Iwakaftor, lumakaftor i tezakaftor to nowoczesne substancje stosowane w leczeniu mukowiscydozy. Różnią się mechanizmem działania, wskazaniami i bezpieczeństwem w różnych grupach wiekowych.

Porównywane substancje czynne i ich wspólne cechy

W leczeniu mukowiscydozy coraz częściej stosuje się leki oddziałujące bezpośrednio na przyczynę choroby, czyli mutacje genu CFTR. Do tej grupy należą:

  • Iwakaftor – stosowany samodzielnie lub w połączeniu z innymi substancjami, poprawia funkcję wadliwego białka CFTR1.
  • Lumakaftor – łączy się z iwakaftorem i wspólnie działają na białko CFTR, poprawiając jego ilość i aktywność na powierzchni komórek2.
  • Tezakaftor – podawany z iwakaftorem (czasem także z eleksakaftorem), działa podobnie do lumakaftoru, lecz wykazuje inną tolerancję i profil bezpieczeństwa3.

Wszystkie te substancje należą do tzw. modulatorów CFTR. Ich wspólną cechą jest to, że nie tylko łagodzą objawy, ale działają na przyczynę choroby – poprawiając działanie białka CFTR. Są stosowane głównie u pacjentów z określonymi mutacjami genu CFTR, zwłaszcza F508del, i mogą być podawane w różnych kombinacjach i postaciach (tabletki, granulaty) oraz w różnych grupach wiekowych456.

Ważne: Skuteczność iwakaftoru, lumakaftoru i tezakaftoru zależy od rodzaju mutacji genu CFTR oraz od wieku pacjenta. Nie każda kombinacja tych substancji jest odpowiednia dla każdego chorego na mukowiscydozę. Przed rozpoczęciem leczenia konieczne jest potwierdzenie genetyczne określonej mutacji, a dobór terapii uwzględnia zarówno wiek, masę ciała, jak i inne choroby towarzyszące45.

Wskazania – kiedy stosuje się poszczególne substancje?

Wszystkie trzy substancje mają zastosowanie w leczeniu mukowiscydozy, ale różnią się szczegółowymi wskazaniami:

  • Iwakaftor jest stosowany u pacjentów z określonymi mutacjami genu CFTR (np. mutacje klasy III, R117H) zarówno w monoterapii, jak i w połączeniu z innymi substancjami4. Jest dostępny w postaci tabletek oraz granulatu (dla młodszych dzieci)7.
  • Lumakaftor + iwakaftor jest zalecany dla pacjentów z mukowiscydozą, którzy mają mutację F508del w obu kopiach genu CFTR (homozygotyczną mutację), zarówno u dzieci od 1. roku życia, jak i u dorosłych58.
  • Tezakaftor + iwakaftor (czasem w połączeniu z eleksakaftorem) stosuje się u pacjentów z mukowiscydozą i co najmniej jedną mutacją F508del, również w różnych grupach wiekowych (od 6 lat lub 2 lat, zależnie od preparatu i kombinacji)69.

Podsumowując, lumakaftor z iwakaftorem stosuje się tylko u pacjentów z mutacją F508del w obu kopiach genu, natomiast kombinacje z tezakaftorem są dostępne dla pacjentów z innymi mutacjami lub w przypadku heterozygot F508del, co poszerza grupę osób, które mogą odnieść korzyść z terapii6.

Wiek pacjenta ma kluczowe znaczenie dla wyboru terapii:

  • Iwakaftor w monoterapii może być stosowany już od 1. miesiąca życia (w postaci granulatu), natomiast lumakaftor z iwakaftorem od 1. roku życia78.
  • Kombinacje z tezakaftorem i eleksakaftorem można stosować od 2. lub 6. roku życia, w zależności od preparatu9.

Stosowanie u dzieci młodszych niż 1 rok nie jest zalecane, ponieważ nie ma wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa i skuteczności10.

