pod uwagę potrzeby pacjenta oraz wyniki badań laboratoryjnych123.

Standardowa dawka i częstotliwość podawania

  • Początkowa dawka u dorosłych zwykle wynosi od 500 mg do 850 mg, przyjmowana 2 lub 3 razy na dobę podczas lub po posiłku123.
  • W przypadku tabletek o przedłużonym uwalnianiu (np. Glucophage XR), leczenie rozpoczyna się od 500 mg raz na dobę podczas wieczornego posiłku, a dawkę zwiększa się stopniowo co 10-15 dni, aż do uzyskania odpowiedniej kontroli cukru we krwi4.
  • Maksymalna zalecana dawka standardowej metforminy to 3000 mg na dobę, podzielona na 2-3 porcje1235.
  • Dawkę dostosowuje się na podstawie wyników pomiarów stężenia glukozy we krwi, zwykle po 10–15 dniach od rozpoczęcia leczenia12.

Dostępne postacie i drogi podania

  • Tabletki o natychmiastowym uwalnianiu (np. 500 mg, 850 mg, 1000 mg)67.
  • Tabletki o przedłużonym uwalnianiu (XR, np. 500 mg, 750 mg)89.
  • Preparaty złożone, łączące metforminę z innymi substancjami czynnymi (np. wildagliptyna, dapagliflozyna)1011.
  • Wszystkie preparaty metforminy przyjmuje się doustnie, popijając wodą124.
Ważne: Przyjmowanie metforminy zawsze powinno odbywać się podczas posiłku lub bezpośrednio po nim. Pozwala to zminimalizować ryzyko wystąpienia dolegliwości żołądkowych, takich jak nudności czy biegunka. Jeśli lekarz zalecił stopniowe zwiększanie dawki, należy robić to zgodnie z zaleceniami, aby organizm miał czas na przyzwyczajenie się do leku. W razie jakichkolwiek niepokojących objawów (np. silne bóle brzucha, osłabienie) należy zgłosić się do lekarza142.

Dawkowanie metforminy w szczególnych grupach pacjentów

Dzieci i młodzież

  • Metformina może być stosowana u dzieci powyżej 10. roku życia i młodzieży z cukrzycą typu 221314.
  • Zalecana dawka początkowa to 500 mg lub 850 mg raz na dobę podczas lub po posiłku213.
  • Maksymalna dawka dla dzieci i młodzieży to 2000 mg na dobę, podzielona na 2 lub 3 dawki213.
  • Nie zaleca się stosowania metforminy u dzieci poniżej 10 lat2.

Pacjenci w podeszłym wieku

  • Dawkowanie ustala się indywidualnie, w zależności od czynności nerek1215.
  • Konieczna jest regularna kontrola funkcji nerek, ponieważ z wiekiem może się ona pogarszać215.
  • W przypadku stwierdzenia pogorszenia funkcji nerek lekarz może zmniejszyć dawkę lub zalecić odstawienie leku15.

Pacjenci z zaburzeniami czynności nerek

  • Przed rozpoczęciem leczenia i w trakcie terapii należy regularnie kontrolować wskaźnik przesączania kłębuszkowego (GFR)1615.
  • Dawkowanie w zależności od GFR:
    • GFR 60–89 ml/min: do 3000 mg na dobę, można rozważyć zmniejszenie dawki przy pogarszającej się funkcji nerek1615.
    • GFR 45–59 ml/min: do 2000 mg na dobę, dawka początkowa nie większa niż połowa maksymalnej1615.
    • GFR 30–44 ml/min: do 1000 mg na dobę, stosować ostrożnie i pod ścisłą kontrolą lekarza1615.
    • GFR < 30 ml/min: metformina jest przeciwwskazana1615.

Pacjenci z zaburzeniami czynności wątroby

Kobiety w ciąży i karmiące piersią

  • Stosowanie metforminy w ciąży jest możliwe tylko na wyraźne zalecenie lekarza i pod jego kontrolą17.
  • Karmienie piersią – metformina jest przeciwwskazana podczas laktacji1718.
Wskazówka: U pacjentów z chorobami nerek lub wątroby, a także w podeszłym wieku, dawkowanie metforminy wymaga ścisłego nadzoru lekarskiego. W przypadku pojawienia się objawów takich jak silne osłabienie, ból mięśni, trudności w oddychaniu czy senność, należy natychmiast skontaktować się z lekarzem, ponieważ mogą to być objawy rzadkiej, ale groźnej kwasicy mleczanowej192021.

