Iwakaftor, lumakaftor i tezakaftor to nowoczesne substancje stosowane w leczeniu mukowiscydozy. Różnią się mechanizmem działania, wskazaniami i bezpieczeństwem w różnych grupach wiekowych.
Porównywane substancje czynne i ich wspólne cechy
W leczeniu mukowiscydozy coraz częściej stosuje się leki oddziałujące bezpośrednio na przyczynę choroby, czyli mutacje genu CFTR. Do tej grupy należą:
- Iwakaftor – stosowany samodzielnie lub w połączeniu z innymi substancjami, poprawia funkcję wadliwego białka CFTR1.
- Lumakaftor – łączy się z iwakaftorem i wspólnie działają na białko CFTR, poprawiając jego ilość i aktywność na powierzchni komórek2.
- Tezakaftor – podawany z iwakaftorem (czasem także z eleksakaftorem), działa podobnie do lumakaftoru, lecz wykazuje inną tolerancję i profil bezpieczeństwa3.
Wszystkie te substancje należą do tzw. modulatorów CFTR. Ich wspólną cechą jest to, że nie tylko łagodzą objawy, ale działają na przyczynę choroby – poprawiając działanie białka CFTR. Są stosowane głównie u pacjentów z określonymi mutacjami genu CFTR, zwłaszcza F508del, i mogą być podawane w różnych kombinacjach i postaciach (tabletki, granulaty) oraz w różnych grupach wiekowych456.
Wskazania – kiedy stosuje się poszczególne substancje?
Wszystkie trzy substancje mają zastosowanie w leczeniu mukowiscydozy, ale różnią się szczegółowymi wskazaniami:
- Iwakaftor jest stosowany u pacjentów z określonymi mutacjami genu CFTR (np. mutacje klasy III, R117H) zarówno w monoterapii, jak i w połączeniu z innymi substancjami4. Jest dostępny w postaci tabletek oraz granulatu (dla młodszych dzieci)7.
- Lumakaftor + iwakaftor jest zalecany dla pacjentów z mukowiscydozą, którzy mają mutację F508del w obu kopiach genu CFTR (homozygotyczną mutację), zarówno u dzieci od 1. roku życia, jak i u dorosłych58.
- Tezakaftor + iwakaftor (czasem w połączeniu z eleksakaftorem) stosuje się u pacjentów z mukowiscydozą i co najmniej jedną mutacją F508del, również w różnych grupach wiekowych (od 6 lat lub 2 lat, zależnie od preparatu i kombinacji)69.
Podsumowując, lumakaftor z iwakaftorem stosuje się tylko u pacjentów z mutacją F508del w obu kopiach genu, natomiast kombinacje z tezakaftorem są dostępne dla pacjentów z innymi mutacjami lub w przypadku heterozygot F508del, co poszerza grupę osób, które mogą odnieść korzyść z terapii6.
Wiek pacjenta ma kluczowe znaczenie dla wyboru terapii:
- Iwakaftor w monoterapii może być stosowany już od 1. miesiąca życia (w postaci granulatu), natomiast lumakaftor z iwakaftorem od 1. roku życia78.
- Kombinacje z tezakaftorem i eleksakaftorem można stosować od 2. lub 6. roku życia, w zależności od preparatu9.
Stosowanie u dzieci młodszych niż 1 rok nie jest zalecane, ponieważ nie ma wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa i skuteczności10.
Mechanizm działania i właściwości farmakokinetyczne
Wszystkie te substancje mają za zadanie poprawić działanie białka CFTR, ale robią to na różne sposoby:
- Iwakaftor działa jako tzw. “potencjator” – zwiększa prawdopodobieństwo otwarcia kanału CFTR na powierzchni komórki, co ułatwia transport jonów chlorkowych1.
- Lumakaftor i tezakaftor są tzw. “korektorami” – poprawiają przetwarzanie i transport białka CFTR do powierzchni komórki, zwiększając ilość prawidłowo działającego białka23.
- Kombinacje (np. tezakaftor + iwakaftor lub eleksakaftor + tezakaftor + iwakaftor) łączą oba mechanizmy – poprawiają ilość białka i jego funkcję, co prowadzi do lepszych efektów terapeutycznych11.
Pod względem farmakokinetycznym, wszystkie substancje są podawane doustnie, najlepiej z posiłkiem zawierającym tłuszcze, co zwiększa ich wchłanianie. Są silnie wiązane z białkami osocza i metabolizowane głównie w wątrobie, dlatego u pacjentów z zaburzeniami pracy wątroby konieczne jest dostosowanie dawki lub nawet unikanie niektórych preparatów121314.
Wydalanie zachodzi głównie przez przewód pokarmowy, a tylko minimalna ilość leku jest usuwana przez nerki1516.
Przeciwwskazania i środki ostrożności – podobieństwa i różnice
Najważniejszym przeciwwskazaniem do stosowania iwakaftoru, lumakaftoru i tezakaftoru (oraz ich kombinacji) jest nadwrażliwość na którąkolwiek z tych substancji lub składników pomocniczych preparatu192021.
