• Czym są tabletki z kofeiną i jak działają na organizm
• Jakie korzyści daje stosowanie kofeiny w tabletkach
• Jakie są skutki uboczne i zagrożenia związane z tabletkami kofeinowymi
• Kto powinien unikać kofeiny w tabletkach
• Jak bezpiecznie stosować tabletki z kofeiną
• Jakie produkty z kofeiną są dostępne na polskim rynku
• Czym różnią się tabletki kofeinowe od innych źródeł kofeiny, jak kawa czy napoje energetyczne

Czym jest kofeina w tabletkach i jak działa?

Kofeina jest jedną z najpopularniejszych substancji psychoaktywnych na świecie. Większość z nas kojarzy ją z poranną kawą, ale istnieje też inna forma jej przyjmowania – tabletki lub kapsułki z kofeiną. W tej formie mamy do czynienia ze skoncentrowaną formą kofeiny, zawierającą od 100 do 200 mg substancji w jednej tabletce (lub kapsułce), co odpowiada mniej więcej jednej lub dwóm filiżankom kawy¹. Kofeina działa jako stymulant układu nerwowego, blokując receptory adenozyny w mózgu, co prowadzi do zwiększenia czujności i zmniejszenia uczucia zmęczenia².

Tabletki kofeinowe są często wybierane przez osoby, które potrzebują szybkiego zastrzyku energii, nie lubią smaku kawy, chcą dokładnie kontrolować dawkę kofeiny lub potrzebują długotrwałego efektu pobudzenia. W przeciwieństwie do kawy czy napojów energetycznych, kofeina w tabletkach nie zawiera dodatkowych kalorii, cukru czy innych składników, co dla niektórych osób może być zaletą³. Warto wiedzieć, że dostępne są zarówno preparaty z kofeiną o natychmiastowym działaniu, jak i te o przedłużonym uwalnianiu. Te drugie zapewniają bardziej stabilny poziom kofeiny w organizmie przez dłuższy czas, co może być korzystne dla osób potrzebujących długotrwałego efektu⁴.

Czy kofeina w tabletkach jest zdrowa?

Bezpieczeństwo stosowania tabletek z kofeiną zależy przede wszystkim od przyjmowanej dawki. Zdaniem Instytutu Żywności i Żywienia bezpieczny poziom spożycia dla zdrowej osoby dorosłej wynosi do 300 mg kofeiny dziennie. Z kolei Europejska Agencja Bezpieczeństwa Żywności oraz amerykański Narodowy Instytut Nauk rekomendują górną granicę na poziomie 400 mg dziennie, co odpowiada około 2–4 tabletkom kofeinowym – w zależności od ich stężenia^1,2. Taka ilość uznawana jest za bezpieczną i zwykle nie powoduje działań niepożądanych u większości osób.

Badania wykazały, że umiarkowane spożycie kofeiny w tabletkach może przynieść szereg korzyści:

• zwiększenie czujności i koncentracji;
• poprawa pamięci krótkotrwałej;
• zwiększenie wydolności fizycznej podczas ćwiczeń;
• potencjalne łagodzenie bólu głowy i migreny (zwłaszcza w połączeniu z lekami przeciwbólowymi);
• tymczasowe zwiększenie metabolizmu (wsparcie w redukcji masy ciała)^2,1.

Warto wiedzieć, że kofeina jest dostępna w połączeniu z lekami przeciwbólowymi, takimi jak aspiryna czy paracetamol (np. APAP Extra, Etopiryna Extra) – preparaty te są wskazane przede wszystkim do leczenia bólów głowy, w tym bólów migrenowych².

Dla kogo tabletki kofeinowe nie są wskazane?

Jednak kofeina w tabletkach nie jest odpowiednia dla każdego. Osoby z nadciśnieniem, chorobami serca, zaburzeniami lękowymi, bezsennością, refluksem żołądkowo-przełykowym czy kobiety w ciąży powinny unikać tabletek kofeinowych lub skonsultować ich stosowanie z lekarzem^5,2,6. Również dzieci i młodzież poniżej 18. roku życia nie powinny stosować tabletek z kofeiną ze względu na potencjalny wpływ na rozwijający się układ nerwowy⁵. Kofeina może również wchodzić w interakcje z wieloma lekami, w tym z antydepresantami, lekami na astmę, niektórymi antybiotykami czy lekami na nadciśnienie, dlatego osoby przyjmujące jakiekolwiek leki na stałe powinny skonsultować się z lekarzem przed rozpoczęciem stosowania kofeiny w tabletkach².

Kofeina w tabletkach – skutki uboczne

Jak każda substancja aktywna, kofeina w tabletkach może powodować skutki uboczne, szczególnie przy nadmiernym spożyciu. Najczęstsze skutki uboczne to:

• bezsenność i problemy ze snem;
• nerwowość i drżenie rąk;
• przyspieszone bicie serca;
• podwyższone ciśnienie krwi;
• bóle głowy;
• problemy żołądkowe (zgaga, biegunka);
• zwiększona potrzeba oddawania moczu^6,3,7.

Objawy te są zazwyczaj przejściowe i ustępują wraz z metabolizowaniem kofeiny przez organizm. Warto zauważyć, że kofeina może podnosić ciśnienie krwi, ale u osób regularnie ją spożywających ten efekt może być mniejszy ze względu na rozwój tolerancji².

W przypadku przedawkowania kofeiny w tabletkach mogą wystąpić poważniejsze objawy, takie jak bardzo szybkie lub nieregularne bicie serca, dezorientacja, drgawki, wymioty, a w skrajnych przypadkach nawet śmierć^1,7. Przedawkowanie kofeiny w tabletkach jest łatwiejsze niż w przypadku kawy, ponieważ można szybko przyjąć dużą dawkę bez konieczności picia dużej ilości płynu^6,7. Kofeina może również nasilać objawy refluksu żołądkowo-przełykowego i podrażniać żołądek, ponieważ stymuluje wydzielanie kwasu żołądkowego, dlatego osoby z wrażliwym przewodem pokarmowym powinny zachować szczególną ostrożność². W przypadku objawów takich jak bardzo szybkie bicie serca, silne zawroty głowy, ból w klatce piersiowej czy trudności z oddychaniem należy natychmiast szukać pomocy medycznej³.

Czy tabletki z kofeiną uzależniają?

Kofeina może prowadzić do uzależnienia, niezależnie od formy, w jakiej jest przyjmowana. Regularne stosowanie tabletek kofeinowych może prowadzić do rozwoju tolerancji, co oznacza, że z czasem potrzebujemy coraz większych dawek, aby osiągnąć ten sam efekt^8,2. Jest to szczególnie niepokojące w przypadku tabletek z kofeiną, gdzie łatwo można zwiększyć dawkę, przyjmując po prostu więcej tabletek.

Nagłe odstawienie kofeiny w tabletkach po regularnym jej stosowaniu może prowadzić do objawów odstawiennych:

• bóle głowy;
• zmęczenie;
• trudności z koncentracją;
• drażliwość;
• zmiany nastroju^2,8.

Aby uniknąć uzależnienia, warto stosować tabletki kofeinowe okazjonalnie, a nie codziennie, oraz nie przekraczać zalecanych dawek. Jeśli zauważysz, że potrzebujesz coraz większych dawek kofeiny, aby uzyskać ten sam efekt, warto rozważyć przerwę w jej stosowaniu. Jeśli zdecydujesz się na odstawienie kofeiny w tabletkach, zaleca się robić to stopniowo, aby zminimalizować objawy odstawienne⁸.

Jak bezpiecznie stosować tabletki kofeinowe?

Jeśli zdecydujesz się na stosowanie kofeiny w tabletkach, nie przekraczaj dziennej dawki 400 mg kofeiny ze wszystkich źródeł łącznie i unikaj przyjmowania tabletek późnym popołudniem oraz wieczorem, aby nie zaburzać cyklu snu^6,1,7. Nie łącz tabletek z kofeiną z napojami energetycznymi lub dużą ilością kawy, gdyż może to prowadzić do przedawkowania. Pij dużo wody, ponieważ kofeina ma działanie moczopędne i może prowadzić do odwodnienia. Unikaj łączenia kofeiny w tabletkach z alkoholem lub innymi stymulantami, gdyż może to zwiększyć ryzyko wystąpienia skutków ubocznych. Najważniejsze – słuchaj swojego organizmu. Jeśli zauważysz niepokojące objawy, zmniejsz dawkę lub przerwij stosowanie tabletek kofeinowych^7,6,8.

Gdzie kupić najlepszą kofeinę w tabletkach w aptece?

