Fentanyl – podstawowe informacje o dawkach i przedawkowaniu

Fentanyl (Fentanylum) jest bardzo silnym lekiem przeciwbólowym należącym do grupy opioidów. Stosowany jest w różnych postaciach: w postaci roztworu do wstrzykiwań, plastrów przezskórnych, tabletek podjęzykowych, tabletek podpoliczkowych oraz aerozolu do nosa1234. Dawka standardowa zależy od drogi podania oraz indywidualnych potrzeb pacjenta i zawsze powinna być ustalana przez lekarza. Przedawkowanie może wystąpić po przyjęciu zbyt dużej ilości leku, zastosowaniu kilku plastrów naraz lub przypadkowym połknięciu preparatu przez osobę nieprzyzwyczajoną do opioidów5.

Do przedawkowania może dojść także wtedy, gdy osoba przyjmuje fentanyl razem z innymi lekami działającymi hamująco na ośrodkowy układ nerwowy lub alkoholem. Każda sytuacja, w której przekroczona zostanie zalecana dawka, jest potencjalnie niebezpieczna i wymaga natychmiastowej reakcji6.

Objawy przedawkowania fentanylu

Objawy przedawkowania fentanylu są związane z jego silnym działaniem na układ nerwowy i oddechowy. Przebieg zatrucia zależy od ilości przyjętej substancji, drogi podania oraz indywidualnej wrażliwości pacjenta7.

  • Układ oddechowy: spowolnienie oddechu, ciężka depresja oddechowa, bezdech, oddech Cheyne’a-Stokesa (nieregularny, przerywany oddech, zwłaszcza u osób z chorobami serca)78
  • Układ nerwowy: senność, letarg, śpiączka, utrata przytomności, zmiany psychiczne, drgawki78
  • Układ krążenia: bradykardia (wolne bicie serca), niedociśnienie tętnicze8
  • Inne objawy: hipotermia (obniżenie temperatury ciała), zmniejszone napięcie mięśniowe, zwężenie źrenic, sztywność mięśni, ataksja (zaburzenia koordynacji ruchowej)87
  • Ciężkie powikłania: niewydolność oddechowa, zatrzymanie oddechu i krążenia, toksyczna leukoencefalopatia (uszkodzenie białej substancji mózgu)9
Ważne: Najgroźniejszym skutkiem przedawkowania fentanylu jest zatrzymanie oddechu, które może prowadzić do śmierci. Objawy zatrucia mogą pojawić się nagle i szybko się nasilać, zwłaszcza po podaniu dożylnym lub donosowym. Osoby, które nigdy wcześniej nie stosowały opioidów, są szczególnie narażone na ciężki przebieg przedawkowania. W przypadku podejrzenia przedawkowania, nie należy zwlekać z wezwaniem pogotowia.

Postępowanie w przypadku przedawkowania

W przypadku podejrzenia przedawkowania fentanylu najważniejsze jest szybkie działanie. Postępowanie różni się w zależności od postaci leku i drogi podania, ale główne zasady są podobne910:

  • Natychmiastowe usunięcie źródła leku: należy wyjąć tabletkę z jamy ustnej lub zdjąć plaster, jeśli jeszcze się znajduje na skórze97
  • Zabezpieczenie dróg oddechowych: udrożnienie i utrzymanie drożności dróg oddechowych, podanie tlenu, a w razie potrzeby zastosowanie wspomaganej wentylacji611
  • Stymulacja fizyczna i werbalna pacjenta: próba pobudzenia osoby zatrutej12
  • Podanie antidotum: w przypadku ciężkiej depresji oddechowej stosuje się nalokson – lek odwracający działanie opioidów. Często konieczne jest powtarzanie dawek lub podanie naloksonu w ciągłym wlewie, ponieważ fentanyl działa dłużej niż nalokson5910
  • Wspomaganie krążenia: jeśli występuje niedociśnienie, należy rozważyć możliwość odwodnienia i podać płyny dożylnie115
  • Monitorowanie stanu ogólnego: należy kontrolować temperaturę ciała, ciśnienie krwi i oddech11

Należy pamiętać, że objawy przedawkowania mogą utrzymywać się dłużej niż działanie naloksonu, dlatego niezbędna jest obserwacja i, w wielu przypadkach, hospitalizacja5.

