Dawkowanie fentanylu – ogólne zasady
Fentanyl (Fentanylum) jest bardzo silnym lekiem przeciwbólowym z grupy opioidów, wykorzystywanym w leczeniu bólu o dużym nasileniu. Dostępny jest w różnych postaciach i może być podawany na kilka sposobów, co wpływa na schematy dawkowania12345. Odpowiednią dawkę i postać leku dobiera zawsze lekarz, indywidualnie do potrzeb pacjenta.
Dostępne postacie i drogi podania
- Roztwór do wstrzykiwań: podawany dożylnie, domięśniowo, podskórnie, zewnątrzoponowo lub podpajęczynówkowo16.
- Plastry przezskórne (transdermalne): uwalniają fentanyl przez skórę do krwiobiegu przez 72 godziny27.
- Tabletki podpoliczkowe i podjęzykowe: stosowane doraźnie w leczeniu tzw. bólu przebijającego, rozpuszczają się w jamie ustnej35.
- Aerozol do nosa: działa bardzo szybko, wykorzystywany także w bólu przebijającym4.
Standardowe dawkowanie u dorosłych
- Roztwór do wstrzykiwań: dawka zależy od zastosowania i może wynosić od 50 do 3500 mikrogramów (µg), a nawet więcej przy bardzo rozległych zabiegach operacyjnych. Dawki powyżej 200 µg stosuje się tylko podczas znieczulenia86.
- Plastry przezskórne: dostępne są o mocy 12, 25, 50, 75 i 100 µg/h. Plaster zmienia się co 72 godziny. Początkową dawkę ustala się na podstawie wcześniejszego stosowania innych opioidów27.
- Tabletki podpoliczkowe/podjęzykowe: dawka dobierana indywidualnie, zwykle zaczyna się od najniższej dostępnej (np. 100 µg dla tabletek podpoliczkowych, 133 µg dla podjęzykowych), a następnie zwiększa w razie potrzeby35.
- Aerozol do nosa: początkowa dawka to 50 µg do jednego nozdrza, w razie potrzeby można ją zwiększać. Między dawkami należy zachować przerwę co najmniej 10 minut9.
Częstotliwość podawania i czas trwania leczenia
- Roztwory do wstrzykiwań: jednorazowo lub we wlewie, w zależności od zabiegu i zapotrzebowania na ból86.
- Plastry: zmienia się co 72 godziny, ale u niektórych pacjentów można zmieniać co 48 godzin, jeśli działanie jest niewystarczające107.
- Tabletki i aerozol: stosowane doraźnie przy bólu przebijającym, nie częściej niż 4 razy na dobę. Po każdej dawce należy odczekać zalecany czas przed podaniem kolejnej1112.
Dawkowanie fentanylu w szczególnych grupach pacjentów
Dzieci i młodzież
- Roztwór do wstrzykiwań: dzieci od 2 do 11 lat – dawka 1–3 µg/kg masy ciała (mc.), dawka dodatkowa 1–1,25 µg/kg mc. (zarówno przy oddychaniu spontanicznym, jak i wspomaganym)1516.
- Plastry przezskórne: można stosować tylko u dzieci od 2. roku życia, które już przyjmują inne opioidy. Przykładowo, u dzieci ważących 30–44 mg doustnej morfiny/dobę – plaster 12 µg/h; 45–134 mg morfiny/dobę – plaster 25 µg/h177.
- Tabletki podpoliczkowe, podjęzykowe i aerozol do nosa: nie zaleca się stosowania u dzieci i młodzieży poniżej 18 lat (brak danych o bezpieczeństwie i skuteczności)181920.
Pacjenci w podeszłym wieku
- Roztwór do wstrzykiwań: należy stosować mniejsze dawki początkowe i obserwować reakcję organizmu, aby uniknąć przedawkowania2122.
- Plastry przezskórne, tabletki, aerozol: również zaleca się ostrożność i rozpoczynanie od najniższej dostępnej dawki, ze względu na większą wrażliwość i wolniejszy metabolizm leku237242520.
Pacjenci z zaburzeniami czynności nerek
- Roztwór do wstrzykiwań i inne postacie: zaleca się zmniejszenie dawki oraz ścisłe monitorowanie pacjenta, ponieważ wydalanie fentanylu może być spowolnione, co zwiększa ryzyko działań niepożądanych26162728242520.
Pacjenci z zaburzeniami czynności wątroby
- Wszystkie postacie: wymagana jest ostrożność oraz ewentualna modyfikacja dawki, ponieważ fentanyl metabolizowany jest w wątrobie. W razie zaburzeń czynności tego narządu lek może dłużej utrzymywać się w organizmie2729242520.
Kobiety w ciąży i karmiące piersią
- Stosowanie fentanylu w ciąży i w czasie karmienia piersią jest możliwe wyłącznie wtedy, gdy lekarz uzna, że korzyści przewyższają ryzyko. Fentanyl może powodować depresję oddechową u noworodka, szczególnie po podaniu w trakcie porodu302729.
- Fentanyl jest lekiem bardzo silnym, dlatego nie wolno samodzielnie modyfikować dawki ani zmieniać postaci leku.
- Nagłe odstawienie leku może prowadzić do objawów odstawiennych (np. niepokój, nudności, biegunka, bóle mięśni).
- W przypadku podejrzenia przedawkowania (senność, trudności w oddychaniu, utrata przytomności) należy niezwłocznie wezwać pomoc medyczną3132.
- Nie przechowuj fentanylu w miejscach dostępnych dla dzieci – przypadkowe użycie może być śmiertelnie niebezpieczne3334.
Zmiany dawkowania w zależności od wskazania
Fentanyl jest stosowany zarówno w terapii bólu przewlekłego (np. plastry, wlewy) jak i doraźnie w bólu przebijającym (np. tabletki podpoliczkowe, podjęzykowe, aerozol do nosa). W leczeniu przewlekłym stosuje się najczęściej plastry lub wlewy dożylne/podskórne, natomiast w bólu przebijającym – tabletki lub aerozol, których dawkę ustala się indywidualnie, zaczynając od najmniejszej dostępnej i zwiększając w razie potrzeby2354.
Maksymalna dawka dobowa i ryzyko przedawkowania
- Plastry: dawki powyżej 300 µg/h wymagają szczególnej ostrożności i rozważenia innych metod leczenia bólu357.
- Tabletki i aerozol: nie należy stosować więcej niż czterech dawek na dobę. W przypadku braku skuteczności lub konieczności częstszego stosowania należy zgłosić się do lekarza1112.
- Roztwór do wstrzykiwań: najwyższe dawki zarezerwowane są dla pacjentów w znieczuleniu ogólnym pod kontrolą anestezjologa366.
Podsumowanie – fentanyl i jego dawkowanie w różnych grupach pacjentów
| Grupa pacjentów | Schemat dawkowania |
|---|---|
| Dorośli |
|
| Dzieci (2–17 lat) | |
| Osoby starsze | |
| Pacjenci z niewydolnością nerek | |
| Pacjenci z niewydolnością wątroby | |
| Kobiety w ciąży i karmiące |


