Kofeina w tabletkach jest dostępna w aptekach oraz sklepach z suplementami diety. Najlepsza kofeina w tabletkach to taka, która pochodzi od renomowanego producenta i ma odpowiednią dla Ciebie dawkę. Wybierając produkt, warto zwrócić uwagę na dawkę kofeiny w jednej tabletce (zazwyczaj 100-200 mg), dodatkowe składniki, reputację producenta, certyfikaty jakości oraz opinie innych użytkowników. Ważne jest, aby kupować produkty od renomowanych producentów, co zmniejsza ryzyko zanieczyszczeń lub nieprawidłowego dawkowania. Oto przykładowe produkty dostępne na polskim rynku:

OstroVit Caffeine VEGE, tabletki

O produkcie

• jest to suplement diety;
• 200 mg kofeiny bezwodnej w jednej tabletce;
• należy przyjmować jedną tabletkę dziennie, przed treningiem;
• formuła odpowiednia dla wegan i wegetarian;
• wspomaga koncentrację i wydolność fizyczną;
• łatwe do połknięcia tabletki;
• ekonomiczne opakowanie – 200 tabletek (200 porcji)
• może zawierać alergeny.

Wish Coffeine Kofeina bezwodna, tabletki

O produkcie

• jest to suplement diety;
• 200 mg kofeiny bezwodnej w jednej tabletce;
• należy stosować 1 tabletkę dziennie;
• bez skrobi, soli, cukru i glutenu;
• nie zawiera jaj, soi, białek mleka i laktozy;
• odpowiednia dla wegetarian i wegan;
• wspomaga uwagę, czujność i wytrzymałość;
• opakowanie zawiera 120 tabletek.

Olimp Caffeine Kick, kapsułki

O produkcie

• jest to suplement diety;
• zawiera 200 mg kofeiny bezwodnej w jednej kapsułce;
• zalecane stosowanie: 1 kapsułka dziennie, najlepiej rano lub przed treningiem, popić dużą ilością wody;
• nie zawiera dodatków smakowych – idealna alternatywa dla osób nielubiących kawy;
• wspomaga koncentrację, czujność i redukcję zmęczenia psychicznego;
• rekomendowany dla sportowców, kierowców, studentów i osób pracujących umysłowo;
• kapsułki łatwe do połknięcia;
• opakowanie zawiera 60 kapsułek (60 porcji).

OstroVit Caffeine, proszek

O produkcie

• jest to suplement diety;
• do opakowania dołączona miarka, ułatwiająca dawkowanie;
• należy przyjmować jedną miarkę dziennie, co odpowiada 200 mg kofeiny bezwodnej;
• bardzo dobra alternatywa dla osób mających problem z połykaniem tabletek – proszek wystarczy rozpuścić w soku lub wodzie i wypić;
• idealna dla sportowców, kierowców i osób aktywnych;
• pomaga zwiększyć koncentrację i opóźnić zmęczenie;
• duże opakowanie – 200 g, które zawiera 1000 porcji produktu;
• może zawierać alergeny;
• produkt wegański.

Oprócz opisanych wyżej produktów, na rynku dostępnych jest wiele innych, podobnych suplementów z kofeiną w formie kapsułek, tabletek lub proszku – takich jak Allnutrition Caffeine 200 Power, Skill Nutrition Caffeine 200 mg, Humavit Kofeina czy SFD Kofeina. Warto również zwrócić uwagę na preparaty złożone, w których kofeina stanowi jeden z kilku składników aktywnych. Do tej grupy należą między innymi:

Cardiamid z kofeiną, pastylki do ssania

O produkcie

• jest to suplement diety;
• zawiera wyciąg z nasion guarany (w tym 22% kofeiny), a także magnez i witaminę B6;
• w 3 pastylkach znajduje się 75,5 mg kofeiny;
• zalecane dzienne spożycie: od 3 do maksymalnie 6 pastylek dziennie;
• wspomaga koncentrację oraz pomaga zmniejszyć uczucie zmęczenia i znużenia;
• magnez i witamina B6 wspierają metabolizm energetyczny i funkcjonowanie układu nerwowego;
• dedykowany osobom dorosłym odczuwającym zmęczenie, spadek energii lub osłabienie psychiczne;
• dostępny w smaku cytrusowym;
• opakowanie zawiera 8 pastylek
• występuje także w postaci kropli doustnych.

Kofaktin Forte Shot, ampułka

O produkcie

• jest to suplement diety w formie gotowego do spożycia płynnego shotu w szklanej ampułce;
• zawiera 150 mg kofeiny bezwodnej w jednej porcji (25 ml);
• wzbogacony o dwa ekstrakty żeń-szenia: koreańskiego i syberyjskiego (po 100 mg);
• zawiera kompleks witamin z grupy B (B1, B5, B6, B12) wspierających metabolizm energetyczny i funkcje poznawcze;
• zalecane stosowanie: 1 ampułka (25 ml) dziennie;
• wspomaga koncentrację, czujność, witalność i redukcję zmęczenia psychicznego i fizycznego;
• przeznaczony dla osób dorosłych – szczególnie polecany pracującym umysłowo, studentom, kierowcom, sportowcom i osobom aktywnym;
• dostępny w pomarańczowym smaku.

Allnutrition Ashwagandha + Guarana, kapsułki

O produkcie

• jest to suplement diety;
• zawiera wyciągi z żeń-szenia indyjskiego (ashwagandhy) oraz guarany;
• każda kapsułka dostarcza 300 mg wyciągu z ashwagandhy i 91 mg wyciągu z guarany, w tym 20 mg kofeiny;
• należy stosować 1 kapsułka dziennie, najlepiej do posiłku, popijając 250 ml wody;
• ashwagandha wspiera odporność na stres oraz dobre samopoczucie psychiczne i fizyczne;
• kofeina z guarany uwalniana jest stopniowo, co daje łagodniejszy, dłużej utrzymujący się efekt;
• polecany osobom aktywnym fizycznie, sportowcom i wszystkim, którzy potrzebują naturalnego wsparcia dla energii i koncentracji;
• opakowanie zawiera 30 kapsułek (30 porcji);
• może zawierać alergeny (śladowe ilości glutenu, soi, mleka i jaj).

Kofeina w tabletkach a inne formy kofeiny – co wybrać?

Wybór między tabletkami kofeinowymi a innymi źródłami kofeiny zależy od indywidualnych preferencji i potrzeb. Tabletki oferują precyzyjną dawkę, brak kalorii i wygodę stosowania, podczas gdy kawa zawiera przeciwutleniacze, oferuje bardziej stopniowe uwalnianie kofeiny i wiąże się z mniejszym ryzykiem przedawkowania^1,3,8. Ostatecznie wybór zależy od tego, co jest dla Ciebie ważniejsze – precyzja dawkowania i wygoda, czy dodatkowe korzyści zdrowotne i przyjemność z picia kawy.

Podsumowanie

Kofeina w tabletkach może być skutecznym sposobem na zwiększenie energii, poprawę koncentracji i wydolności fizycznej. Przy umiarkowanym stosowaniu (do 400 mg dziennie) jest bezpieczna dla większości zdrowych osób dorosłych. Jednak, jak każdy suplement, tabletki kofeinowe powinny być stosowane z rozwagą. Kluczowe jest przestrzeganie zalecanych dawek, unikanie łączenia różnych źródeł kofeiny oraz słuchanie sygnałów własnego organizmu. Osoby z problemami zdrowotnymi, takimi jak choroby serca, nadciśnienie czy zaburzenia lękowe, powinny skonsultować się z lekarzem przed rozpoczęciem stosowania tabletek z kofeiną. Pamiętaj, że kofeina w tabletkach nie jest cudownym rozwiązaniem na zmęczenie czy brak energii. Najlepszym sposobem na utrzymanie optymalnego poziomu energii jest zdrowy styl życia, obejmujący odpowiednią ilość snu, zbilansowaną dietę i regularną aktywność fizyczną.

Choroby autoimmunologiczne cechują się tym, że nasz układ odpornościowy zaczyna atakować swoje własne struktury. Istnieje wiele takich chorób i niestety coraz większa część społeczeństwa na nie choruje. Jedną z tytułowych dolegliwości jest Reumatoidalne Zapalenie Stawów (RZS). To schorzenie, które kojarzy się z osobami starszymi, ale również młodsi na nie cierpią. RZS objawia się rozwojem stanu zapalnego w obrębie stawów, które stają się bolesne, obrzęknięte i sztywnieją. To bardzo poważna choroba, która może prowadzić do kalectwa. Jednymi z leków, które stosuje się w leczeniu RZS jest sulfasalazyna i metotreksat, jednak te substancje mają także inne wskazania. Czy wspomniane leki na reumatoidalnego zapalenie stawów są skuteczne? Który lek na RZS jest lepszy: sulfasalazyna czy metotreksat? Czy sulfasalazyna to steryd [1].

Jak działa sulfasalazyna i metotreksat?

