Wstęp: Działania niepożądane fentanylu – co warto wiedzieć?

Fentanyl (Fentanylum) to bardzo silny lek przeciwbólowy, który może być stosowany na różne sposoby: jako zastrzyk, plaster, tabletka podpoliczkowa lub podjęzykowa, a także w formie aerozolu do nosa1234. Działania niepożądane fentanylu są nieodłączną częścią jego stosowania, jednak nie u każdego muszą wystąpić56. Ich rodzaj i nasilenie zależą m.in. od drogi podania, dawki, długości stosowania oraz indywidualnych cech pacjenta, takich jak wiek, stan zdrowia czy przyjmowanie innych leków67. Część działań niepożądanych może mieć łagodny przebieg, inne – zwłaszcza przy dłuższym stosowaniu lub wyższych dawkach – mogą być poważniejsze i wymagają szybkiej reakcji. W każdym przypadku stosowania fentanylu należy rozważyć korzyści i możliwe ryzyko związane z terapią7.

Działania niepożądane zależne od postaci i drogi podania

Profil działań niepożądanych fentanylu różni się w zależności od tego, w jakiej formie i w jaki sposób lek jest podawany567.

  • Dożylne i zewnątrzoponowe podanie: Często obserwuje się nudności, wymioty, sztywność mięśni, niedociśnienie, nadciśnienie, bradykardię i sedację58.
  • Plastry przezskórne (transdermalne): Najczęstsze są nudności, wymioty, zaparcia, senność, zawroty głowy i ból głowy. Dodatkowo mogą pojawić się objawy w miejscu podania, takie jak świąd, rumień czy wysypka69.
  • Tabletki podpoliczkowe i podjęzykowe: Typowe działania niepożądane to nudności, wymioty, ból głowy, senność, zawroty głowy, zaparcia, a także reakcje w miejscu podania (np. podrażnienie błony śluzowej)710.
  • Aerozol do nosa: Może powodować podrażnienie gardła, nudności, wymioty, zawroty głowy, bóle głowy oraz rzadziej krwawienia z nosa czy objawy ze strony nosa11.
Ważne: Działania niepożądane fentanylu mogą pojawić się w różnym czasie – niektóre tuż po podaniu, inne dopiero po kilku godzinach lub dniach. Najpoważniejsze to depresja oddechowa (osłabienie oddychania), która może prowadzić nawet do zatrzymania oddechu, zwłaszcza przy przedawkowaniu lub u osób szczególnie wrażliwych711. Jeśli pojawią się trudności z oddychaniem, konieczna jest natychmiastowa pomoc medyczna!

Bardzo częste działania niepożądane (≥1 na 10 pacjentów)

  • Nudności – najczęściej zgłaszane, mogą pojawić się niezależnie od drogi podania5691210
  • Wymioty – często współwystępują z nudnościami56912
  • Zaparcia – szczególnie typowe dla plastrów i tabletek podpoliczkowych/podjęzykowych6912
  • Senność, zmęczenie lub uczucie osłabienia691210
  • Zawroty głowy i ból głowy6912

Jak sobie radzić?

W przypadku nudności, wymiotów czy zaparć warto zgłosić je lekarzowi – możliwe jest wprowadzenie dodatkowego leczenia łagodzącego te objawy lub modyfikacja terapii. Często objawy te zmniejszają się po kilku dniach stosowania leku7.

Częste działania niepożądane (≥1 na 100 do <1 na 10 pacjentów)

Niezbyt częste, rzadkie i o nieznanej częstości działania niepożądane

  • Reakcje alergiczne: w tym pokrzywka, obrzęk twarzy, warg, świąd, wysypka, a nawet wstrząs anafilaktyczny131214.
  • Depresja oddechowa: poważne osłabienie oddychania, bezdech5711.
  • Sztywność mięśni, drgawki, zaburzenia świadomości510.
  • Bradykardia, tachykardia, arytmia (zwolnienie, przyspieszenie lub nieregularność pracy serca)5912.
  • Powikłania ze strony dróg oddechowych: skurcz krtani, skurcz oskrzeli, czkawka, hiperwentylacja, duszność514.
  • Objawy psychiczne: majaczenie, splątanie, pobudzenie, omamy, euforia, uzależnienie od leku610.
  • Zespół odstawienia: nudności, wymioty, biegunka, niepokój, dreszcze, drżenie, potliwość – szczególnie po nagłym odstawieniu lub zmianie leku715.
  • Objawy w miejscu podania: krwawienie z nosa, podrażnienie jamy nosowej, owrzodzenie jamy ustnej, ból skóry1412.

Działania niepożądane u dzieci i młodzieży

Profil działań niepożądanych fentanylu u dzieci jest zbliżony do tego obserwowanego u dorosłych. Nie zidentyfikowano szczególnych czynników ryzyka specyficznych dla dzieci powyżej 2 lat przy stosowaniu fentanylu zgodnie z zaleceniami1617.

