Czym jest kwas salicylowy i jak jest stosowany?

Kwas salicylowy (łac. Acidum salicylicum) to substancja czynna wykorzystywana przede wszystkim w leczeniu schorzeń skóry, takich jak odciski, nagniotki, łuszczyca, brodawki czy nadmierne rogowacenie naskórka12. Najczęściej spotykane są preparaty do stosowania miejscowego: maści, kremy, płyny, pudry i emulsje34. Kwas salicylowy może być także składnikiem leków złożonych, gdzie występuje razem z innymi substancjami, takimi jak kortykosteroidy, kwas mlekowy, kamfora czy fluorouracyl56.

Dawka standardowa a przedawkowanie kwasu salicylowego

Standardowe dawki kwasu salicylowego różnią się w zależności od postaci leku oraz wskazania. Przykładowo, stężenia tej substancji w preparatach do stosowania miejscowego wahają się od 1% do 40%7. Przedawkowanie najczęściej występuje w wyniku:

  • Stosowania leku na zbyt dużą powierzchnię skóry, zwłaszcza jeśli jest uszkodzona
  • Użycia preparatu częściej lub w większej ilości niż zalecana
  • Stosowania okładów zamkniętych, które zwiększają wchłanianie
  • Przypadkowego połknięcia leku, szczególnie przez dzieci

W przypadku prawidłowego stosowania ryzyko przedawkowania jest bardzo małe, ale nie można go całkowicie wykluczyć, zwłaszcza u małych dzieci oraz osób stosujących leki na dużych powierzchniach skóry przez dłuższy czas8.

Ważne: Kwas salicylowy stosowany na skórę rzadko prowadzi do ogólnoustrojowego zatrucia, jednak ryzyko wzrasta, gdy jest aplikowany na uszkodzoną skórę, w dużych ilościach lub przez dłuższy czas. Szczególną ostrożność należy zachować u dzieci, które są bardziej podatne na działania niepożądane związane z przedawkowaniem tej substancji89.

Objawy przedawkowania kwasu salicylowego

Objawy przedawkowania kwasu salicylowego zależą od ilości wchłoniętej substancji, sposobu podania i obecności innych składników w preparacie. Najczęściej dotyczą skóry, ale w przypadku dużych dawek lub przypadkowego spożycia mogą pojawić się objawy ogólnoustrojowe, tzw. zatrucie salicylanami1089.

Typowe objawy przedawkowania:

  • Objawy skórne: podrażnienie, zaczerwienienie, pieczenie, złuszczanie naskórka1112
  • Objawy ze strony układu nerwowego: zawroty głowy, ból głowy, senność, zaburzenia świadomości, dezorientacja, drgawki, śpiączka913
  • Objawy ze strony przewodu pokarmowego: nudności, wymioty, biegunka, bóle brzucha1113
  • Objawy ze strony układu oddechowego: hiperwentylacja (przyspieszony oddech), duszność, porażenie ośrodka oddechowego9
  • Objawy ogólne: bladość, zmęczenie, nadmierne pocenie się, gorączka, osłabienie, szum w uszach, zaburzenia słuchu108
  • Ciężkie powikłania: kwasica ketonowa, uszkodzenie nerek i wątroby, zaburzenia krążenia, zapaść9

W przypadku preparatów złożonych objawy przedawkowania mogą być związane także z innymi substancjami, np. kortykosteroidami, co może prowadzić do zaburzeń hormonalnych, zahamowania wzrostu u dzieci czy innych powikłań charakterystycznych dla tej grupy leków1014.

Postępowanie w przypadku przedawkowania

Sposób postępowania zależy od drogi podania, rodzaju objawów oraz ilości przyjętego kwasu salicylowego:

  • W przypadku objawów skórnych (podrażnienie, zaczerwienienie) – należy natychmiast zaprzestać stosowania preparatu i zmyć skórę wodą11.
  • W przypadku przypadkowego połknięcia – należy natychmiast skontaktować się z lekarzem. U dzieci zawsze wymagana jest szybka interwencja139.
  • W razie pojawienia się objawów ogólnoustrojowych (nudności, wymioty, zawroty głowy, zaburzenia świadomości) – konieczna jest konsultacja medyczna. W ciężkich przypadkach może być wymagana hospitalizacja108.
  • Nie należy wywoływać wymiotów bez wyraźnych zaleceń lekarza1113.

