Wstęp: Działania niepożądane fentanylu – co warto wiedzieć?
Fentanyl (Fentanylum) to bardzo silny lek przeciwbólowy, który może być stosowany na różne sposoby: jako zastrzyk, plaster, tabletka podpoliczkowa lub podjęzykowa, a także w formie aerozolu do nosa1234. Działania niepożądane fentanylu są nieodłączną częścią jego stosowania, jednak nie u każdego muszą wystąpić56. Ich rodzaj i nasilenie zależą m.in. od drogi podania, dawki, długości stosowania oraz indywidualnych cech pacjenta, takich jak wiek, stan zdrowia czy przyjmowanie innych leków67. Część działań niepożądanych może mieć łagodny przebieg, inne – zwłaszcza przy dłuższym stosowaniu lub wyższych dawkach – mogą być poważniejsze i wymagają szybkiej reakcji. W każdym przypadku stosowania fentanylu należy rozważyć korzyści i możliwe ryzyko związane z terapią7.
Działania niepożądane zależne od postaci i drogi podania
Profil działań niepożądanych fentanylu różni się w zależności od tego, w jakiej formie i w jaki sposób lek jest podawany567.
- Dożylne i zewnątrzoponowe podanie: Często obserwuje się nudności, wymioty, sztywność mięśni, niedociśnienie, nadciśnienie, bradykardię i sedację58.
- Plastry przezskórne (transdermalne): Najczęstsze są nudności, wymioty, zaparcia, senność, zawroty głowy i ból głowy. Dodatkowo mogą pojawić się objawy w miejscu podania, takie jak świąd, rumień czy wysypka69.
- Tabletki podpoliczkowe i podjęzykowe: Typowe działania niepożądane to nudności, wymioty, ból głowy, senność, zawroty głowy, zaparcia, a także reakcje w miejscu podania (np. podrażnienie błony śluzowej)710.
- Aerozol do nosa: Może powodować podrażnienie gardła, nudności, wymioty, zawroty głowy, bóle głowy oraz rzadziej krwawienia z nosa czy objawy ze strony nosa11.
Bardzo częste działania niepożądane (≥1 na 10 pacjentów)
- Nudności – najczęściej zgłaszane, mogą pojawić się niezależnie od drogi podania5691210
- Wymioty – często współwystępują z nudnościami56912
- Zaparcia – szczególnie typowe dla plastrów i tabletek podpoliczkowych/podjęzykowych6912
- Senność, zmęczenie lub uczucie osłabienia691210
- Zawroty głowy i ból głowy6912
Jak sobie radzić?
W przypadku nudności, wymiotów czy zaparć warto zgłosić je lekarzowi – możliwe jest wprowadzenie dodatkowego leczenia łagodzącego te objawy lub modyfikacja terapii. Często objawy te zmniejszają się po kilku dniach stosowania leku7.
Częste działania niepożądane (≥1 na 100 do <1 na 10 pacjentów)
- Ból brzucha, biegunka, suchość w ustach, niestrawność6912
- Świąd, wysypka, nadmierne pocenie się6912
- Senność, letarg, uspokojenie612
- Zaburzenia widzenia, niewyraźne widzenie912
- Zatrzymanie moczu912
- Objawy w miejscu podania (np. rumień, świąd, ból, podrażnienie, pęcherze – zwłaszcza przy plastrach i tabletkach stosowanych w jamie ustnej)612
Niezbyt częste, rzadkie i o nieznanej częstości działania niepożądane
- Reakcje alergiczne: w tym pokrzywka, obrzęk twarzy, warg, świąd, wysypka, a nawet wstrząs anafilaktyczny131214.
- Depresja oddechowa: poważne osłabienie oddychania, bezdech5711.
- Sztywność mięśni, drgawki, zaburzenia świadomości510.
- Bradykardia, tachykardia, arytmia (zwolnienie, przyspieszenie lub nieregularność pracy serca)5912.
- Powikłania ze strony dróg oddechowych: skurcz krtani, skurcz oskrzeli, czkawka, hiperwentylacja, duszność514.
- Objawy psychiczne: majaczenie, splątanie, pobudzenie, omamy, euforia, uzależnienie od leku610.
- Zespół odstawienia: nudności, wymioty, biegunka, niepokój, dreszcze, drżenie, potliwość – szczególnie po nagłym odstawieniu lub zmianie leku715.
- Objawy w miejscu podania: krwawienie z nosa, podrażnienie jamy nosowej, owrzodzenie jamy ustnej, ból skóry1412.