Metotreksat to lek immunosupresyjny, czyli taki, który wycisza niepotrzebną aktywność naszego układu odpornościowego, który atakuje własne komórki. Czy metotreksat jest sterydem? Nie, ma inny mechanizm działania. Dwa główne wskazania obejmuję leczenie nowotworów i chorób autoimmunologicznych. Jeśli chodzi o choroby nowotworowe, to metotreksat wnika do namnażających się komórek, m.in. nowotworowych. Tam blokuje pewien proces, który odpowiada za powstawanie aktywnej formy kwasu foliowego. Ta substancja jest niezbędna do produkcji DNA komórki. W wyniku jej braku komórka nie może funkcjonować prawidłowo i dochodzi do jej śmierci [2,3].

Nieco inaczej wygląda działanie metotreksatu w chorobach immunologicznych. Jako lek na reumatoidalne zapalenie stawów blokuje metabolizm, czyli rozpad adeniny i guaniny. Ich nadmiar wywiera silny efekt przeciwzapalny. Dochodzi też do zwiększenia produkcji innych komórek o działaniu przeciwzapalnym. W efekcie zostaje zmniejszony odczyn zapalny charakterystyczny dla RZS i pacjent doświadcza mniejszych objawów choroby [2].

Drugą omawianą substancją jest sulfasalzyna. Czy sulfasalazyna to steryd? Jest to silny lek o działaniu przeciwzapalnym, ale sulfalsazyna nie jest sterydem. Związek ten działa także immunosupresyjnie i przeciwzapalnie. Dokładny mechanizm tego leku nie został dokładnie poznany. Sulfasalzyna to bardzo duża cząsteczka, która raczej nie może zostać wchłonięta po połknięciu. Pod wpływem bakterii jelitowych ulega rozpadowi do innych związków (m.in. mesalazyny i innych pochodnych) i w przypadku leczeniu chorób zapalnych jelit, uważa się, że to te związki faktycznie działają. W kwestii działanie jako lek na reumatoidalne zapalenie stawów istnieje wiele teorii. Niektóre mówią, że sulfasalazyna hamuje aktywność różnych procesów i komórek o działaniu prozapalnym [4,5].

Porównanie skutków ubocznych

Największym skutkiem ubocznym po stosowaniu metotreksatu może być uszkodzenie wątroby. Łatwo jemu przeciwdziałać poprzez suplementację dużych dawek kwasu foliowego. Zdarza się także podwyższenie enzymów wątrobowych, ale powikłania takie jak marskość zdarzają się bardzo rzadko. Najczęstsze działania niepożądane dotyczą zaburzeń żołądkowo-jelitowych. Pacjenci skarżą się na nudności, wymioty i spadek apetytu. Problemy te zwykle pojawiają się na początku terapii i potem znikają. Istnieje również ryzyko zwiększonego rozwoju wrzodów i nadżerek żołądka i dwunastnicy [2,3].

Po stosowaniu sulfasalazyny najczęściej pojawiają się nudności, wymioty, zaburzenia trawienia, <a href=”https://leki.pl/poradnik/jakie-sa-najmocniejsze-tabletki-przeciwbolowe-bez-recepty/”>ból głowy i zawroty, zaburzenia smaku, szumy uszne, kaszel, oraz wysypka. Wysypki mogą przybierać różne formy, ale charakterystyczne jest pojawienie się niebieskich zmian. Notowano także zmniejszenie płodności u mężczyzn, ale jest to skutek uboczny całkowicie odwracalny. Zwykle ustępuje do 3. miesięcy po zaprzestaniu terapii. Inne działania niepożądane to podwyższenie enzymów wątrobowych, obniżenie płytek krwi i białych oraz czerwonych krwinek lub gorączka. Pojawiają się one dość rzadko [4,5].

Kiedy stosować sulfasalazynę i metotreksat

Metotreksat stosuje się jako lek modyfikujący przebieg choroby w RZS. Inne wskazania do stosowania to leczenie łuszczycowego zapalenia stawów, łuszczycy, sarkoidozy, tocznia rumieniowatego i chorób zapalnych jelit. Metotreksat można stosować jako lek immunosupresyjny po przeszczepach. Związek ten znajduje szerokie zastosowanie w leczeniu wielu nowotworów, np. raka piersi, głowy, szyi, pęcherza moczowego, białaczki limfoblastycznej, chłoniaków i innych [2,3].

Kiedy stosować sulfasalazynę? Sulfasalazyna to również lek na reumatoidalne zapalenie stawów z grupy modyfikujących przebieg choroby. Oprócz tego stosuje się ją w młodzieńczym, idiopatycznym zapaleniu stawów i chorobach zapalnych jelit, np. wrzodziejącym zapaleniu jelit. Sulfasalazyna może być stosowana także w innych jednostkach chorobowych off-label, takich jak:

• choroba Leśniowskiego-Crohna;
• łuszczycowe zapalenie stawów;
• zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa [4,5].

Dawkowanie i czas działania

Metotreksat najczęściej podaje się podskórnie lub doustnie, ale możliwe jest stosowanie dożylne lub nawet dooponowe. Zwykle lek aplikuje się 1 raz w tygodniu. W niektórych przypadkach dawkę jednorazową można podzielić na 3 mniejsze, podawane co 8 godzin w tym samym dniu, ale praktykuje się to bardzo rzadko. Stosuje się dawki od 2,5 mg do 30 mg w zależności od stopnia zaawansowania choroby, odpowiedzi i stanu pacjenta. Na docelowe efekty leczenia trzeba zwykle poczekać od 4 do 8 tygodni od pierwszego podania. Ze względu na mocne obniżenie kwasu foliowego w organizmie, podczas leczenia metotreksat stosuje się kwas foliowy w dawkach od 5 mg do 15 mg [2,3].

Sulfasalazynę podaje się doustnie. Dawkowanie zależy od jednostki chorobowej. W RZS stosuje się najczęściej od 500 mg do 1 g leku na dobę (podzielonego na dwie dawki) na początku leczenia. Maksymalnie można stosować 3 g substancji, ale zwykle podaje się 1 g rano i 1 g wieczorem. Podobnie dawkuje się lek w łuszczycowym zapaleniu stawów i młodzieńczym, idiopatycznym zapaleniu stawów [4].

Dawkowanie w chorobach zapalnych jelit jest nieco inne. w przypadku wrzodziejącego zapalenia jelit dawka początkowa to 3 g lub 4 g podzielone maksymalnie na 3 dawki dobowe. Po ustabilizowaniu objawów można zejść do 2 g na dobę w podobnym schemacie. W przypadku choroby Leśniowskiego-Crohna podaje się od 3 g do 6 g sulfasalazyny na dobę w podzielonych dawkach. Taka terapie trwa najczęściej 16 tygodni [4].

Bezpieczeństwo sulfasalazyny i metotreksatu

Metotreksatu nie wolno podawać kobietom w ciąży. Jeśli kobieta jest w wieku, w którym może zajść w ciążę, to podczas leczenia wymagana jest podwójna antykoncepcja. Sulfasalazyna nie jest bezwzględnie przeciwwskazana w ciąży, jak metotreksat, ale należy ją podawać tylko, jeśli zaistnieje bezwzględna konieczność. Sulfasalazyna przechodzi przez łożysko i może mieć wpływ na płód. Jeśli istnieje konieczność stosowania, to należy suplementować kwas foliowy, bo dochodzi wtedy do spadku jego stężenia [2-5].

Metotreksatu nie można stosować podczas karmienia piersią, bo niesie to ryzyko uszkodzenia płodu. Sulfasalazyna jest dopuszczona do stosowania w trakcie karmienia piersią, gdyż praktycznie nie przenika do mleka matki [2-5].

Oba leki można stosować podczas prowadzenia pojazdów. Jedynym przeciwwskazaniem jest występowanie zawrotów głowy [2-5].

Picie alkoholu, szczególnie w dużych ilościach, nie jest wskazane u osób, które stosują metotreksat, gdyż może zwiększyć to ryzyko uszkodzenia wątroby. W przypadku sulfasalazyny nie ma takich wskazań i nie istnieją interakcję, ale również należy zachować ostrożność [2-5].

Pacjenci w podeszłym wieku mają większe ryzyko niedoborów kwasu foliowego, dlatego należy zachować ostrożność podczas stosowania metotreksatu i rozważyć zwiększenie suplementacji. Wiek nie stanowi przeciwwskazania, ale wraz z wiekiem zwiększa się ryzyko niewydolności wątroby i nerek, więc wtedy należy rozważyć modyfikację dawek. U osób w podeszłym wieku, które stosują sulfasalazynę dochodzi do jej dłuższego przebywania w organizmie. Z tego względu konieczna może być modyfikacja dawek [2-5].