Dawkowanie metforminy w różnych wskazaniach i preparatach złożonych

  • Stan przedcukrzycowy: zazwyczaj stosuje się 500 mg lub 850 mg 2 razy na dobę podczas posiłku lub po nim; lekarz ocenia, czy leczenie kontynuować, na podstawie regularnych badań glikemii i czynników ryzyka224.
  • Zespół policystycznych jajników (PCOS): najczęściej stosowana dawka to 500 mg 3 razy na dobę lub 850 mg 2 razy na dobę, przyjmowane podczas posiłków124.
  • Preparaty złożone (np. metformina z wildagliptyną lub dapagliflozyną): dawkowanie ustala lekarz, zwykle jedna tabletka dwa razy dziennie; całkowita dawka metforminy nie powinna przekraczać maksymalnych dobowych limitów określonych w ChPL2324.

Maksymalna dawka dobowa i ryzyko przedawkowania

  • Maksymalna dawka dobowa standardowej metforminy wynosi 3000 mg, a w tabletkach o przedłużonym uwalnianiu – 2000 mg14.
  • Przekroczenie maksymalnej dawki może prowadzić do groźnych działań niepożądanych, w tym do kwasicy mleczanowej, która wymaga natychmiastowej pomocy lekarskiej2526.
  • W przypadku przyjęcia bardzo dużej ilości metforminy należy niezwłocznie zgłosić się do szpitala, ponieważ konieczna może być hemodializa2526.

Podsumowanie: Metformina – elastyczność dawkowania i bezpieczeństwo terapii

Metformina to lek o szerokim zastosowaniu, dostępny w różnych dawkach i postaciach, co pozwala na indywidualne dopasowanie leczenia do potrzeb każdego pacjenta. Najważniejsze zasady to rozpoczynanie terapii od małych dawek, stopniowe ich zwiększanie oraz regularna kontrola poziomu cukru i czynności nerek. Dawkowanie zmienia się w zależności od wieku, funkcji nerek, innych chorób oraz stosowanych leków. Stosowanie metforminy w sposób zgodny z zaleceniami lekarza i regularne badania pozwalają na skuteczne i bezpieczne leczenie cukrzycy oraz innych wskazań.

Grupa pacjentów Schemat dawkowania
Dorośli z prawidłową czynnością nerek Początkowo 500–850 mg 2-3 razy na dobę, maksymalnie 3000 mg/dobę14
Dzieci (od 10 lat) i młodzież 500–850 mg raz na dobę, maksymalnie 2000 mg/dobę w 2-3 dawkach2
Osoby starsze Dawka jak u dorosłych, ale z modyfikacją zależnie od funkcji nerek, regularna kontrola12
Pacjenci z GFR 60–89 ml/min Do 3000 mg/dobę, można rozważyć zmniejszenie dawki16
Pacjenci z GFR 45–59 ml/min Do 2000 mg/dobę, dawka początkowa nie większa niż połowa maksymalnej16
Pacjenci z GFR 30–44 ml/min Do 1000 mg/dobę, stosować ostrożnie16
Pacjenci z GFR < 30 ml/min Przeciwwskazane16
Pacjenci z niewydolnością wątroby Przeciwwskazane17
Kobiety w ciąży Możliwe wyłącznie pod kontrolą lekarza17
Kobiety karmiące piersią Przeciwwskazane17

Pytania i odpowiedzi

Jaką dawkę metforminy stosuje się na początku leczenia?

Zwykle leczenie zaczyna się od 500 mg lub 850 mg 2-3 razy na dobę podczas lub po posiłku1.

Czy metforminę można stosować u dzieci?

Tak, u dzieci powyżej 10 lat i młodzieży, zwykle zaczynając od 500-850 mg raz na dobę, maksymalnie do 2000 mg na dobę2.

Jak dostosować dawkę metforminy przy niewydolności nerek?

Przy GFR 45–59 ml/min maksymalnie 2000 mg na dobę, przy 30–44 ml/min do 1000 mg na dobę, a poniżej 30 ml/min lek jest przeciwwskazany16.

Czy metforminę można stosować w ciąży lub podczas karmienia piersią?

Stosowanie w ciąży tylko na wyraźne zalecenie lekarza; podczas karmienia piersią metformina jest przeciwwskazana17.

Jaka jest maksymalna dawka metforminy na dobę?

Maksymalnie 3000 mg w przypadku tabletek standardowych i 2000 mg w tabletkach o przedłużonym uwalnianiu14.