Działania niepożądane u dzieci i młodzieży
Profil działań niepożądanych fentanylu u dzieci jest zbliżony do tego obserwowanego u dorosłych. Nie zidentyfikowano szczególnych czynników ryzyka specyficznych dla dzieci powyżej 2 lat przy stosowaniu fentanylu zgodnie z zaleceniami1617.
Możliwość zgłaszania działań niepożądanych
Każde działanie niepożądane, nawet te niewymienione w ulotce, można zgłosić do Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych (URPL) lub bezpośrednio do producenta leku. Takie zgłoszenie pomaga w monitorowaniu bezpieczeństwa leków i może zapobiec poważniejszym powikłaniom u innych pacjentów181920.
- W przypadku wystąpienia poważnych objawów, takich jak trudności w oddychaniu, nagłe reakcje alergiczne, utrata przytomności czy drgawki, należy natychmiast wezwać pomoc medyczną.
- Nie należy samodzielnie odstawiać fentanylu, zwłaszcza po dłuższym czasie stosowania, ze względu na ryzyko wystąpienia objawów odstawienia.
- Przy dłuższym stosowaniu fentanylu może rozwinąć się tolerancja (osłabienie efektu leku) oraz uzależnienie – są to znane i opisane działania niepożądane, które wymagają indywidualnego podejścia do leczenia715.
- Objawy niepożądane mogą być łagodniejsze lub bardziej nasilone w zależności od postaci leku i indywidualnej wrażliwości pacjenta.
Tabela: Działania niepożądane fentanylu według układów narządowych i częstości
| Układ narządowy | Bardzo często | Często | Niezbyt często | Rzadko | Bardzo rzadko | Częstość nieznana |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Układ nerwowy | Senność, zawroty głowy, ból głowy | Letarg, uspokojenie, drżenie, niedoczulica | Obniżony poziom świadomości, zaburzenia równowagi | Drgawki, mioklonie | Utrata świadomości | |
| Układ pokarmowy | Nudności, wymioty, zaparcia | Biegunka, suchość w ustach, ból brzucha | Niedrożność jelit, zapalenie gardła | Owrzodzenia jamy ustnej, suchość warg | Biegunka (przy podaniu przezśluzówkowym) | |
| Skóra i tkanka podskórna | Świąd, nadmierne pocenie | Wysypka, rumień, wyprysk | Zimne poty, obrzęk twarzy | Łysienie | Obrzęk w miejscu podania | |
| Układ oddechowy | Duszność, depresja oddechowa | Zespół bezdechu sennego, skurcz krtani, skurcz oskrzeli | Bezdech | Zatrzymanie oddychania | ||
| Układ sercowo-naczyniowy | Niedociśnienie, nadciśnienie, bradykardia, tachykardia | Rumieńce, uderzenia gorąca | Arytmia, zatrzymanie akcji serca | Wahania ciśnienia tętniczego | ||
| Układ moczowy | Zatrzymanie moczu | |||||
| Psychika | Bezsenność, depresja, lęk, pobudzenie, dezorientacja | Majaczenie, euforia, uzależnienie, omamy | Nadużywanie leków | |||
| Reakcje alergiczne | Nadwrażliwość, świąd | Pokrzywka, wstrząs anafilaktyczny | ||||
| Ogólne | Zmęczenie | Osłabienie, gorączka, dreszcze | Zespół odstawienia, apatia | Tolerancja na lek, zespół odstawienny u noworodka |
Fentanyl – działania niepożądane wymagają czujności i świadomego stosowania
Fentanyl jest skutecznym lekiem przeciwbólowym, ale jego stosowanie wiąże się z ryzykiem wystąpienia różnych działań niepożądanych – od łagodnych, takich jak nudności czy zaparcia, po poważniejsze, jak depresja oddechowa czy reakcje alergiczne57. Ważne jest, aby być świadomym tych możliwych reakcji i odpowiednio na nie reagować. Różne postaci fentanylu mają odmienny profil działań niepożądanych, dlatego istotne jest indywidualne podejście do każdego pacjenta. W przypadku wystąpienia niepokojących objawów należy niezwłocznie zgłosić je lekarzowi i pamiętać o możliwości zgłaszania działań niepożądanych do odpowiednich instytucji. Bezpieczeństwo terapii zależy w dużej mierze od uważnej obserwacji i współpracy pacjenta z personelem medycznym.


