Jeśli pacjent cierpi na niewydolność wątroby lub nerek to konieczna może być modyfikacji dawki przy stosowaniu metotreksatu. Niewydolność wątroby nie jest przeciwwskazaniem do stosowania sulfasalazyny, ale należy zachować ostrożność. Sama niewydolność nerek nie jest przeciwwskazaniem do stosowania tego leku, ale zwiększa się ryzyko rozwoju kamicy nerkowej, która może doprowadzić do stanów zapalnych i niewydolności. Z tego względu należy dbać o nawodnienie i kontrolować stan nerek [2-5].

Dostępne leki i drogi podania

Metotreksat dostępny jest w formie produktów do podawania doustnego. Możemy tu wyróżnić roztwory i tabletki. Lek można podawać także pozajelitowo i tu mamy dostępne gotowe ampułko-strzykawki oraz koncentraty do sporządzania roztworu do infuzji, np. dożylnej.

Sulfasalazyna występuje jedynie w formie tabletek dojelitowych do podawania doustnego.

Zamienniki sulfasalazyny i metotreksatu

Dostępne zamienniki metotreksatu oraz ich dawki przedstawiamy w Tabeli 1.

Dostępne zamienniki sulfasalazyny oraz ich dawki przedstawiamy w Tabeli 2.

Podsumowanie

Choroby autoimmunologiczne wymagają długiego leczenia. Jednymi z leków na reumatoidalne zapalenie stawów jest metotreksat i sulfasalazyna. Metotreksat wykorzystuje się także w leczeniu nowotworów. Sulfasalazynę często podaje się w terapii chorób zapalnych jelit. Co jest lepsze: sulfasalazyna czy metotreksat? Oba leki są skuteczne. Wydaje się, że sulfasalazyna jest nieco bezpieczniejsza, gdyż w szczególnych przypadkach można podawać ją podczas ciąży i karmienia piersią. Czy sulfasalazyna jest sterydem? Czy metotreksat jest sterydem? Ona jak i metotreksat nie są lekami sterydowymi.

Reumatoidalne Zapalenie Stawów (RZS) to przewlekła choroba zapalna, która obejmuje głównie stawy rąk i stóp. Co charakterystyczne, schorzenie zwykle rozpoczyna się od małych stawów po jednej stronie ciała i postępuje. Stan zapalny wywołuje ból, obrzęk oraz ból przy dotyku. RZS to poważna choroba, która nieleczona może utrudniać poruszanie się, ale wpływa także na inne narządy i może być przyczyną rozwoju chorób sercowo-naczyniowych lub niewydolności nerek. Metotreksat i leflunomid to leki modyfikujące przebieg choroby, które stanowią leki I rzutu w leczeniu RZS. Czym właściwie jest metotreksat i co to za lek? Jakie skutki uboczne może powodować metotreksat? Czy leflunomide medac ma poważne skutki uboczne? Na te i inne pytania odpowiemy w dalszej części artykułu [1].

Jak działają metotreksat i leflunomid?

Metotreksat to lek modyfikujący przebieg choroby stosowany do leczenia RZS. Posiada różne mechanizmy działania. W chorobach autoimmunologicznych, np. wspomnianym RZS, wpływa na ilość adenozyny, która ma działanie przeciwzapalne. Metotreksat hamuje enzym odpowiedzialny za metabolizm, czyli rozpad tego związku. W efekcie zwiększa się stężenie adenozyny o działaniu przeciwzapalnym. Oprócz tego dochodzi do wielu zmian związanych z wygaszaniem stanu zapalnego lub zwiększoną produkcją innych komórek o działaniu przeciwzapalnym [2].

Inny mechanizm działania metotreksatu wykorzystuje się przy leczeniu chorób nowotworowych. Tutaj pojawia się pytanie, czy metotreksat to chemia? W pewnym sensie tak, ponieważ działa jako antagonista kwasu foliowego i jest stosowany w chemioterapii. Metotreksat jest aktywnie wchłaniany do komórek (m.in. tych nowotworowych) i zmienia metabolizm związków folianowych. Prowadzi do zmniejszenia ilości tetrahydrofolianu. Co najważniejsze, ten związek jest niezbędny do syntezy kwasów nukleinowych, bez których komórka nie ma szans przeżycia. Nie ma możliwości tworzenia DNA, więc dochodzi do śmierci komórki nowotworowej [2].

Czy leflunomid jest sterydem? Odpowiedź również jest przecząca, bo leflunomid to lek immunosupresyjny. Mechanizm leflunomidu jest bardzo skomplikowany, ale lek działa w taki sposób, że hamuje namnażanie się zmienionych komórek oraz działa przeciwzapalnie. Leflunomide medac, podobnie jak inne preparaty zawierające tę substancję, może powodować skutki uboczne, o których powiemy w dalszej części artykułu [3].

Porównanie skutków ubocznych

Jakie są najczęstsze metotreksat skutki uboczne? Główne działania niepożądane tego leku to zaburzenia żołądkowo-jelitowe, takie jak nudności, wymioty, spadek apetytu oraz zwiększone ryzyko rozwoju wrzodów żołądka. Niestety skutki uboczne po tym leku pojawiają się często, nawet przy małych dawkach, ale zwykle nie są zbyt intensywne. Metotreksat może niestety uszkadzać wątrobę z racji jego mechanizmu działania, który powoduje spadek poziomu folianów. Temu skutkowi ubocznemu łatwo przeciwdziałać poprzez suplementację kwasu foliowego (w dawkach nawet do 15 mg).

Oprócz tego w badaniach laboratoryjnych często stwierdza się podwyższenie poziomu enzymów wątrobowych. Inne działania niepożądane, które występuje dość często to zmęczenie, senność, bóle głowy, spadek poziomu białych krwinek, czerwonych i płytek krwi, zwiększona podatność na infekcje, łysienie. Wielu pacjentów zastanawia się również, czy metotreksat a tycie są ze sobą powiązane – warto zaznaczyć, że u niektórych osób może wystąpić przyrost masy ciała podczas terapii, choć nie jest to najczęstszy skutek uboczny [2,4].

A jak to wygląda w przypadku iniekcji, np. skutków ubocznych po zastrzykach Metex? Metex w zastrzykach, może powodować skutki uboczne podobne do tych opisanych wcześniej dla metotreksatu. Obejmują one głównie dolegliwości żołądkowo-jelitowe, reakcje w miejscu wstrzyknięcia oraz ogólne osłabienie organizmu.

Jakie są objawy zatrucia metotreksatem? Mogą to być silne nudności, wymioty, biegunka, owrzodzenia jamy ustnej, krwawienia, poważne zmiany w obrazie krwi, a w skrajnych przypadkach niewydolność wątroby lub nerek. Zatrucie metotreksatem wymaga natychmiastowej pomocy medycznej i podania antidotum w postaci folinianu wapnia.

Jakie są najczęstsze skutki uboczne leku Leflunomide medac? Lek ten (oraz inne, które zawierają leflunomid) powoduje nudności, wymioty, ból brzucha i biegunkę. Często pacjenci zgłaszają także wysypkę i ból pleców. Może dojść do podwyższenia poziomu enzymów wątrobowych. Przy stosowaniu leflunomidu pacjenci zgłaszali także często wzrost ciśnienia tętniczego krwi i wzrost wypadania włosów. Znacznie rzadziej notuje się takie skutki uboczne jak zaburzenia związane z ilością krwinek lub choroby zapalne płuc [3].

Kiedy stosować leflunomid, a kiedy metotreksat?

Główne wskazanie do stosowania leflunomidu to Reumatoidalne Zapalenie Stawów. Lek ten podaje się także w terapii Łuszczycowego Zapalenia Stawów. Kiedyś leflunomid stosowany był w leczeniu niektórych nowotworów, jednak ze względu na efektywność i działania niepożądane nie uzyskał akceptacji FDA [3,5].

Metotreksat jest lekiem modyfikującym przebieg choroby (podobnie jak leflunomid), którego stosuje się głównie w leczeniu RZS. Stosuje się go także w terapii Łuszczycowego Zapalenia Stawów. Oprócz tego stosuje się go w leczeniu łuszczycy, chorób zapalnych jelit, naczyń i tkanki łącznej, a także toczniu rumieniowatym lub sarkoidozy. Czasami podaje się go jako lek immunosupresyjny po przeszczepach. Metotreksat znajduje zastosowanie w chemioterapii i w tym kontekście można powiedzieć, że metotreksat to chemia, ponieważ jest stosowany jako lek cytostatyczny w leczeniu onkologicznym wielu nowotworów, np.:

• ostrej białaczki limfoblastycznej;
• chłoniaków nieziarniczych;
• kostniakomięsaków;
• raku piersi, głowy i szyi;
• raku pęcherza moczowego;
• kosmówczaków [2,4].

Dawkowanie i czas działania

Metotreksat to lek, który podaje się doustnie albo domięśniowo, dożylnie, dooponowo lub podskórnie. Lek podaje się najczęściej 1 raz na tydzień. Istnieje schemat, w którym podaje się go 1 raz na tydzień, ale w 3 podzielonych dawkach co 8 godzin w konkretnym dniu tygodnia. Pojedyncze dawki metotreksatu wahają się od 2,5 mg do 30 mg (ze zmianą co 2,5 mg).