Możliwość zgłaszania działań niepożądanych

Każde działanie niepożądane, nawet te niewymienione w ulotce, można zgłosić do Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych (URPL) lub bezpośrednio do producenta leku. Takie zgłoszenie pomaga w monitorowaniu bezpieczeństwa leków i może zapobiec poważniejszym powikłaniom u innych pacjentów181920.

Ważne dla pacjenta:

  • W przypadku wystąpienia poważnych objawów, takich jak trudności w oddychaniu, nagłe reakcje alergiczne, utrata przytomności czy drgawki, należy natychmiast wezwać pomoc medyczną.
  • Nie należy samodzielnie odstawiać fentanylu, zwłaszcza po dłuższym czasie stosowania, ze względu na ryzyko wystąpienia objawów odstawienia.
  • Przy dłuższym stosowaniu fentanylu może rozwinąć się tolerancja (osłabienie efektu leku) oraz uzależnienie – są to znane i opisane działania niepożądane, które wymagają indywidualnego podejścia do leczenia715.
  • Objawy niepożądane mogą być łagodniejsze lub bardziej nasilone w zależności od postaci leku i indywidualnej wrażliwości pacjenta.

Tabela: Działania niepożądane fentanylu według układów narządowych i częstości

Układ narządowy Bardzo często Często Niezbyt często Rzadko Bardzo rzadko Częstość nieznana
Układ nerwowy Senność, zawroty głowy, ból głowy Letarg, uspokojenie, drżenie, niedoczulica Obniżony poziom świadomości, zaburzenia równowagi Drgawki, mioklonie Utrata świadomości
Układ pokarmowy Nudności, wymioty, zaparcia Biegunka, suchość w ustach, ból brzucha Niedrożność jelit, zapalenie gardła Owrzodzenia jamy ustnej, suchość warg Biegunka (przy podaniu przezśluzówkowym)
Skóra i tkanka podskórna Świąd, nadmierne pocenie Wysypka, rumień, wyprysk Zimne poty, obrzęk twarzy Łysienie Obrzęk w miejscu podania
Układ oddechowy Duszność, depresja oddechowa Zespół bezdechu sennego, skurcz krtani, skurcz oskrzeli Bezdech Zatrzymanie oddychania
Układ sercowo-naczyniowy Niedociśnienie, nadciśnienie, bradykardia, tachykardia Rumieńce, uderzenia gorąca Arytmia, zatrzymanie akcji serca Wahania ciśnienia tętniczego
Układ moczowy Zatrzymanie moczu
Psychika Bezsenność, depresja, lęk, pobudzenie, dezorientacja Majaczenie, euforia, uzależnienie, omamy Nadużywanie leków
Reakcje alergiczne Nadwrażliwość, świąd Pokrzywka, wstrząs anafilaktyczny
Ogólne Zmęczenie Osłabienie, gorączka, dreszcze Zespół odstawienia, apatia Tolerancja na lek, zespół odstawienny u noworodka

569121014

Fentanyl – działania niepożądane wymagają czujności i świadomego stosowania

Fentanyl jest skutecznym lekiem przeciwbólowym, ale jego stosowanie wiąże się z ryzykiem wystąpienia różnych działań niepożądanych – od łagodnych, takich jak nudności czy zaparcia, po poważniejsze, jak depresja oddechowa czy reakcje alergiczne57. Ważne jest, aby być świadomym tych możliwych reakcji i odpowiednio na nie reagować. Różne postaci fentanylu mają odmienny profil działań niepożądanych, dlatego istotne jest indywidualne podejście do każdego pacjenta. W przypadku wystąpienia niepokojących objawów należy niezwłocznie zgłosić je lekarzowi i pamiętać o możliwości zgłaszania działań niepożądanych do odpowiednich instytucji. Bezpieczeństwo terapii zależy w dużej mierze od uważnej obserwacji i współpracy pacjenta z personelem medycznym.

Pytania i odpowiedzi

Jakie są najczęstsze działania niepożądane fentanylu?

Najczęściej występują nudności, wymioty, zaparcia, senność, zawroty głowy i ból głowy12.

Czy fentanyl może powodować uzależnienie?

Tak, przy długotrwałym stosowaniu fentanylu może rozwinąć się uzależnienie fizyczne i psychiczne12.

Czy działania niepożądane fentanylu są zależne od postaci leku?

Tak, profil działań niepożądanych zależy od postaci leku i drogi podania. Plastry częściej powodują objawy skórne, a iniekcje – poważniejsze reakcje ogólne12.

Co zrobić w przypadku wystąpienia poważnych działań niepożądanych po fentanylu?

W przypadku trudności z oddychaniem, nagłych reakcji alergicznych lub utraty przytomności należy natychmiast wezwać pomoc medyczną12.

Czy działania niepożądane fentanylu u dzieci różnią się od tych u dorosłych?

Profil działań niepożądanych u dzieci jest podobny jak u dorosłych, nie zidentyfikowano specyficznych czynników ryzyka dla dzieci powyżej 2 lat12.