Deksamfetamina – przeciwwskazania

Czym jest deksamfetamina i kiedy należy rozważyć przeciwwskazania?

Deksamfetamina to substancja czynna należąca do grupy leków pobudzających ośrodkowy układ nerwowy, zwanych także sympatykomimetykami. Jej głównym zastosowaniem jest leczenie zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) u dzieci i młodzieży, u których wcześniejsze leczenie nie przyniosło wystarczających rezultatów¹²³. Deksamfetamina działa pobudzająco na mózg, poprawiając koncentrację, uwagę i zmniejszając impulsywność⁴⁵⁶. Jednak nie każdy może ją przyjmować. W niektórych przypadkach jej stosowanie jest całkowicie zabronione (przeciwwskazania bezwzględne), w innych wymaga bardzo ostrożnej oceny przez lekarza (przeciwwskazania względne), a czasem – szczególnego monitorowania stanu zdrowia pacjenta podczas leczenia.

Przeciwwskazania bezwzględne – kiedy deksamfetamina jest zabroniona?

Niektóre sytuacje zdrowotne sprawiają, że deksamfetamina nie może być stosowana pod żadnym pozorem, ponieważ ryzyko poważnych powikłań przewyższa potencjalne korzyści. Oto lista głównych przeciwwskazań bezwzględnych:

• Nadwrażliwość na deksamfetaminę lub substancje pomocnicze – reakcje alergiczne mogą prowadzić do groźnych dla życia powikłań, takich jak wstrząs anafilaktyczny⁷⁸⁹.
• Nadwrażliwość na aminy sympatykomimetyczne – może powodować niebezpieczne reakcje organizmu⁷⁸⁹.
• Jaskra – podwyższone ciśnienie w oku może się nasilić, prowadząc do pogorszenia wzroku⁷⁸⁹.
• Guz chromochłonny (pheochromocytoma) – ryzyko gwałtownego wzrostu ciśnienia krwi i zagrażających życiu powikłań⁷⁸⁹.
• Poważne choroby serca i naczyń krwionośnych (np. niewydolność serca, wady serca, kardiomiopatie, zawał, groźne zaburzenia rytmu, zaawansowana miażdżyca, choroba okluzyjna tętnic, dławica piersiowa, kanałopatie) – mogą prowadzić do zawału, nagłego zatrzymania akcji serca lub innych powikłań zagrażających życiu⁷⁸⁹.
• Umiarkowane lub ciężkie nadciśnienie tętnicze – dodatkowe pobudzenie układu krążenia może spowodować gwałtowne wzrosty ciśnienia i powikłania sercowo-naczyniowe⁷⁸⁹.
• Jednoczesne stosowanie inhibitorów MAO (IMAO) lub w ciągu 14 dni po ich odstawieniu – grozi to gwałtownym wzrostem ciśnienia krwi i innymi niebezpiecznymi reakcjami⁷⁸⁹.
• Nadczynność tarczycy lub tyreotoksykoza – pobudzenie może się nasilić, powodując groźne powikłania, takie jak przełom tarczycowy⁷⁸⁹.
• Ciężkie zaburzenia psychiczne (np. ciężka depresja, jadłowstręt psychiczny, myśli samobójcze, objawy psychotyczne, niekontrolowana choroba afektywna dwubiegunowa typu I, schizofrenia, zaburzenia osobowości typu borderline) – deksamfetamina może nasilać objawy i prowadzić do niebezpiecznych zachowań⁷⁸⁹.
• Zespół Gillesa de la Tourette’a lub podobne dystonie – ryzyko nasilenia tików i innych objawów neurologicznych⁷⁸⁹.
• Zaburzenia naczyń mózgowych (np. tętniak, zapalenia naczyń, udar, anomalie naczyniowe) – grozi to wystąpieniem poważnych powikłań neurologicznych⁷⁸⁹.
• Porfiria – deksamfetamina może wywołać nasilenie objawów tej rzadkiej choroby metabolicznej⁷⁸⁹.
• Nadużywanie narkotyków lub alkoholu w wywiadzie – istnieje wysokie ryzyko nadużycia, uzależnienia i poważnych konsekwencji zdrowotnych⁷⁸⁹.