Po podaniu leku maksymalne stężenie w organizmie osiąga się po około 1 godzinie. Niestety na docelowe efekty trzeba poczekać od 4 do 8 tygodni. Jak długo metotreksat utrzymuje się w organizmie? Połowa podanego leku zostaje usunięta z organizmu po kilkunastu godzinach. Po zaprzestaniu stosowania leku zostaje on usunięty z organizmu po około 3-4 dniach, ale tutaj występuje dużo różnic pomiędzy ludźmi [2,4].

Wielu pacjentów zastanawia się, czy Trexan należy przyjmować przed czy po jedzeniu. Trexan jak i inne produkty z metotreksatem zaleca się przyjmować na pusty żołądek, aby zapewnić optymalne wchłanianie, jednak w przypadku wystąpienia dolegliwości żołądkowych lekarz może zalecić przyjmowanie go po posiłku.

Leflunomid występuje jedynie w formie doustnej i tutaj dostępne dawki to 10, 15 i 20 mg. Dawkowanie w RZS rozpoczyna się od dawki nasycającej 100 mg przez 3 dni, a następnie stosuje się codziennie od 10 mg do 20 mg. Po podaniu leku osiąga on najwyższe stężenie w organizmie po około dobie, chociaż to mocno waha się względem ludzi. Niestety na docelowe efekty leczenia trzeba poczekać – zwykle od 4 do 6 tygodni. Lek utrzymuje się długo w organizmie. Jest wykrywany nawet po upływie ponad 30 dni. Całkowite usunięcie leku osiąga się po około 10 tygodniach [3,5].

Bezpieczeństwo leflunomidu i metotreksatu

Metotreksat jest bezwzględnie przeciwwskazany w trakcie ciąży. Kobiety poddawane leczeniu tym lekiem w wieku reprodukcyjnym powinny stosować podwójną antykoncepcję. Nawet personel medyczny płci żeńskiej nie powinien mieć kontaktu z tym lekiem, np. podczas przygotowywania. Podobnie ma się to w stosunku do leflunomidu. Tutaj nawet po zaprzestaniu leczenia, kobiety powinny stosować skuteczną antykoncepcję do 2 lat po [2-5].

Leflunomidu ani metotreksatu nie można stosować w trakcie karmienia piersią, bo niesie to bardzo poważne zagrożenie dla dziecka [2-5].

Omawiane leki nie są przeciwwskazane podczas prowadzenia pojazdów lub obsługi maszyn, jednak mogą pojawić się takie działania niepożądane, jak senność lub zawroty głowy. Należy zachować ostrożność [2-5].

Spożywanie alkoholu podczas leczenia metotreksatem i leflunomidem jest przeciwwskazane. Jednoczesna podaż może zwiększyć ryzyko poważnego uszkodzenia wątroby. Jest to szczególnie niebezpieczne u pacjentów nadużywających alkoholu lub alkoholików [2-5].

Osoby w podeszłym wieku, które stosują metotreksat powinny zachować ostrożność. Należy monitorować stan pacjenta i ewentualnie modyfikować dawki. Sam wiek sprawia, że naturalne rezerwy kwasu foliowego są mniejsze, więc należy wtedy rozważyć zwiększenie dawki. U starszych pacjentów jest większe ryzyko niewydolności wątroby i nerek, co również należy wziąć pod uwagę. W przypadku leflunomidu wiek nie stanowi problemu [2-5].

W przypadku niewydolności wątroby lub nerek przy stosowaniu metotreksatu należy zachować ostrożność i rozważyć zmniejszenie dawki, lub zmianę leku. Leflunomid jest przeciwwskazany u pacjentów z umiarkowaną lub silną niewydolnością nerek. W niektórych przypadkach można rozważyć zmniejszenie dawek [2-5].

Dostępne leki i drogi podania

Leflunomid to lek, który występuje jedynie w formie tabletek powlekanych do podania doustnego. Dostępne dawki to 10, 15 i 20 mg.

Metotreksat dostępny jest w formie doustnej jako tabletki o dawce 2,5, 5 i 10 mg oraz jako roztwór doustny w dawce 2 mg/ml. Występuje także do podania pozajelitowego (najczęściej podskórnie) w gotowych ampułko-strzykawkach w dawce od 7,5 do 30 mg. Istnieje także w formie koncentratu do sporządzania roztworu do infuzji w dawce 100 mg/ml.

Zamienniki i preparaty metotreksatu i leflunomidu

W Tabeli 1. prezentujemy dostępne zamienniki metotreksatu w Polsce.

W Tabeli 2. prezentujemy dostępne zamienniki leflunomidu w Polsce.

Podsumowanie

Leflunomid i metotreksat to leki stosowane głównie do leczenia Reumatoidalnego Zapalenia Stawów i Łuszczycowego Zapalenia Stawów. Co lepiej wybrać: metotreksat czy leflunomid? W leczeniu RZS to metotreksat jest polecany jako lek I rzut i zwykle od niego rozpoczyna się terapię. Metotreksat również znajduje szerokie zastosowanie w leczeniu wielu nowotworów. Czy leflunomid jest sterydem? Czy metotreksat to steryd? Oba leki należą do innych grup i nie są sterydami. Są to skuteczne i silnie działające leki. Decyzje o włączeniu lub zamianie poszczególnych leków powinny być podejmowane na podstawie objawów i wyników pacjenta. Warto pamiętać, że leki dość długo utrzymują się w organizmie, a na pierwsze efekty terapii trzeba zwykle poczekać około 6 tygodni.

Glukozamina i kolagen to dwie zupełnie różne substancje, które są od lat z powodzeniem stosowane w leczeniu dolegliwości ze strony mięśni i stawów. Glukozamina, zaliczana do grupy aminocukrów, jest związkiem występującym naturalnie w ludzkim organizmie, a konkretniej w chrząstce oraz mazi stawowej. Dzięki temu możliwe jest utrzymanie prawidłowej struktury i amortyzacji stawów, a także odpowiedniego poziomu ich nawilżenia. Kolagen natomiast jest białkiem strukturalnym, które występuje nie tylko w chrząstce stawowej, ale również w kościach, więzadłach oraz skórze. Substancja odpowiada za elastyczność i wytrzymałość mechaniczną [1].

Glukozamina a kolagen – jak działają?

Ze względu na to, że glukozamina wpływa na kondycję stawów, jest składnikiem wielu preparatów – zarówno suplementów diety, jak i leków. Jednak co ciekawe, dokładny mechanizm działania glukozaminy na stawy kolanowe i inne pozostaje nieznany. Faktem popartym badaniami jest to, że działanie glukozaminy na stawy związane jest z pobudzeniem chondrocytów (komórek chrząstki stawowej) do produkcji proteoglikanów oraz glikozaminoglikanów. Co więcej, wywiera także wpływ na synowiocyty (komórki płynu maziowego), które syntetyzują kwas hialuronowy. Proteoglikany, glikozaminoglikany oraz kwas hialuronowy są niezbędne do prawidłowej pracy stawów i zachowania płynności ruchów. 

Jak działa kolagen i co to jest? Mianem kolagenu określa się grupę białek mających różne struktury i tym samym różne mechanizmy działania. Wśród najbardziej znanych i najczęściej stosowanych wymienia się kolagen typu I (występuje we włosach, skórze, ścięgnach i kościach) oraz kolagen typu II (obecny w chrząstce stawowej). Działanie na chrząstkę stawową opiera się na utrzymaniu jej elastyczności i sprężystości oraz zapobieganiu uszkodzeniom. Niektórzy naukowcy przypuszczają, że kolagen może wykazywać również efekt przeciwzapalny. Konieczne jest jednak przeprowadzenie kolejnych badań, które potwierdzą korzystny wpływ kolagenu na kondycję chrząstki stawowej [1,2].

Jakie są skutki uboczne glukozaminy i kolagenu?

Skutki uboczne siarczanu glukozaminy obejmują najczęściej dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego (zaparcia, biegunka, wzdęcia, nudności, niestrawność lub bóle brzucha), układu nerwowego (senność, bóle głowy) oraz układu naczyniowego (nagłe zaczerwienienie skóry, szczególnie twarzy) [3].

Powszechnie uważa się, że stosowanie preparatów zawierających kolagen jest bezpieczne. Niekiedy mogą jednak wystąpić niegroźne skutki uboczne, które obejmują niestrawność, wzdęcia oraz nudności [4].

Kiedy stosować glukozaminę, a kiedy kolagen?