Leczenie zatrucia kwasem salicylowym polega głównie na usunięciu salicylanów z organizmu i łagodzeniu objawów. Można stosować płukanie żołądka, alkalizację moczu (podawanie dwuwęglanu sodu), a także wymuszoną diurezę, czyli zwiększenie ilości wydalanego moczu151617. Nie ma swoistego antidotum na kwas salicylowy.

W przypadku preparatów złożonych, leczenie obejmuje także postępowanie odpowiednie dla innych składników leku (np. stopniowe odstawianie kortykosteroidów w razie ich przedawkowania)1410.

Warto wiedzieć:

  • Objawy przedawkowania mogą pojawić się szybciej u dzieci oraz osób stosujących leki na uszkodzoną lub zmienioną chorobowo skórę.
  • Przedawkowanie kwasu salicylowego może prowadzić do poważnych powikłań, w tym uszkodzenia układu nerwowego, oddechowego i krążenia.
  • Leczenie jest objawowe i polega głównie na szybkim usunięciu substancji z organizmu oraz monitorowaniu stanu pacjenta.
  • W przypadku połknięcia preparatu należy niezwłocznie udać się do szpitala, zwłaszcza gdy dotyczy to dzieci.

Tabela podsumowująca objawy i postępowanie w przypadku przedawkowania

Objawy Postępowanie Konieczność hospitalizacji
Łagodne: podrażnienie, zaczerwienienie, pieczenie skóry Zaprzestanie stosowania leku, zmycie skóry wodą Nie, jeśli objawy ustępują
Umiarkowane: nudności, wymioty, szum w uszach, ból głowy, bladość Zaprzestanie stosowania leku, konsultacja z lekarzem, leczenie objawowe Tak, w razie utrzymywania się objawów
Ciężkie: zaburzenia świadomości, drgawki, porażenie oddechowe, śpiączka, kwasica Pilna pomoc medyczna, płukanie żołądka, alkalizacja moczu, leczenie szpitalne Tak, konieczna hospitalizacja

Kwas salicylowy – bezpieczeństwo stosowania i ryzyko przedawkowania

Przedawkowanie kwasu salicylowego w preparatach do stosowania miejscowego jest bardzo rzadkie, jeśli przestrzegane są zalecenia dotyczące stosowania. Ryzyko wzrasta, gdy lek jest używany na duże powierzchnie skóry, przez długi czas, na uszkodzoną skórę lub u dzieci. Objawy zatrucia mogą być łagodne, ale w cięższych przypadkach wymagają natychmiastowej pomocy lekarskiej. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości lub pojawienia się niepokojących objawów po zastosowaniu kwasu salicylowego, należy przerwać jego stosowanie i skonsultować się z lekarzem1089.

Pytania i odpowiedzi

Jakie są pierwsze objawy przedawkowania kwasu salicylowego?

Pierwsze objawy to najczęściej podrażnienie skóry, zaczerwienienie, szum w uszach, nudności, wymioty lub zawroty głowy12.

Co zrobić w przypadku przypadkowego połknięcia preparatu z kwasem salicylowym?

Należy natychmiast skontaktować się z lekarzem lub udać się do szpitala, szczególnie jeśli połknięcia dokonało dziecko12.

Czy można wywoływać wymioty po połknięciu preparatu z kwasem salicylowym?

Nie należy wywoływać wymiotów bez wyraźnych zaleceń lekarza12.

Czy przedawkowanie kwasu salicylowego wymaga hospitalizacji?

Hospitalizacja jest konieczna w przypadku ciężkich objawów, takich jak zaburzenia świadomości, drgawki, porażenie oddechowe lub śpiączka12.