Czym jest kwas salicylowy i jak jest stosowany?
Kwas salicylowy (łac. Acidum salicylicum) to substancja czynna wykorzystywana przede wszystkim w leczeniu schorzeń skóry, takich jak odciski, nagniotki, łuszczyca, brodawki czy nadmierne rogowacenie naskórka12. Najczęściej spotykane są preparaty do stosowania miejscowego: maści, kremy, płyny, pudry i emulsje34. Kwas salicylowy może być także składnikiem leków złożonych, gdzie występuje razem z innymi substancjami, takimi jak kortykosteroidy, kwas mlekowy, kamfora czy fluorouracyl56.
Dawka standardowa a przedawkowanie kwasu salicylowego
Standardowe dawki kwasu salicylowego różnią się w zależności od postaci leku oraz wskazania. Przykładowo, stężenia tej substancji w preparatach do stosowania miejscowego wahają się od 1% do 40%7. Przedawkowanie najczęściej występuje w wyniku:
- Stosowania leku na zbyt dużą powierzchnię skóry, zwłaszcza jeśli jest uszkodzona
- Użycia preparatu częściej lub w większej ilości niż zalecana
- Stosowania okładów zamkniętych, które zwiększają wchłanianie
- Przypadkowego połknięcia leku, szczególnie przez dzieci
W przypadku prawidłowego stosowania ryzyko przedawkowania jest bardzo małe, ale nie można go całkowicie wykluczyć, zwłaszcza u małych dzieci oraz osób stosujących leki na dużych powierzchniach skóry przez dłuższy czas8.
Objawy przedawkowania kwasu salicylowego
Objawy przedawkowania kwasu salicylowego zależą od ilości wchłoniętej substancji, sposobu podania i obecności innych składników w preparacie. Najczęściej dotyczą skóry, ale w przypadku dużych dawek lub przypadkowego spożycia mogą pojawić się objawy ogólnoustrojowe, tzw. zatrucie salicylanami1089.
Typowe objawy przedawkowania:
- Objawy skórne: podrażnienie, zaczerwienienie, pieczenie, złuszczanie naskórka1112
- Objawy ze strony układu nerwowego: zawroty głowy, ból głowy, senność, zaburzenia świadomości, dezorientacja, drgawki, śpiączka913
- Objawy ze strony przewodu pokarmowego: nudności, wymioty, biegunka, bóle brzucha1113
- Objawy ze strony układu oddechowego: hiperwentylacja (przyspieszony oddech), duszność, porażenie ośrodka oddechowego9
- Objawy ogólne: bladość, zmęczenie, nadmierne pocenie się, gorączka, osłabienie, szum w uszach, zaburzenia słuchu108
- Ciężkie powikłania: kwasica ketonowa, uszkodzenie nerek i wątroby, zaburzenia krążenia, zapaść9
W przypadku preparatów złożonych objawy przedawkowania mogą być związane także z innymi substancjami, np. kortykosteroidami, co może prowadzić do zaburzeń hormonalnych, zahamowania wzrostu u dzieci czy innych powikłań charakterystycznych dla tej grupy leków1014.
Postępowanie w przypadku przedawkowania
Sposób postępowania zależy od drogi podania, rodzaju objawów oraz ilości przyjętego kwasu salicylowego:
- W przypadku objawów skórnych (podrażnienie, zaczerwienienie) – należy natychmiast zaprzestać stosowania preparatu i zmyć skórę wodą11.
- W przypadku przypadkowego połknięcia – należy natychmiast skontaktować się z lekarzem. U dzieci zawsze wymagana jest szybka interwencja139.
- W razie pojawienia się objawów ogólnoustrojowych (nudności, wymioty, zawroty głowy, zaburzenia świadomości) – konieczna jest konsultacja medyczna. W ciężkich przypadkach może być wymagana hospitalizacja108.
- Nie należy wywoływać wymiotów bez wyraźnych zaleceń lekarza1113.
Leczenie zatrucia kwasem salicylowym polega głównie na usunięciu salicylanów z organizmu i łagodzeniu objawów. Można stosować płukanie żołądka, alkalizację moczu (podawanie dwuwęglanu sodu), a także wymuszoną diurezę, czyli zwiększenie ilości wydalanego moczu151617. Nie ma swoistego antidotum na kwas salicylowy.
W przypadku preparatów złożonych, leczenie obejmuje także postępowanie odpowiednie dla innych składników leku (np. stopniowe odstawianie kortykosteroidów w razie ich przedawkowania)1410.
- Objawy przedawkowania mogą pojawić się szybciej u dzieci oraz osób stosujących leki na uszkodzoną lub zmienioną chorobowo skórę.
- Przedawkowanie kwasu salicylowego może prowadzić do poważnych powikłań, w tym uszkodzenia układu nerwowego, oddechowego i krążenia.
- Leczenie jest objawowe i polega głównie na szybkim usunięciu substancji z organizmu oraz monitorowaniu stanu pacjenta.
- W przypadku połknięcia preparatu należy niezwłocznie udać się do szpitala, zwłaszcza gdy dotyczy to dzieci.
Tabela podsumowująca objawy i postępowanie w przypadku przedawkowania
| Objawy | Postępowanie | Konieczność hospitalizacji |
|---|---|---|
| Łagodne: podrażnienie, zaczerwienienie, pieczenie skóry | Zaprzestanie stosowania leku, zmycie skóry wodą | Nie, jeśli objawy ustępują |
| Umiarkowane: nudności, wymioty, szum w uszach, ból głowy, bladość | Zaprzestanie stosowania leku, konsultacja z lekarzem, leczenie objawowe | Tak, w razie utrzymywania się objawów |
| Ciężkie: zaburzenia świadomości, drgawki, porażenie oddechowe, śpiączka, kwasica | Pilna pomoc medyczna, płukanie żołądka, alkalizacja moczu, leczenie szpitalne | Tak, konieczna hospitalizacja |
Kwas salicylowy – bezpieczeństwo stosowania i ryzyko przedawkowania
Przedawkowanie kwasu salicylowego w preparatach do stosowania miejscowego jest bardzo rzadkie, jeśli przestrzegane są zalecenia dotyczące stosowania. Ryzyko wzrasta, gdy lek jest używany na duże powierzchnie skóry, przez długi czas, na uszkodzoną skórę lub u dzieci. Objawy zatrucia mogą być łagodne, ale w cięższych przypadkach wymagają natychmiastowej pomocy lekarskiej. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości lub pojawienia się niepokojących objawów po zastosowaniu kwasu salicylowego, należy przerwać jego stosowanie i skonsultować się z lekarzem1089.


