W lecznictwie wykorzystuje się siarczan oraz chlorowodorek glukozaminy. Wskazaniem do stosowania siarczanu glukozaminy jest łagodna lub umiarkowana choroba zwyrodnieniowa stawów. Natomiast chlorowodorek glukozaminy może być wykorzystywany w łagodzeniu stanów objawów stanów zapalnych stawów, np. stawu kolanowego [3,5]. 

Kolagen, podobnie jak glukozaminę, stosuje się pomocniczo w chorobie zwyrodnieniowej stawów. Oprócz tego, preparaty zawierające kolagen wykorzystuje się także m.in. w celu regeneracji chrząstki stawowej, mięśni, a także skóry, włosów oraz paznokci [4].

Jak podawać siarczan glukozaminy a jak kolagen? Kiedy zaczną działać?

Dawkowanie glukozaminy oraz kolagenu zależy od rodzaju preparatu. Każdy produkt ma bowiem nieco inną zawartość omawianych substancji. Na rynku dostępne są dwie postaci glukozaminy, dla których dawkowanie przedstawia się następująco:

• siarczan glukozaminy – 1000-1500 mg na dobę. Zalecany okres stosowania wynosi 3 miesiące; 
• chlorowodorek glukozaminy – 1250-1500 mg raz na dobę. Zalecany okres stosowania wynosi 2-3 miesiące. Jeśli po tym czasie nie nastąpi poprawa, skonsultuj się z lekarzem. 

Efekty terapii glukozaminą powinny utrzymać się przez przynajmniej 2-3 miesiące po zaprzestaniu leczenia [1,3,5].

Jeśli chodzi o kolagen, brak jest ścisłych wytycznych co do zalecanej, optymalnej dziennej dawki. Dawka rekomendowana przez producentów jest zależna od postaci kolagenu zawartej w preparacie (kolagen niezdenaturowany lub hydrolizat kolagenu).  W przypadku formy niezdenaturowanej (UC-II), kolagen zachowuje swoją trójwymiarową strukturę białkową i jest przetwarzany w niskiej temperaturze. Dzienne dawkowanie wynosi ok. 40 miligramów.  Z kolei hydrolizaty kolagenu są bardziej przetworzone, a ich cząsteczka jest rozłożona na krótsze łańcuchy, co ma z założenia poprawić przyswajalność. Zalecana dawka dzienna może wówczas sięgać nawet 10-15 gramów dziennie. W przypadku większości preparatów zaleca się stosowanie produktu przez przynajmniej 2-3 miesiące [6].

Porównanie profili bezpieczeństwa – przeciwwskazania glukozaminy i kolagenu

Zarówno preparaty z glukozaminą, jak i kolagenem są uważane za bezpieczne. Ryzyko wystąpienia działań niepożądanych jest niskie. Jednocześnie pamiętaj o przestrzeganiu dawkowania i stosowaniu produktów w zalecanych ilościach. Warto zaznaczyć, że glukozamina jest pozyskiwana ze skorupiaków, dlatego nie powinny jej stosować osoby z nadwrażliwością [3,5]. 

Kolagen natomiast otrzymywany jest głównie z morskich ryb, wieprzowiny, wołowiny oraz drobiu, co jest cenną informacją m.in. dla wegan i wegetarian (na rynku dostępne są również produkty zawierające kolagen wegański) [6].

Stosowanie u kobiet w ciąży i karmiących piersią

Czy glukozamina jest przeciwwskazana u kobiet w ciąży lub karmiących piersią? Jak to wygląda w przypadku kolagenu? Nie zaleca się zażywania preparatów zawierających glukozaminę lub kolagen w czasie ciąży. Jeśli jednak jest to konieczne, przed użyciem tego typu produktów skonsultuj się z lekarzem. Dane dotyczące bezpieczeństwa stosowania leków zawierających glukozaminę oraz preparatów z kolagenem są ograniczone. W ulotkach leków z glukozaminą znajdziemy informację o tym, że zażywanie produktu jest niezalecane. Podobnie jest w przypadku preparatów zawierających kolagen [3,5,6].

Co ciekawe, niektóre źródła podają, że zarówno siarczan, jak i chlorowodorek glukozaminy są bezpieczne i kompatybilne z karmieniem piersią. Argumentuje się to tym, że glukozamina jest związkiem występującym naturalnie w ludzkim organizmie (co więcej, jednym ze składników kobiecego mleka jest pochodna glukozaminy, N-acetyloglukozamina) a ryzyko przedostania się dużych ilości leku do mleka matki jest mało prawdopodobne [7]. Jednocześnie pamiętaj, aby przed zażyciem preparatów z glukozaminą skonsultować się z lekarzem.

Czy po kolagenie i glukozaminie można prowadzić pojazdy?

Zarówno glukozamina, jak i kolagen, z reguły nie mają większego wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługi maszyn. U niektórych osób stosujących glukozaminę mogą jednak wystąpić senność lub zawroty głowy, dlatego warto obserwować swoją reakcję na dany preparat [3-6].

Glukozamina i kolagen a picie alkoholu

Brak jest szczegółowych danych na temat tego, czy glukozamina wchodzi w interakcje z etanolem. Jednakże miej na uwadze to, że leki, podobnie jak alkohol, ulegają przekształceniom w wątrobie. Jednoczesne stosowanie glukozaminy i etanolu może nadmiernie obciążać ten organ, a także nasilać dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego (np. niestrawność, biegunkę, zaparcia, zgagę). Połączenie kolagenu z alkoholem może natomiast osłabić efekt działania suplementów diety [3-6].

Zasady stosowania glukozaminy i kolagenu u seniorów

Według dostępnych danych, nie ma potrzeby modyfikacji dawkowania preparatów z glukozaminą u ogólnie zdrowych seniorów. Produkty z kolagenem z reguły również nie wymagają zmiany dawkowania – chyba że lekarz uzna to za konieczne [3-6].

Czy są jakieś przeciwwskazania do stosowania glukozaminy i kolagenu u osób z zaburzeniami wątroby lub nerek? Zachowaj ostrożność w przypadku stosowania preparatów z glukozaminą bądź kolagenem zwłaszcza wtedy, gdy zmagasz się z zaburzeniami czynności nerek i/lub wątroby. Przed rozpoczęciem terapii skonsultuj się ze swoim lekarzem prowadzącym [3-6].

Dostępność leków i droga podania

Glukozamina jest dostępna w postaci tabletek, kapsułek, tabletek musujących oraz proszku do sporządzania zawiesiny doustnej. Stosowana jest doustnie. Preparaty z kolagenem występują w postaci kapsułek, tabletek, proszku lub saszetek do rozpuszczania w wodzie, tabletek musujących, a nawet żelek. Niektórzy producenci proponują również kolagen w formie płynnej.

Zamienniki i preparaty glukozaminy i kolagenu

Na rynku znajduje się kilka leków zawierających siarczan lub chlorowodorek glukozaminy. Wymienione preparaty są dostępne jedynie na receptę:

• Arthryl – siarczan glukozaminy (saszetki);
• Flexove – chlorowodorek glukozaminy (tabletki);
• Chronada – chlorowodorek glukozaminy + siarczan chondroityny (kapsułki twarde).

Przykładowe preparaty z glukozaminą oraz dodatkowymi składnikami bez recepty (suplementy diety):

• Naturell Glukozamina + C – siarczan glukozaminy, witamina C (tabletki);
• Olimp Gold Glucosamine 1000 – siarczan glukozaminy 2KCl*, witamina C (kapsułki);
• Duo Stawy MaxiFlex – siarczan glukozaminy, witamina C, siarczan chondroityny, mangan, kolagen, wyciąg z liści pokrzywy zwyczajnej (tabletki musujące);
• Artresan Optima – siarczan glukozaminy, witamina C, kolagen typu II, siarczan chondroityny, minerały, wyciągi ziołowe (kapsułki);
• Olimp Arthroblock – siarczan glukozaminy 2KCl, witamina C, siarczan chondroityny, kwas hialuronowy, mangan, wyciąg Boswellia serrata (kapsułki).

*siarczan glukozaminy 2KCl – cząsteczka glukozaminy jest dość niestabilna, dlatego niektórzy producenci stabilizują ją za pomocą dwóch cząsteczek chlorku potasu (KCl), co ma dodatkowo poprawić rozpuszczalność glukozaminy [8].

Przykładowe preparaty z kolagenem (i dodatkowymi substancjami) bez recepty (suplementy diety):

• Doppelherz system Kollagen 11.000 – hydrolizat kolagenu, siarczan chondroityny, witamina C, witamina D, miedź (ampułki z płynem);
• Collaflex – hydrolizat kolagenu typu II pochodzenia drobiowego, siarczan chondroityny, kwas hialuronowy, witamina C (kapsułki);
• 4Flex – hydrolizat kolagenu pochodzenia wołowego lub wieprzowego, witamina C (saszetki z proszkiem do rozpuszczania w wodzie);
• Artresan Efekt – hydrolizat kolagenu pochodzenia wołowego, witamina C, mangan, miedź, wyciąg z Boswellia serrata (kapsułki);
• Flexus shots – hydrolizat kolagenu, siarczan chondroityny, siarczan glukozaminy, kwas hialuronowy, witamina C, witamina D (fiolki z płynem doustnym);
• Swanson Kolagen UC-II – niezdenaturowany kolagen typu II (kapsułki).

