Fondaparynuks, enoksaparyna i dalteparyna to leki przeciwzakrzepowe, które różnią się wskazaniami, dawkowaniem i bezpieczeństwem stosowania w szczególnych grupach pacjentów.

Fondaparynuks, enoksaparyna i dalteparyna – leki z tej samej grupy, ale nie takie same

Fondaparynuks, enoksaparyna i dalteparyna należą do grupy leków przeciwzakrzepowych, czyli takich, które zapobiegają powstawaniu zakrzepów w naczyniach krwionośnych123. Wszystkie stosuje się w celu zmniejszenia ryzyka poważnych powikłań, takich jak zator płucny czy zakrzepica żył głębokich. Łączy je również to, że podaje się je w formie zastrzyków, najczęściej podskórnych, a ich działanie polega na blokowaniu kluczowych etapów procesu krzepnięcia krwi123.

Jednak w tej grupie są także różnice. Fondaparynuks jest syntetycznym lekiem działającym bardzo selektywnie na jeden z czynników krzepnięcia (czynnik Xa), natomiast enoksaparyna i dalteparyna to tzw. heparyny drobnocząsteczkowe, które mają nieco szerszy mechanizm działania i są pozyskiwane z produktów pochodzenia zwierzęcego123. Wszystkie te leki zaliczane są do leków przeciwzakrzepowych, ale różnią się pod względem budowy chemicznej i nie powinny być stosowane zamiennie43.

Kiedy stosuje się fondaparynuks, enoksaparynę i dalteparynę?

Wszystkie trzy substancje czynne są wykorzystywane w profilaktyce oraz leczeniu chorób zakrzepowo-zatorowych, ale zakres ich zastosowań nieco się różni567:

  • Fondaparynuks jest zalecany głównie do zapobiegania powikłaniom zakrzepowo-zatorowym po dużych operacjach ortopedycznych kończyn dolnych, zabiegach chirurgicznych w obrębie jamy brzusznej, u pacjentów internistycznych z dużym ryzykiem zakrzepów oraz w leczeniu powierzchownych zakrzepów żył kończyn dolnych5.
  • Enoksaparyna znajduje zastosowanie w profilaktyce zakrzepów po zabiegach chirurgicznych, w leczeniu zakrzepicy żył głębokich i zatorowości płucnej, a także w ostrych zespołach wieńcowych (np. niestabilna dławica piersiowa, zawał serca z i bez uniesienia odcinka ST)6.
  • Dalteparyna jest stosowana zarówno w profilaktyce, jak i leczeniu zakrzepicy żył głębokich, zatorowości płucnej, u pacjentów z chorobą nowotworową oraz podczas hemodializ, a także w niestabilnej chorobie wieńcowej7.

Warto zaznaczyć, że fondaparynuks nie jest zalecany do stosowania u dzieci i młodzieży, natomiast dalteparynę można stosować już od 1. miesiąca życia w leczeniu żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej8. Enoksaparyna w Polsce jest przeznaczona wyłącznie dla osób dorosłych6.

  • Fondaparynuks – nie zaleca się u dzieci9.
  • Enoksaparyna – tylko dla dorosłych6.
  • Dalteparyna – może być stosowana u dzieci powyżej 1 miesiąca życia8.
Ważne: Wskazania do stosowania fondaparynuksu, enoksaparyny i dalteparyny mogą się różnić w zależności od wieku pacjenta, rodzaju schorzenia, a także innych czynników, takich jak zaburzenia pracy nerek czy wątroby. Nie każdy lek z tej grupy można zastosować u dzieci czy osób z chorobą nowotworową. Zawsze należy stosować lek zgodnie z zaleceniami i wskazaniami opisanymi w ulotce lub charakterystyce produktu leczniczego.79

Jak działają te substancje czynne?

Mechanizm działania fondaparynuksu, enoksaparyny i dalteparyny opiera się na blokowaniu kluczowego etapu procesu krzepnięcia krwi, czyli działania tzw. czynnika Xa123. Dzięki temu hamują one powstawanie trombiny i w konsekwencji zapobiegają tworzeniu się zakrzepów.

  • Fondaparynuks działa bardzo selektywnie – blokuje tylko czynnik Xa i nie wpływa na inne elementy układu krzepnięcia1.
  • Enoksaparyna i dalteparyna oprócz hamowania czynnika Xa mają też pewien wpływ na inny czynnik – trombinę (czynnik IIa), choć w mniejszym stopniu niż na czynnik Xa23.

Pod względem farmakokinetyki – czyli tego, jak lek zachowuje się w organizmie – fondaparynuks wchłania się bardzo dobrze po podaniu podskórnym i jest wydalany głównie przez nerki w postaci niezmienionej. Enoksaparyna i dalteparyna również są wydalane głównie przez nerki, ale ich czas działania jest nieco krótszy, a mechanizm eliminacji może być bardziej złożony101112.

W praktyce oznacza to, że fondaparynuks nie powinien być stosowany u osób z ciężką niewydolnością nerek, natomiast w przypadku enoksaparyny i dalteparyny konieczna jest ostrożność i często odpowiednie dostosowanie dawki1314.

1231011121314

Przeciwwskazania i szczególne środki ostrożności – na co uważać?

