Fondaparynuks, enoksaparyna i dalteparyna to leki przeciwzakrzepowe, które różnią się wskazaniami, dawkowaniem i bezpieczeństwem stosowania w szczególnych grupach pacjentów.
Fondaparynuks, enoksaparyna i dalteparyna – leki z tej samej grupy, ale nie takie same
Fondaparynuks, enoksaparyna i dalteparyna należą do grupy leków przeciwzakrzepowych, czyli takich, które zapobiegają powstawaniu zakrzepów w naczyniach krwionośnych123. Wszystkie stosuje się w celu zmniejszenia ryzyka poważnych powikłań, takich jak zator płucny czy zakrzepica żył głębokich. Łączy je również to, że podaje się je w formie zastrzyków, najczęściej podskórnych, a ich działanie polega na blokowaniu kluczowych etapów procesu krzepnięcia krwi123.
Jednak w tej grupie są także różnice. Fondaparynuks jest syntetycznym lekiem działającym bardzo selektywnie na jeden z czynników krzepnięcia (czynnik Xa), natomiast enoksaparyna i dalteparyna to tzw. heparyny drobnocząsteczkowe, które mają nieco szerszy mechanizm działania i są pozyskiwane z produktów pochodzenia zwierzęcego123. Wszystkie te leki zaliczane są do leków przeciwzakrzepowych, ale różnią się pod względem budowy chemicznej i nie powinny być stosowane zamiennie43.
Kiedy stosuje się fondaparynuks, enoksaparynę i dalteparynę?
Wszystkie trzy substancje czynne są wykorzystywane w profilaktyce oraz leczeniu chorób zakrzepowo-zatorowych, ale zakres ich zastosowań nieco się różni567:
- Fondaparynuks jest zalecany głównie do zapobiegania powikłaniom zakrzepowo-zatorowym po dużych operacjach ortopedycznych kończyn dolnych, zabiegach chirurgicznych w obrębie jamy brzusznej, u pacjentów internistycznych z dużym ryzykiem zakrzepów oraz w leczeniu powierzchownych zakrzepów żył kończyn dolnych5.
- Enoksaparyna znajduje zastosowanie w profilaktyce zakrzepów po zabiegach chirurgicznych, w leczeniu zakrzepicy żył głębokich i zatorowości płucnej, a także w ostrych zespołach wieńcowych (np. niestabilna dławica piersiowa, zawał serca z i bez uniesienia odcinka ST)6.
- Dalteparyna jest stosowana zarówno w profilaktyce, jak i leczeniu zakrzepicy żył głębokich, zatorowości płucnej, u pacjentów z chorobą nowotworową oraz podczas hemodializ, a także w niestabilnej chorobie wieńcowej7.
Warto zaznaczyć, że fondaparynuks nie jest zalecany do stosowania u dzieci i młodzieży, natomiast dalteparynę można stosować już od 1. miesiąca życia w leczeniu żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej8. Enoksaparyna w Polsce jest przeznaczona wyłącznie dla osób dorosłych6.
- Fondaparynuks – nie zaleca się u dzieci9.
- Enoksaparyna – tylko dla dorosłych6.
- Dalteparyna – może być stosowana u dzieci powyżej 1 miesiąca życia8.
Jak działają te substancje czynne?
Mechanizm działania fondaparynuksu, enoksaparyny i dalteparyny opiera się na blokowaniu kluczowego etapu procesu krzepnięcia krwi, czyli działania tzw. czynnika Xa123. Dzięki temu hamują one powstawanie trombiny i w konsekwencji zapobiegają tworzeniu się zakrzepów.
- Fondaparynuks działa bardzo selektywnie – blokuje tylko czynnik Xa i nie wpływa na inne elementy układu krzepnięcia1.
- Enoksaparyna i dalteparyna oprócz hamowania czynnika Xa mają też pewien wpływ na inny czynnik – trombinę (czynnik IIa), choć w mniejszym stopniu niż na czynnik Xa23.
Pod względem farmakokinetyki – czyli tego, jak lek zachowuje się w organizmie – fondaparynuks wchłania się bardzo dobrze po podaniu podskórnym i jest wydalany głównie przez nerki w postaci niezmienionej. Enoksaparyna i dalteparyna również są wydalane głównie przez nerki, ale ich czas działania jest nieco krótszy, a mechanizm eliminacji może być bardziej złożony101112.
W praktyce oznacza to, że fondaparynuks nie powinien być stosowany u osób z ciężką niewydolnością nerek, natomiast w przypadku enoksaparyny i dalteparyny konieczna jest ostrożność i często odpowiednie dostosowanie dawki1314.
Przeciwwskazania i szczególne środki ostrożności – na co uważać?