Podsumowanie

Glukozamina jest zaliczana do grupy określanej jako SYSADOA, czyli wolno działających leków objawowych stosowanych w leczeniu choroby zwyrodnieniowej stawów. Jak sama nazwa wskazuje, jej działanie jest powolne, a pierwsze efekty są obserwowane dopiero po pewnym czasie. Glukozamina nie działa przeciwbólowo, dlatego niekiedy na początku leczenia konieczne jest dołączenie leków łagodzących dolegliwości bólowe (np. niesteroidowych leków przeciwzapalnych, np. celekoksyb, etorykoksyb). Jeśli chodzi o kolagen, brak jest jednoznacznych dowodów na to, że jego suplementacja rzeczywiście wpływa pozytywnie na kondycję stawów. Istnieją jednak badania, które potwierdzają korzystne efekty działania preparatów zawierających hydrolizowany kolagen oraz kolagen niezdenaturowany. Jako że pozostają w sprzeczności z opiniami niektórych specjalistów, konieczne jest przeprowadzenie kolejnych eksperymentów. Warto wspomnieć też o chondroitynie, która dopełnia trójcę preparatów na zdrowe i niebolące stawy. Najlepiej szukać suplementów diety bez recepty, które w składzie mają glukozaminę+kolagen+chondroitynę [1-5].

Eplerenon i spironolakton należą do leków moczopędnych, a dokładniej antagonistów aldosteronu, który jest mineralokortykosteroidem. Odpowiada on za regulację gospodarki wodno-elektrolitowej organizmu, zatrzymując wodę i jony sodowe,  a zwiększając wydalanie jonów wodorowych i potasowych. Jest to możliwe dzięki układowi renina-angiotensyna-aldosteron (układ RAA) i w konsekwencji prowadzi do zwiększenia ciśnienia krwi. Ponieważ obydwa leki są antagonistami aldosteronu, zachodzi działanie odwrotne – dochodzi do obniżenia ciśnienia tętniczego krwi. Warto jeszcze nadmienić, że zarówno eplerenon, jak i spironolakton, należą do leków moczopędnych oszczędzających potas [1,2].

Jak działa spironolakton i eplerenon?

Eplerenon i spironolakton uniemożliwiają wiązanie aldosteronu z jego receptorami, co przeciwdziała wzrostowi ciśnienia tętniczego. Zwiększa się ilość wydalanego z organizmu sodu, wody, ale nie potasu. Istnieje drobna różnica w mechanizmie działania tych dwóch leków. Eplerenon jest selektywnym antagonistą tych receptorów, czyli łączy się z nimi silniej niż spironolakton. Dzięki temu ma mniejsze działanie antyandrogenne niż spironolakton, który jest nieselektywnym antagonistą i łączy się również z innymi receptorami. Selektywność w tym przypadku zmniejsza ryzyko działań niepożądanych związanych głównie z ginekomastią.

Spironolakton, z racji swojej nieselektywności, blokuje również receptory z którymi łączy się kortyzol, czyli ma dodatkowo działanie antyandrogenne. Oznacza to, że eplerenon dzięki bardziej ograniczonemu wpływowi na receptory w organizmie ludzkim, znacznie rzadziej powoduje działania niepożądane związane z hormonami męskimi. Dzieje się tak, ponieważ spironolakton wpływa na większą liczbę receptorów, przez co zaburza równowagę męskich hormonów. Może to prowadzić nawet do ginekomastii, czyli przerostu gruczołów piersiowych u mężczyzn [1,2].

Jakie skutki uboczne ma eplerenon i spironolakton?

Działania niepożądane tych dwóch substancji różnią się głównie ze względu na różnice w ich selektywności. Spironolakton, ponieważ nie jest selektywnym antagonistą receptorów dla aldosteronu, może dodatkowo powodować m.in. zaburzenia menstruacyjne, ginekomastię, impotencję, trądzik czy łysienie u mężczyzn. Obydwa leki mogą za to wywoływać m.in. hiperkaliemię, nudności, wymioty czy bóle i zawroty głowy [1,2].

Kiedy stosuje się obie substancje?

Obydwa leki mają zbliżone wskazania, dotyczące leczenia niewydolności serca oraz nadciśnienia tętniczego krwi. Eplerenon jest lekiem nowszej generacji, wykazującym bardziej selektywne działanie. Z drugiej strony spironolakton jest za to zdecydowanie tańszy, ponieważ jest refundowany w przeciwieństwie do eplerenonu (w chwili pisania artykułu maj 2024) [1,2]. 

Jak stosować eplerenon i spironolakton?

Eplerenon jest lekiem na receptę i powinien być stosowany zgodnie z zaleceniami lekarza. Najczęściej leczenie rozpoczyna się od 25 mg na dobę, po miesiącu dawkę stopniowo zwiększa się do 50 mg. Bardziej skomplikowane jest dawkowanie w przypadku spironolaktonu. Tutaj, w zależności od schorzenia lekarz, może zalecić dawkowanie od 25 mg, do nawet 200 mg na dobę. W tym przypadku również należy bezwzględnie przestrzegać zaleceń lekarza [1,2]. 

Porównanie profilów bezpieczeństwa eplerenonu i spironolaktonu

Eplerenon i spironolakton mają pewne ograniczenia w stosowaniu u niektórych grup pacjentów. Przedstawiliśmy je poniżej.

Ciąża i karmienie piersią

Obydwa preparaty nie są wskazane do stosowania w ciąży. Mogą być przyjmowane jedynie, jeżeli lekarz uzna ich użycie za konieczne, a potencjalne szkody jego użycia  będą mniejsze niż korzyści. Obydwa leki nie są również wskazane podczas karmienia piersią, ponieważ ich metabolity mogą przedostawać się do mleka matki [1,2].

Prowadzenie pojazdów

Leki zawierające te substancje mogą powodować zawroty głowy lub senność. Z tych względów należy zachować szczególną ostrożność podczas ich stosowania. Prowadzenie pojazdów nie jest jednakże w żadnym wypadku przeciwwskazane [1,2].

Interakcje z alkoholem

Nie ma bezpośrednich danych na temat interakcji eplerenonu lub spironolaktonu z alkoholem. Dotyczy to jednak tylko spożywania umiarkowanych ilości alkoholu. Należy jednak pamiętać, że alkohol podnosi ciśnienie, więc osoby leczące się na nadciśnienie i choroby serca powinny go unikać [1,2]. 

Stosowanie u seniorów, przy zaburzeniach czynności nerek, lub wątroby

Nie ma konieczności specjalnego dostosowania dawki eplerenonu u osób w podeszłym wieku czy pacjentów z łagodnymi zaburzeniami czynności nerek lub wątroby. W wymienionych grupach pacjentów zwiększa się za to ryzyko hiperkaliemii, dlatego warto często oznaczać poziom potasu we krwi. W przypadku poważnych niewydolności nerek czy wątroby lekarz może zalecić jednak zmniejszenie dawki lub zaimplementować inną substancję czynną [1]. 

W przypadku spironolaktonu u seniorów należy rozpoczynać leczenie od najmniejszej dawki, którą lekarz może stopniowo zwiększać. Pacjenci z ciężkimi zaburzeniami czynności wątroby powinni zachować szczególną ostrożność, ponieważ metabolizm i wydalanie leku mogą być zmienione. Z kolei stosowanie preparatu u chorych z ciężkimi zaburzeniami czynności nerek jest przeciwwskazane [2].

Drogi podania i zamienniki eplerenonu

Eplerenon występuje jedynie jako tabletki powlekane. Na rynku dostępne są za to jego dwie dawki, 25 i 50 mg. Substancja na polskim rynku występuje m.in. pod nazwami handlowymi: Nonpres, Espiro, Eplenocard, Inspra, Eleveon, Malidum [1].

Drogi podania i zamienniki spironolaktonu

Spironolakton dostępny jest jedynie na receptę jako preparaty doustne, tabletki lub kapsułki. Występuje w trzech dawkach, 25, 50 i 100 mg. W aptece można spotkać spironolakton pod nazwami handlowymi: Spironol, Verospiron, Finospir, Spironolactone Medreg czy Ismian [2]. 

Podsumowanie

Eplerenon jest lekiem nowszej generacji w porównaniu do spironolaktonu. Dzięki temu jest selektywniejszy w stosunku do receptorów, z którymi łączy się aldosteron, nie powodując jednocześnie działań niepożądanych związanych z receptorami, z którymi łączy się kortyzol. Obydwie substancje są za to z powodzeniem stosowane w leczeniu nadciśnienia tętniczego oraz wieli innych chorób układu sercowo-naczyniowego. 