Każda z tych substancji czynnych ma swoje przeciwwskazania, choć część z nich jest wspólna151617:

Jednoczesne stosowanie z innymi lekami, które wpływają na krzepnięcie (np. kwas acetylosalicylowy, niesteroidowe leki przeciwzapalne, leki przeciwpłytkowe), może zwiększać ryzyko krwawienia i wymaga szczególnej ostrożności202122.

151617131419202122

Bezpieczeństwo stosowania u szczególnych grup pacjentów

Stosowanie fondaparynuksu, enoksaparyny i dalteparyny u dzieci, kobiet w ciąży, karmiących piersią oraz osób z zaburzeniami pracy nerek i wątroby może się różnić i wymaga indywidualnego podejścia232425:

  • Dzieci: Fondaparynuks i enoksaparyna nie są zalecane do stosowania u dzieci96. Dalteparynę można stosować u dzieci od 1. miesiąca życia, ale tylko w leczeniu zakrzepicy8.
  • Kobiety w ciąży: Fondaparynuks można stosować wyłącznie, jeśli nie ma innej możliwości23. Enoksaparyna i dalteparyna są uznawane za bezpieczne w ciąży, gdy jest to konieczne, jednak wymagają monitorowania i ostrożności2524.
  • Karmienie piersią: Fondaparynuks nie jest zalecany podczas karmienia piersią, a w przypadku enoksaparyny i dalteparyny należy zachować ostrożność, choć ryzyko dla dziecka jest niewielkie232524.
  • Osoby z zaburzeniami pracy nerek: Wszystkie te leki są wydalane głównie przez nerki, dlatego u pacjentów z niewydolnością nerek może być konieczna zmiana dawki lub nawet odstawienie leku131426.
  • Osoby z zaburzeniami pracy wątroby: W ciężkiej niewydolności wątroby fondaparynuksu nie należy stosować, a enoksaparyna i dalteparyna wymagają ostrożności i indywidualnego podejścia914.
  • Kierowcy: Żaden z tych leków nie wpływa na zdolność prowadzenia pojazdów272829.
Ważne: U osób z niewydolnością nerek fondaparynuks jest przeciwwskazany przy ciężkich zaburzeniach, a w przypadku enoksaparyny i dalteparyny często konieczne jest zmniejszenie dawki. U dzieci i młodzieży jedynie dalteparyna ma udokumentowane zastosowanie. Kobiety w ciąży i karmiące piersią mogą przyjmować te leki tylko wtedy, gdy jest to niezbędne, po konsultacji z lekarzem132430.

Podsumowanie – najważniejsze różnice i podobieństwa

Substancja czynna Najważniejsze wskazania Stosowanie u dzieci Stosowanie w ciąży Stosowanie u kierowców
Fondaparynuks Profilaktyka i leczenie zakrzepicy po operacjach, zabiegach jamy brzusznej, u pacjentów internistycznych, leczenie powierzchownych zakrzepów żył Nie zaleca się9 Możliwe tylko, gdy brak alternatywy23 Brak wpływu27
Enoksaparyna Profilaktyka i leczenie zakrzepicy, zatorowości płucnej, ostre zespoły wieńcowe Nie stosować u dzieci6 Można stosować w razie konieczności25 Brak wpływu28
Dalteparyna Profilaktyka i leczenie zakrzepicy, zatorowości płucnej, leczenie w chorobie nowotworowej, niestabilna choroba wieńcowa, hemodializa Można stosować u dzieci powyżej 1. miesiąca życia w określonych wskazaniach8 Można stosować w razie konieczności24 Brak wpływu29

Fondaparynuks, enoksaparyna i dalteparyna – wybór zależy od potrzeb pacjenta

Chociaż fondaparynuks, enoksaparyna i dalteparyna mają wspólny cel – zapobieganie i leczenie zakrzepów – różnią się szczegółami dotyczącymi wskazań, możliwości stosowania u dzieci, kobiet w ciąży i osób z zaburzeniami pracy nerek lub wątroby. Dobór odpowiedniego leku zależy od wielu czynników, w tym wieku pacjenta, obecności innych chorób oraz ryzyka powikłań. Właściwe zastosowanie tych leków pozwala skutecznie chronić przed poważnymi powikłaniami zakrzepowymi, minimalizując ryzyko działań niepożądanych.567232430

Pytania i odpowiedzi

Czy fondaparynuks można stosować u dzieci?

Fondaparynuks nie jest zalecany do stosowania u dzieci i młodzieży ze względu na brak danych dotyczących bezpieczeństwa i skuteczności.1

Czy dalteparynę można stosować w ciąży?

Dalteparyna może być stosowana w ciąży, jeśli jest to klinicznie uzasadnione. Badania nie wykazały działania teratogennego.2

Który lek przeciwzakrzepowy wybrać po operacji ortopedycznej?

W profilaktyce zakrzepicy po operacji ortopedycznej stosuje się zarówno fondaparynuks, jak i heparyny drobnocząsteczkowe (enoksaparyna, dalteparyna). Wybór zależy od sytuacji klinicznej i indywidualnych przeciwwskazań.34

Czy enoksaparyna jest bezpieczna u osób z niewydolnością nerek?

U osób z niewydolnością nerek enoksaparynę stosuje się ostrożnie, często z koniecznością zmniejszenia dawki. W ciężkich przypadkach może być przeciwwskazana.5