Każda z tych substancji czynnych ma swoje przeciwwskazania, choć część z nich jest wspólna151617:
- Nie wolno stosować ich u osób z czynnym, istotnym krwawieniem, z ciężkimi zaburzeniami krzepnięcia, świeżym udarem krwotocznym czy ostrym bakteryjnym zapaleniem wsierdzia.
- Fondaparynuks i heparyny drobnocząsteczkowe są przeciwwskazane u osób z bardzo ciężką niewydolnością nerek1314.
- Nie wolno ich stosować u pacjentów z potwierdzoną lub podejrzewaną małopłytkowością poheparynową o podłożu immunologicznym1617.
- Wszystkie te leki są przeciwwskazane w przypadku planowanego znieczulenia podpajęczynówkowego lub zewnątrzoponowego oraz innych zabiegów wymagających nakłucia lędźwiowego, jeśli stosowane są w dużych dawkach181917.
Jednoczesne stosowanie z innymi lekami, które wpływają na krzepnięcie (np. kwas acetylosalicylowy, niesteroidowe leki przeciwzapalne, leki przeciwpłytkowe), może zwiększać ryzyko krwawienia i wymaga szczególnej ostrożności202122.
Bezpieczeństwo stosowania u szczególnych grup pacjentów
Stosowanie fondaparynuksu, enoksaparyny i dalteparyny u dzieci, kobiet w ciąży, karmiących piersią oraz osób z zaburzeniami pracy nerek i wątroby może się różnić i wymaga indywidualnego podejścia232425:
- Dzieci: Fondaparynuks i enoksaparyna nie są zalecane do stosowania u dzieci96. Dalteparynę można stosować u dzieci od 1. miesiąca życia, ale tylko w leczeniu zakrzepicy8.
- Kobiety w ciąży: Fondaparynuks można stosować wyłącznie, jeśli nie ma innej możliwości23. Enoksaparyna i dalteparyna są uznawane za bezpieczne w ciąży, gdy jest to konieczne, jednak wymagają monitorowania i ostrożności2524.
- Karmienie piersią: Fondaparynuks nie jest zalecany podczas karmienia piersią, a w przypadku enoksaparyny i dalteparyny należy zachować ostrożność, choć ryzyko dla dziecka jest niewielkie232524.
- Osoby z zaburzeniami pracy nerek: Wszystkie te leki są wydalane głównie przez nerki, dlatego u pacjentów z niewydolnością nerek może być konieczna zmiana dawki lub nawet odstawienie leku131426.
- Osoby z zaburzeniami pracy wątroby: W ciężkiej niewydolności wątroby fondaparynuksu nie należy stosować, a enoksaparyna i dalteparyna wymagają ostrożności i indywidualnego podejścia914.
- Kierowcy: Żaden z tych leków nie wpływa na zdolność prowadzenia pojazdów272829.
Podsumowanie – najważniejsze różnice i podobieństwa
| Substancja czynna | Najważniejsze wskazania | Stosowanie u dzieci | Stosowanie w ciąży | Stosowanie u kierowców |
|---|---|---|---|---|
| Fondaparynuks | Profilaktyka i leczenie zakrzepicy po operacjach, zabiegach jamy brzusznej, u pacjentów internistycznych, leczenie powierzchownych zakrzepów żył | Nie zaleca się9 | Możliwe tylko, gdy brak alternatywy23 | Brak wpływu27 |
| Enoksaparyna | Profilaktyka i leczenie zakrzepicy, zatorowości płucnej, ostre zespoły wieńcowe | Nie stosować u dzieci6 | Można stosować w razie konieczności25 | Brak wpływu28 |
| Dalteparyna | Profilaktyka i leczenie zakrzepicy, zatorowości płucnej, leczenie w chorobie nowotworowej, niestabilna choroba wieńcowa, hemodializa | Można stosować u dzieci powyżej 1. miesiąca życia w określonych wskazaniach8 | Można stosować w razie konieczności24 | Brak wpływu29 |
Fondaparynuks, enoksaparyna i dalteparyna – wybór zależy od potrzeb pacjenta
Chociaż fondaparynuks, enoksaparyna i dalteparyna mają wspólny cel – zapobieganie i leczenie zakrzepów – różnią się szczegółami dotyczącymi wskazań, możliwości stosowania u dzieci, kobiet w ciąży i osób z zaburzeniami pracy nerek lub wątroby. Dobór odpowiedniego leku zależy od wielu czynników, w tym wieku pacjenta, obecności innych chorób oraz ryzyka powikłań. Właściwe zastosowanie tych leków pozwala skutecznie chronić przed poważnymi powikłaniami zakrzepowymi, minimalizując ryzyko działań niepożądanych.567232430


