Tabela: Objawy przedawkowania, postępowanie i konieczność hospitalizacji

Objawy Postępowanie Konieczność hospitalizacji
Łagodne (senność, letarg, spowolnienie oddechu) Usunięcie źródła leku, obserwacja, stymulacja fizyczna i werbalna, kontrola parametrów życiowych Zalecana obserwacja szpitalna
Umiarkowane (depresja oddechowa, niedociśnienie, utrata przytomności) Podanie tlenu, udrożnienie dróg oddechowych, podanie naloksonu, dożylne płyny, monitorowanie Wymagana hospitalizacja
Ciężkie (bezdech, śpiączka, zatrzymanie akcji serca, toksyczna leukoencefalopatia) Resuscytacja, intensywna terapia, długotrwałe podawanie naloksonu, wspomaganie oddychania i krążenia Bezwzględnie wymagana hospitalizacja, często oddział intensywnej terapii
Warto wiedzieć:

  • Fentanyl jest znacznie silniejszy od morfiny, dlatego nawet niewielkie przekroczenie dawki może być niebezpieczne.
  • Ryzyko przedawkowania jest większe u dzieci, osób starszych oraz osób, które nie stosowały wcześniej opioidów.
  • Objawy przedawkowania mogą wystąpić szybciej po podaniu dożylnym lub donosowym niż po zastosowaniu plastra przezskórnego.
  • W przypadku plastrów przezskórnych nawet po ich usunięciu fentanyl może być nadal wchłaniany przez skórę, co wymaga dłuższego monitorowania.
  • Nigdy nie należy dzielić się lekiem z innymi osobami ani stosować go bez ścisłych wskazań lekarskich.

Fentanyl – zagrożenia związane z przedawkowaniem

Przedawkowanie fentanylu stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia i życia. Nawet jeśli objawy początkowo wydają się łagodne, mogą szybko się nasilać i prowadzić do trwałych uszkodzeń mózgu lub śmierci. Działania ratunkowe muszą być podjęte natychmiast i najczęściej wymagają pobytu w szpitalu. W przypadku fentanylu stosowanego w plastrach, należy pamiętać o długotrwałym działaniu leku, nawet po usunięciu plastra911. Nalokson, jako odtrutka, jest skuteczny, ale często wymaga wielokrotnego podania, ponieważ fentanyl działa dłużej niż sam nalokson59.

Zatrucie fentanylem może prowadzić do nieodwracalnych następstw neurologicznych, takich jak toksyczna leukoencefalopatia. Z tego względu, przy najmniejszym podejrzeniu przedawkowania, nie należy zwlekać z wezwaniem pomocy.

Fentanyl – szczególna ostrożność i indywidualne podejście

Siła działania fentanylu i różnice w reakcjach organizmu na lek sprawiają, że każdy przypadek przedawkowania powinien być traktowany indywidualnie. U osób przewlekle stosujących opioidy tolerancja na fentanyl może być wyższa, jednak wciąż istnieje ryzyko poważnych powikłań. U osób, które nigdy nie stosowały opioidów, nawet niewielka dawka może spowodować ciężkie zatrucie75.

Dla bezpieczeństwa należy zawsze stosować się do zaleceń lekarza i nie przekraczać ustalonej dawki. W przypadku wątpliwości lub pojawienia się niepokojących objawów, należy niezwłocznie zgłosić się po pomoc medyczną.

Pytania i odpowiedzi

Jakie są pierwsze objawy przedawkowania fentanylu?

Pierwsze objawy to senność, spowolnienie oddechu, letarg i zawroty głowy. Wraz ze wzrostem dawki mogą pojawić się poważniejsze objawy, takie jak utrata przytomności i bezdech1.

Co zrobić, jeśli podejrzewam przedawkowanie fentanylu?

Należy natychmiast usunąć źródło leku (zdjąć plaster, wyjąć tabletkę z ust), zapewnić drożność dróg oddechowych, podać tlen i wezwać pogotowie. Możliwe jest podanie naloksonu, jeśli jest dostępny12.

Czy istnieje odtrutka na przedawkowanie fentanylu?

Tak, nalokson jest lekiem odwracającym działanie fentanylu, ale często wymaga powtarzania dawek, ponieważ fentanyl działa dłużej12.

Czy przedawkowanie fentanylu zawsze wymaga hospitalizacji?

W większości przypadków konieczna jest obserwacja szpitalna, a w ciężkich zatruciach – leczenie na oddziale intensywnej terapii12.