Przeciwwskazania względne – kiedy należy zachować szczególną ostrożność?

W niektórych przypadkach stosowanie deksamfetaminy jest możliwe, ale tylko po dokładnej ocenie korzyści i ryzyka przez lekarza. Oto sytuacje, które wymagają szczególnej ostrożności:

• Istniejące wcześniej łagodne choroby serca lub nadciśnienie tętnicze – leczenie może być rozważone tylko po konsultacji kardiologicznej i pod ścisłym nadzorem specjalisty, zwłaszcza u dzieci i młodzieży¹⁰¹¹¹².
• Obecność czynników ryzyka sercowo-naczyniowego (np. wywiad rodzinny dotyczący nagłej śmierci sercowej) – konieczne jest indywidualne podejście do każdego pacjenta¹³¹⁴¹⁵.
• Pogorszenie stanu psychicznego lub pojawienie się nowych objawów psychicznych – kontynuacja leczenia możliwa jest tylko, jeśli korzyści przewyższają ryzyko¹⁶¹⁷¹⁸.
• Padaczka lub napady drgawek w wywiadzie – deksamfetamina może obniżać próg drgawkowy, dlatego leczenie jest możliwe tylko przy ścisłym monitorowaniu i odstawieniu leku w razie nasilonych napadów¹⁹²⁰²¹.
• Emocjonalna niestabilność lub historia uzależnień – osoby takie mogą być bardziej narażone na ryzyko nadużywania leku²²²³²⁴.

Zachowaj szczególną ostrożność podczas stosowania deksamfetaminy

W niektórych przypadkach deksamfetamina nie jest przeciwwskazana, ale jej stosowanie wymaga bardzo uważnego nadzoru oraz ewentualnego dostosowania dawki. Do takich sytuacji należą:

• Pacjenci z niewydolnością nerek lub wątroby – brak doświadczenia w tej grupie, a lek może się wolniej usuwać z organizmu, dlatego konieczne jest indywidualne dostosowanie dawki i ścisłe monitorowanie²⁵²⁶²⁷.
• Dzieci z zaburzeniami wzrostu lub masy ciała – długotrwałe stosowanie może powodować opóźnienie wzrostu lub zmniejszenie masy ciała, dlatego wzrost i masa powinny być regularnie kontrolowane, a w razie niepokojących objawów rozważa się przerwanie leczenia²⁸²⁹³⁰.
• Obecność tików lub zespołu Tourette’a w rodzinie – deksamfetamina może nasilać tiki, dlatego należy regularnie monitorować pojawienie się lub nasilenie tych objawów³¹³²³³.
• Pacjenci z istniejącymi zaburzeniami psychicznymi – wymagają częstszej kontroli i monitorowania objawów po każdej zmianie dawki i podczas każdej wizyty³⁴³⁵³⁶.
• Pacjenci z lękiem, pobudzeniem lub napięciem – objawy te mogą się nasilić podczas leczenia, dlatego wskazana jest regularna ocena stanu psychicznego³⁷³⁸³⁹.
• Pacjenci z dziedziczną nietolerancją fruktozy – lek zawiera izomalt, który jest przeciwwskazany w tej rzadkiej chorobie²⁵²⁶²⁷.

Podsumowanie: Deksamfetamina a bezpieczeństwo stosowania

Deksamfetamina, choć skuteczna w leczeniu ADHD u dzieci i młodzieży, nie jest lekiem odpowiednim dla każdego. Lista przeciwwskazań bezwzględnych i względnych jest długa i obejmuje zarówno choroby serca, zaburzenia psychiczne, jak i skłonności do uzależnień. W wielu przypadkach decyzja o rozpoczęciu leczenia wymaga dokładnej oceny przez lekarza oraz regularnego monitorowania stanu zdrowia. Pacjenci i ich opiekunowie powinni być świadomi potencjalnych zagrożeń i ściśle współpracować ze specjalistą, by terapia była bezpieczna i skuteczna^789252627.