REKLAMA

Etomidat, ketamina i propofol to leki stosowane do znieczulenia ogólnego. Różnią się wskazaniami, bezpieczeństwem u dzieci, wpływem na ciążę i prowadzenie pojazdów.

Porównywane substancje czynne: etomidat, ketamina i propofol

Etomidat, ketamina oraz propofol to leki stosowane w anestezjologii do wprowadzenia i podtrzymania znieczulenia ogólnego. Wszystkie te substancje należą do grupy leków znieczulających ogólnie, wykorzystywanych zarówno w zabiegach chirurgicznych, jak i diagnostycznych. Ich działanie polega na szybkim wywołaniu snu i utracie świadomości, co pozwala na przeprowadzenie różnych procedur medycznych bez bólu i stresu dla pacjenta1234.

Podstawowe podobieństwa tych substancji to:

  • Podawane są dożylnie (etomidat i propofol) lub dożylnie/domięśniowo (ketamina), a esketamina (pochodna ketaminy) dostępna jest także w postaci donosowej56.
  • Wszystkie mają szybki początek działania i są stosowane zarówno do wprowadzenia, jak i podtrzymania znieczulenia78.
  • Stosowane są w warunkach szpitalnych przez personel przeszkolony w anestezjologii910.
Ważne: Chociaż etomidat, ketamina i propofol należą do tej samej grupy leków i wykazują podobne zastosowania, różnią się bezpieczeństwem stosowania u dzieci, wpływem na ciążę oraz możliwościami użycia w szczególnych grupach pacjentów. Dlatego decyzja o wyborze konkretnej substancji zawsze należy do lekarza i zależy od indywidualnej sytuacji zdrowotnej pacjenta oraz rodzaju przeprowadzanego zabiegu11510.

Wskazania do stosowania – kiedy wybiera się daną substancję czynną?

Etomidat, ketamina i propofol mają podobne główne wskazania – są używane do wprowadzenia i podtrzymania znieczulenia ogólnego u dorosłych i dzieci, a także do krótkotrwałej sedacji podczas zabiegów diagnostycznych lub chirurgicznych134. W praktyce jednak ich zastosowanie różni się w zależności od potrzeb klinicznych i cech pacjenta:

  • Etomidat jest preferowany u pacjentów z chorobami serca lub w sytuacjach, gdy ważna jest minimalna ingerencja w układ krążenia1. Może być stosowany także do krótkich zabiegów diagnostycznych i w warunkach ambulatoryjnych.
  • Ketamina bywa wykorzystywana jako jedyny środek znieczulający do krótkich zabiegów, szczególnie u dzieci, oraz w sytuacjach, gdy podanie dożylne jest utrudnione – może być bowiem podana domięśniowo. Ma dodatkowo silne działanie przeciwbólowe, co wyróżnia ją spośród porównywanych leków3.
  • Propofol znajduje szerokie zastosowanie do wprowadzenia i podtrzymania znieczulenia ogólnego zarówno u dorosłych, jak i u dzieci powyżej 1 miesiąca życia. Jest także stosowany do sedacji podczas zabiegów diagnostycznych oraz w oddziałach intensywnej terapii u dorosłych4.

Warto zaznaczyć, że etomidat i propofol nie są zalecane do stosowania u noworodków, a ketamina nie powinna być stosowana u dzieci poniżej 3 miesiąca życia12. Esketamina, będąca pochodną ketaminy, jest stosowana w leczeniu opornej depresji u dorosłych13, co stanowi odrębne wskazanie w porównaniu do klasycznych zastosowań pozostałych leków.

Mechanizm działania i farmakokinetyka – jak działają te substancje?