Mechanizm działania i właściwości farmakokinetyczne

Wszystkie te substancje mają za zadanie poprawić działanie białka CFTR, ale robią to na różne sposoby:

  • Iwakaftor działa jako tzw. “potencjator” – zwiększa prawdopodobieństwo otwarcia kanału CFTR na powierzchni komórki, co ułatwia transport jonów chlorkowych1.
  • Lumakaftor i tezakaftor są tzw. “korektorami” – poprawiają przetwarzanie i transport białka CFTR do powierzchni komórki, zwiększając ilość prawidłowo działającego białka23.
  • Kombinacje (np. tezakaftor + iwakaftor lub eleksakaftor + tezakaftor + iwakaftor) łączą oba mechanizmy – poprawiają ilość białka i jego funkcję, co prowadzi do lepszych efektów terapeutycznych11.

Pod względem farmakokinetycznym, wszystkie substancje są podawane doustnie, najlepiej z posiłkiem zawierającym tłuszcze, co zwiększa ich wchłanianie. Są silnie wiązane z białkami osocza i metabolizowane głównie w wątrobie, dlatego u pacjentów z zaburzeniami pracy wątroby konieczne jest dostosowanie dawki lub nawet unikanie niektórych preparatów121314.

Wydalanie zachodzi głównie przez przewód pokarmowy, a tylko minimalna ilość leku jest usuwana przez nerki1516.

Ważne: Właściwości farmakokinetyczne (wchłanianie, metabolizm, wydalanie) są podobne dla wszystkich tych substancji, ale u pacjentów z zaburzeniami pracy wątroby lub nerek konieczne jest szczególne monitorowanie i ewentualna modyfikacja dawki. Przyjmowanie leków z posiłkiem tłuszczowym jest kluczowe dla uzyskania właściwego efektu terapeutycznego1718.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – podobieństwa i różnice

Najważniejszym przeciwwskazaniem do stosowania iwakaftoru, lumakaftoru i tezakaftoru (oraz ich kombinacji) jest nadwrażliwość na którąkolwiek z tych substancji lub składników pomocniczych preparatu192021.

Wspólne środki ostrożności:

  • Ryzyko zwiększenia aktywności enzymów wątrobowych – konieczne regularne badania kontrolne w trakcie leczenia, szczególnie w pierwszym roku2223.
  • Ryzyko wystąpienia depresji lub zmian nastroju, szczególnie w pierwszych miesiącach terapii2425.
  • Możliwość wystąpienia zaćmy u dzieci i młodzieży – zalecane regularne badania okulistyczne2627.

Różnice dotyczą zwłaszcza zakresu mutacji genu CFTR, przy których można stosować dany lek, oraz grup wiekowych, w których dany preparat jest zarejestrowany456.

Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów z zaawansowaną chorobą wątroby lub nerek – u części z nich stosowanie tych leków jest niewskazane lub wymaga zmniejszenia dawki282930.

Bezpieczeństwo u dzieci, kobiet w ciąży i karmiących, kierowców oraz osób z zaburzeniami nerek i wątroby

Stosowanie u dzieci:

  • Iwakaftor – od 1. miesiąca życia (granulat); lumakaftor z iwakaftorem – od 1. roku życia; tezakaftor z iwakaftorem (i eleksakaftorem) – od 2. lub 6. roku życia, zależnie od preparatu789.
  • Wszystkie substancje mają dobrze udokumentowane bezpieczeństwo u dzieci, ale u najmłodszych stosuje się tylko te kombinacje, które zostały przebadane w tej grupie wiekowej.

Kobiety w ciąży i karmiące piersią:

  • Dane dotyczące bezpieczeństwa są ograniczone. Zaleca się unikanie stosowania iwakaftoru, lumakaftoru i tezakaftoru w ciąży, chyba że korzyści dla matki przeważają nad potencjalnym ryzykiem dla dziecka313233.
  • Wiadomo, że substancje te mogą przenikać do mleka kobiecego, dlatego decyzja o kontynuowaniu karmienia lub leczenia powinna być podjęta indywidualnie3132.