Wspólne środki ostrożności:
- Ryzyko zwiększenia aktywności enzymów wątrobowych – konieczne regularne badania kontrolne w trakcie leczenia, szczególnie w pierwszym roku2223.
- Ryzyko wystąpienia depresji lub zmian nastroju, szczególnie w pierwszych miesiącach terapii2425.
- Możliwość wystąpienia zaćmy u dzieci i młodzieży – zalecane regularne badania okulistyczne2627.
Różnice dotyczą zwłaszcza zakresu mutacji genu CFTR, przy których można stosować dany lek, oraz grup wiekowych, w których dany preparat jest zarejestrowany456.
Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów z zaawansowaną chorobą wątroby lub nerek – u części z nich stosowanie tych leków jest niewskazane lub wymaga zmniejszenia dawki282930.
Bezpieczeństwo u dzieci, kobiet w ciąży i karmiących, kierowców oraz osób z zaburzeniami nerek i wątroby
Stosowanie u dzieci:
- Iwakaftor – od 1. miesiąca życia (granulat); lumakaftor z iwakaftorem – od 1. roku życia; tezakaftor z iwakaftorem (i eleksakaftorem) – od 2. lub 6. roku życia, zależnie od preparatu789.
- Wszystkie substancje mają dobrze udokumentowane bezpieczeństwo u dzieci, ale u najmłodszych stosuje się tylko te kombinacje, które zostały przebadane w tej grupie wiekowej.
Kobiety w ciąży i karmiące piersią:
- Dane dotyczące bezpieczeństwa są ograniczone. Zaleca się unikanie stosowania iwakaftoru, lumakaftoru i tezakaftoru w ciąży, chyba że korzyści dla matki przeważają nad potencjalnym ryzykiem dla dziecka313233.
- Wiadomo, że substancje te mogą przenikać do mleka kobiecego, dlatego decyzja o kontynuowaniu karmienia lub leczenia powinna być podjęta indywidualnie3132.
Kierowcy i osoby obsługujące maszyny:
- Każda z omawianych substancji może powodować zawroty głowy, dlatego w razie ich wystąpienia należy powstrzymać się od prowadzenia pojazdów lub obsługi maszyn do czasu ustąpienia objawów343536.
Pacjenci z zaburzeniami pracy nerek lub wątroby:
- U osób z łagodnymi lub umiarkowanymi zaburzeniami pracy nerek nie ma zwykle potrzeby zmiany dawki373839.
- U pacjentów z ciężkimi zaburzeniami pracy nerek lub wątroby zaleca się szczególną ostrożność, a czasem unikanie stosowania tych leków lub znaczne zmniejszenie dawki282930.
Porównanie iwakaftoru, lumakaftoru i tezakaftoru – tabela
| Substancja czynna | Najważniejsze wskazania | Stosowanie u dzieci | Stosowanie w ciąży | Stosowanie u kierowców |
|---|---|---|---|---|
| Iwakaftor | Mukowiscydoza z określonymi mutacjami CFTR (klasy III, R117H, F508del w połączeniu z innymi) | Od 1. miesiąca życia (granulat), od 6 lat (tabletki) | Nie zaleca się, chyba że korzyści przeważają nad ryzykiem | Zachować ostrożność w przypadku zawrotów głowy |
| Lumakaftor + iwakaftor | Mukowiscydoza z mutacją F508del (homozygotyczna) | Od 1. roku życia (granulat), od 6 lat (tabletki) | Nie zaleca się, chyba że korzyści przeważają nad ryzykiem | Zachować ostrożność w przypadku zawrotów głowy |
| Tezakaftor + iwakaftor | Mukowiscydoza z mutacją F508del (homo- i heterozygotyczna oraz inne mutacje) | Od 2. lub 6. roku życia (w zależności od preparatu) | Nie zaleca się, chyba że korzyści przeważają nad ryzykiem | Zachować ostrożność w przypadku zawrotów głowy |
Iwakaftor, lumakaftor i tezakaftor – nowoczesne leczenie mukowiscydozy
Porównując iwakaftor, lumakaftor i tezakaftor, widać, że wszystkie te substancje przyniosły nową jakość w leczeniu mukowiscydozy, umożliwiając terapię przyczynową u pacjentów z określonymi mutacjami genu CFTR456. Różnią się one zakresem wskazań, wiekiem pacjentów, u których mogą być stosowane, a także profilem bezpieczeństwa. Wspólną cechą jest konieczność dostosowania terapii do indywidualnych potrzeb pacjenta, w tym jego wieku, rodzaju mutacji i stanu zdrowia. Dzięki nowoczesnym terapiom, coraz więcej osób z mukowiscydozą może liczyć na poprawę jakości życia i lepsze rokowania.


