Chociaż wszystkie trzy leki powodują utratę świadomości i umożliwiają bezbolesne przeprowadzenie zabiegów, różnią się mechanizmem działania oraz wpływem na organizm:

  • Etomidat działa poprzez nasilenie hamującego działania GABA w mózgu, prowadząc do szybkiego i krótkotrwałego snu. Jego wpływ na układ krążenia i oddechowy jest minimalny, co czyni go szczególnie przydatnym u pacjentów z chorobami serca7.
  • Ketamina blokuje receptory NMDA w mózgu, powodując tzw. “znieczulenie dysocjacyjne” – pacjent jest nieświadomy, ale odruchy obronne mogą być zachowane. Ketamina działa także przeciwbólowo i może podnosić ciśnienie tętnicze oraz pobudzać układ sercowo-naczyniowy14.
  • Propofol podobnie jak etomidat, wzmacnia działanie GABA, prowadząc do szybkiego snu. Działa krótko i jest szybko eliminowany z organizmu, co pozwala na precyzyjne kontrolowanie głębokości znieczulenia8.

Różnice farmakokinetyczne:

  • Etomidat działa bardzo szybko po podaniu dożylnym, wywołując sen już po kilku sekundach, a efekt utrzymuje się około 4-5 minut7.
  • Ketamina po podaniu dożylnym działa po 30-60 sekundach, a po domięśniowym – po kilku minutach. Jej efekt utrzymuje się dłużej niż etomidatu15.
  • Propofol działa bardzo szybko (po 30 sekundach), a efekt utrzymuje się przez kilka minut. Wybudzenie jest szybkie i rzadko towarzyszy mu uczucie senności8.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – na co trzeba uważać?

Każda z substancji ma swoje specyficzne przeciwwskazania oraz sytuacje wymagające szczególnej ostrożności:

  • Etomidat nie powinien być stosowany u osób z nadwrażliwością na substancję czynną lub pomocniczą, a także u pacjentów z niewydolnością kory nadnerczy oraz w przypadku długotrwałego podawania (może powodować przejściowe zaburzenia wydzielania hormonów nadnerczy)1617.
  • Ketamina jest przeciwwskazana u osób z nadwrażliwością, chorobami serca, wysokim ciśnieniem, zaburzeniami psychicznymi, padaczką oraz u dzieci poniżej 3 miesiąca życia12.
  • Propofol nie powinien być stosowany u osób uczulonych na soję, orzeszki ziemne, propofol lub inne składniki preparatu. Nie stosuje się go u dzieci w wieku poniżej 1 miesiąca (lub 3 lat – w zależności od postaci leku), a także do sedacji na oddziale intensywnej terapii u dzieci poniżej 16 roku życia1819.

Warto pamiętać, że:

  • Etomidat i propofol nie wykazują działania przeciwbólowego – podczas zabiegów konieczne jest podanie dodatkowych leków przeciwbólowych910.
  • Ketamina może powodować halucynacje i inne objawy psychiczne podczas wybudzania, szczególnie u dorosłych20.
  • Propofol może powodować obniżenie ciśnienia krwi i depresję oddechową, szczególnie u osób starszych i osłabionych21.

Bezpieczeństwo stosowania u dzieci, kobiet w ciąży, kierowców i osób z zaburzeniami nerek lub wątroby

Pod względem bezpieczeństwa stosowania w szczególnych grupach pacjentów leki te wykazują istotne różnice:

  • Etomidat można stosować u dzieci powyżej 6 miesiąca lub 1 roku życia (w zależności od postaci leku), jednak u dzieci poniżej 15 lat może być konieczne zwiększenie dawki11. U osób starszych zaleca się mniejsze dawki. W ciąży etomidat stosuje się tylko wtedy, gdy korzyści przewyższają ryzyko – przenika przez łożysko i do mleka matki, więc nie należy karmić piersią przez 24 godziny po podaniu22.
  • Ketamina nie jest zalecana u noworodków i niemowląt poniżej 3 miesiąca życia. W ciąży jej stosowanie nie jest zalecane poza wyjątkowymi sytuacjami, takimi jak cesarskie cięcie23. Ketamina nie powinna być stosowana u osób z poważnymi chorobami serca czy podwyższonym ciśnieniem. Wpływa na układ nerwowy, więc należy zachować szczególną ostrożność u osób z zaburzeniami psychicznymi.
  • Propofol może być stosowany u dzieci powyżej 1 miesiąca życia (lub powyżej 3 lat, w zależności od postaci leku), jednak nie stosuje się go do sedacji w oddziale intensywnej terapii u dzieci poniżej 16 lat24. W ciąży i podczas karmienia piersią jego stosowanie nie jest zalecane, chyba że jest to bezwzględnie konieczne. Przenika do mleka matki, więc nie należy karmić przez 24 godziny po podaniu25.