Kierowcy i osoby obsługujące maszyny:

  • Każda z omawianych substancji może powodować zawroty głowy, dlatego w razie ich wystąpienia należy powstrzymać się od prowadzenia pojazdów lub obsługi maszyn do czasu ustąpienia objawów343536.

Pacjenci z zaburzeniami pracy nerek lub wątroby:

  • U osób z łagodnymi lub umiarkowanymi zaburzeniami pracy nerek nie ma zwykle potrzeby zmiany dawki373839.
  • U pacjentów z ciężkimi zaburzeniami pracy nerek lub wątroby zaleca się szczególną ostrożność, a czasem unikanie stosowania tych leków lub znaczne zmniejszenie dawki282930.

Porównanie iwakaftoru, lumakaftoru i tezakaftoru – tabela

Substancja czynna Najważniejsze wskazania Stosowanie u dzieci Stosowanie w ciąży Stosowanie u kierowców
Iwakaftor Mukowiscydoza z określonymi mutacjami CFTR (klasy III, R117H, F508del w połączeniu z innymi) Od 1. miesiąca życia (granulat), od 6 lat (tabletki) Nie zaleca się, chyba że korzyści przeważają nad ryzykiem Zachować ostrożność w przypadku zawrotów głowy
Lumakaftor + iwakaftor Mukowiscydoza z mutacją F508del (homozygotyczna) Od 1. roku życia (granulat), od 6 lat (tabletki) Nie zaleca się, chyba że korzyści przeważają nad ryzykiem Zachować ostrożność w przypadku zawrotów głowy
Tezakaftor + iwakaftor Mukowiscydoza z mutacją F508del (homo- i heterozygotyczna oraz inne mutacje) Od 2. lub 6. roku życia (w zależności od preparatu) Nie zaleca się, chyba że korzyści przeważają nad ryzykiem Zachować ostrożność w przypadku zawrotów głowy

Iwakaftor, lumakaftor i tezakaftor – nowoczesne leczenie mukowiscydozy

Porównując iwakaftor, lumakaftor i tezakaftor, widać, że wszystkie te substancje przyniosły nową jakość w leczeniu mukowiscydozy, umożliwiając terapię przyczynową u pacjentów z określonymi mutacjami genu CFTR456. Różnią się one zakresem wskazań, wiekiem pacjentów, u których mogą być stosowane, a także profilem bezpieczeństwa. Wspólną cechą jest konieczność dostosowania terapii do indywidualnych potrzeb pacjenta, w tym jego wieku, rodzaju mutacji i stanu zdrowia. Dzięki nowoczesnym terapiom, coraz więcej osób z mukowiscydozą może liczyć na poprawę jakości życia i lepsze rokowania.

Pytania i odpowiedzi

Czym różni się iwakaftor od lumakaftoru i tezakaftoru?

Iwakaftor zwiększa aktywność kanału CFTR, a lumakaftor i tezakaftor poprawiają transport białka CFTR do powierzchni komórki123.

Kiedy stosuje się lumakaftor z iwakaftorem, a kiedy tezakaftor z iwakaftorem?

Lumakaftor z iwakaftorem stosuje się u osób z homozygotyczną mutacją F508del, a tezakaftor z iwakaftorem także u pacjentów z innymi mutacjami CFTR56.

Czy leki te można stosować u dzieci?

Tak, iwakaftor w monoterapii jest dostępny od 1. miesiąca życia, lumakaftor z iwakaftorem od 1. roku, a tezakaftor z iwakaftorem od 2. lub 6. roku życia789.

Czy iwakaftor, lumakaftor i tezakaftor są bezpieczne w ciąży?

Nie zaleca się ich stosowania w ciąży, chyba że korzyści dla matki przeważają nad ryzykiem dla dziecka313233.

Czy leki te można stosować u osób z zaburzeniami pracy nerek lub wątroby?

W łagodnych i umiarkowanych zaburzeniach nerek można je stosować, ale w ciężkich zaburzeniach nerek i wątroby zaleca się ostrożność lub unikanie leczenia282930.