Wszystkie te leki mogą zaburzać zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn nawet przez 24 godziny po podaniu. Zalecane jest, aby po ich zastosowaniu pacjent nie podejmował czynności wymagających pełnej sprawności psychofizycznej262728.

Uwaga na szczególne grupy pacjentów:

  • Etomidat jest preferowany u osób z chorobami serca, ale wymaga ostrożności u pacjentów z zaburzeniami nadnerczy17.
  • Ketamina, dzięki działaniu przeciwbólowemu i możliwości podania domięśniowego, bywa wybierana u dzieci i w sytuacjach nagłych, ale może powodować nieprzyjemne objawy podczas wybudzania20.
  • Propofol zapewnia szybkie wybudzenie i jest szeroko stosowany w chirurgii, jednak nie powinien być stosowany u pacjentów z uczuleniem na soję lub orzeszki ziemne18.

Podsumowanie: różnice i podobieństwa w zastosowaniu etomidatu, ketaminy i propofolu

Substancja czynna Najważniejsze wskazania Stosowanie u dzieci Stosowanie w ciąży Stosowanie u kierowców
Etomidat Wprowadzenie i podtrzymanie znieczulenia ogólnego, zabiegi diagnostyczne, preferowany u chorych z problemami serca Powyżej 6 mies./1 roku życia (zwiększone dawki u dzieci poniżej 15 lat) Tylko jeśli korzyści przewyższają ryzyko; nie zaleca się karmienia piersią przez 24h po podaniu Nie zaleca się prowadzenia pojazdów przez co najmniej 24h
Ketamina Krótkie zabiegi, znieczulenie ogólne, szczególnie u dzieci, silne działanie przeciwbólowe Powyżej 3 miesiąca życia Nie zaleca się (poza wyjątkami np. cesarskie cięcie) Nie prowadzić pojazdów przez co najmniej 24h
Propofol Wprowadzenie i podtrzymanie znieczulenia ogólnego, sedacja w OIT u dorosłych Powyżej 1 miesiąca/3 lat (zależnie od postaci); nie do sedacji w OIT u dzieci poniżej 16 lat Nie zaleca się (chyba że konieczne); nie karmić piersią przez 24h po podaniu Nie prowadzić pojazdów przez co najmniej 24h

Pytania i odpowiedzi

Kiedy stosuje się etomidat, a kiedy propofol lub ketaminę?

Etomidat stosuje się szczególnie u pacjentów z chorobami serca. Propofol jest szeroko używany do wprowadzenia i podtrzymania znieczulenia ogólnego. Ketamina jest zalecana do krótkich zabiegów, zwłaszcza u dzieci, oraz gdy konieczne jest podanie domięśniowe.123

Czy etomidat, ketamina i propofol mogą być stosowane u dzieci?

Tak, ale z ograniczeniami wiekowymi. Etomidat i propofol można stosować u dzieci powyżej 1 miesiąca (lub 3 lat – w zależności od postaci), ketamina powyżej 3 miesiąca życia.456

Czy te leki można stosować w ciąży i podczas karmienia piersią?

Nie zaleca się ich stosowania w ciąży, chyba że korzyści przewyższają ryzyko. Po podaniu nie należy karmić piersią przez 24 godziny.789

Czy po podaniu tych leków można prowadzić samochód?

Nie, nie zaleca się prowadzenia pojazdów ani obsługi maszyn przez co najmniej 24 godziny po podaniu etomidatu, ketaminy lub propofolu.101112

REKLAMA