Kiedy należy stosować leki przeciwkaszlowe?

Kaszel jest fizjologicznym, prawidłowym odruchem o charakterze obronnym, który służy oczyszczeniu dróg oddechowych z nadmiaru wydzieliny, pyłów, gazów czy ciał obcych [1]. W zależności od obecności wydzieliny można wyróżnić dwa rodzaje tego objawu: produktywny (mokry) i bezproduktywny (suchy). Zupełnie inne leki podaje się w przypadku kaszlu mokrego i suchego. W pierwszym przypadku zależy nam na upłynnieniu wydzieliny oraz wsparciu układu oddechowego w pozbyciu się nadmiernego zalegającego śluzu. Podajemy wtedy leki wykrztuśne. 

W kaszlu bezproduktywnym, który jest męczącym i niepożądanym objawem stosowane są leki przeciwkaszlowe, takie jak butamirat czy lewodropropizyna. Najczęstszą przyczyną kaszlu ostrego są ostre zakażenia górnych dróg oddechowych, np. podczas przeziębienia. Wskazania do stosowania tych leków dotyczą wyłącznie ostrego kaszlu (trwającego do 3 tygodni), suchego i uporczywego, zwłaszcza w sytuacji zagrożenia wystąpieniem powikłań, np. obecności przepukliny.  Odruch kaszlowy należy tłumić także po operacjach w obrębie klatki piersiowej, w nowotworach i zranieniach płuc. W przypadku gdy można ustalić chorobę podstawową będącą przyczyną kaszlu, np. astma czy refluks, powinno się leczyć właśnie to schorzenie w pierwszej kolejności [2].

Jak działa lewodropropizyna i butamirat?

Zarówno lewodropropizyna, jak i butamirat są stosowane w kaszlu bezproduktywnym (suchym) i działają przeciwkaszlowo. Leki przeciwkaszlowe można podzielić na takie, które oddziałują bezpośrednio na część mózgu, odpowiadającą za odruch kaszlu (tzw. ośrodkowe) oraz hamujące kaszel na poziomie dróg oddechowych, działające w tchawicy i oskrzelach (tzw. obwodowe).

Wśród leków o działaniu ośrodkowym można wyróżnić opioidowe (np. kodeina, dekstrometorfan) i nieopioidowe, takie jak butamirat. Leki opioidowe mają najsilniejsze działanie przeciwkaszlowe, jednak coraz rzadziej zaleca się ich stosowanie ze względu na działania niepożądane, np. uzależnienie, zmniejszoną zdolność kierowania pojazdami oraz zwiększone ryzyko upadków, zwłaszcza u osób w wieku podeszłym.

Butamirat działa bezpośrednio na część mózgu, odpowiadającą za odruch kaszlu, ale nie ma działania opioidowego, dlatego nie wywołuje przyzwyczajenia ani uzależnienia. Butamirat wykazuje także lekkie działanie rozszerzające oskrzela, co ułatwia oddychanie. Dokładny mechanizm działania butamiratu nie został poznany [3,4]. Silny napad kaszlu jest efektem podrażnienia wrażliwych miejsc błony śluzowej znajdujących się w drogach oddechowych. Lewodropropizyna działa w tchawicy i oskrzelach (obwodowo), zmniejszając przewodzenie impulsów nerwowych, prowadzących do powstawania odruchu kaszlu oraz znosi skurcz oskrzeli. 

Levoprontsyrop, 60 mg/10 ml

Lek dostępny bez recepty

O leku

• lek na suchy kaszel, który hamuje odruch kaszlu;
• działa przeciwkaszlowo, ale nie zaburza oczyszczania śluzu z dróg oddechowych;
• wskazany dla dorosłych i dzieci powyżej 2 lat;
• wiśniowy smak;
• nie wchodzi w interakcje z wieloma innymi lekami stosowanymi w leczeniu chorób układu oddechowego;
• po otwarciu zużyć w ciągu dwóch lat.

Wskazania

Produkt zalecany jest w przypadku kaszlu suchego.

Dawkowanie

Zalecane dawkowanie u dorosłych to 10 ml syropu 3 razy na dobę. Dzieci o wadze 10-20 kg powinny przyjmować 3 ml syropu 3 razy na dobę, natomiast u dzieci o wadze 20-30kg zalecana dawka to 5 ml również 3 razy na dobę. Lek powinien być stosowany w 6 godzinnych odstępach niezależnie od wagi i wieku pacjentów. Do leku dołączona jest miarka.

To jest lek. Dla bezpieczeństwa stosuj go zgodnie z ulotką dołączoną do opakowania. Nie przekraczaj maksymalnej dawki leku. W przypadku wątpliwości skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

Jakie są skutki skutki uboczne lewodropropizyny i butamiratu?

Butamirat powoduje rzadko (u 0,5-1% pacjentów) senność, zawroty głowy, nudności, biegunkę czy pokrzywkę. Jest bardzo dobrze tolerowany jako lek, stąd może być stosowany nawet u małych dzieci od ukończenia dwóch miesięcy (w kroplach, po przeliczeniu na masę ciała) [1,5].

Częstość występowania działań niepożądanych po zastosowaniu lewodropropizyny określono jako bardzo rzadkie (poniżej jednego na 10 000 przypadków). Efekty uboczne leku dotyczą głównie przewodu pokarmowego i mogą to być m.in.: bóle brzucha, nudności, wymioty, biegunka, senność, złe samopoczucie, zawroty głowy, pokrzywka, rumień, kołatanie serca. Zatem lewodropropizyna może powodować poważniejsze działania niepożądane, choć rzadziej występujące w porównaniu do butamiratu.

Kiedy stosuje się oba leki?

Leki z lewodropropizyną są zazwyczaj wskazane w objawowym leczeniu nieproduktywnego (suchego) kaszlu. Produkty zawierające Butamirat są wskazane w objawowym leczeniu ostrego, nieproduktywnego kaszlu różnego pochodzenia. Zatem wskazania do stosowania obu substancji są zbieżne [4-10].

Jak stosować butamirat i lewodropropizynę?

Lewodropropizynę (np. syrop Levopront) u dorosłych stosuje się trzy razy na dobę po 10 ml w odstępach co najmniej 6 godzin. Syropów z lewodropropizyną nie powinno się stosować w wieku poniżej 2 lat. U dzieci lek podaje się w ilości odpowiadającej masie ciała, zgodnie z informacją w ulotce i na opakowaniu (np. o masie ciała 10-20 kg podaje się 3 ml syropu 3 razy na dobę, a o masie 20-30 kg: 5 ml syropu 3 razy na dobę). Tabletki są przeznaczone dla dzieci o masie ciała powyżej 30 kg. Maksymalny czas trwania leczenia bez konsultacji z lekarzem wynosi 7 dni. Zaleca się stosowanie syropu oraz tabletek pomiędzy posiłkami, na pusty żołądek. Lek powinien zmniejszać kaszel przez okres co najmniej 6 godzin po zażyciu dawki [6,11].

Butamirat również stosuje się trzy razy dziennie u dzieci, natomiast u dorosłych 4 razy na dobę. Zalecany czas stosowania bez konsultacji lekarskiej także wynosi maksymalnie 7 dni. Syropy można stosować u dzieci dopiero od 3 lat. Natomiast krople Sinecod są przeznaczone do stosowania u dzieci po ukończeniu 2. miesiąca życia, jednak z uwzględnieniem, że do 2 lat życia tylko na zlecenie lekarza. Pojedyncza dawka Sinecodu w syropie u dzieci od 3 do 6 lat wynosi 5 ml, u dzieci w wieku 6-12 lat – 10 ml i 15 ml w wieku powyżej 12 lat [5,12,13].

Który lek bezpieczniejszy, lewodropropizyna czy butamirat?

Bezpieczeństwo stosowania lewodropropizyny u kobiet w ciąży nie zostało dokładnie zbadane, dlatego lek jest przeciwwskazany w okresie ciąży i karmienia piersią. W przypadku butamiratu, również nie ma badań dotyczących bezpieczeństwa stosowania tej substancji u kobiet w ciąży i karmiących piersią. Jednak badania na zwierzętach nie wykazały żadnych szkodliwych skutków stosowania substancji dla zdrowia matki lub płodu. Dlatego w okresie ciąży leki z butamiratem mogą być stosowane tylko na zalecenie lekarza w najniższej dawce i jak najkrótszym czasie, kiedy korzyści dla matki są większe niż ryzyko dla dziecka. 

Zarówno lewodropropizyna jak i butamirat w rzadkich przypadkach mogą powodować senność i zawroty głowy, stąd należy zachować szczególną ostrożność przy prowadzeniu pojazdów i obsługiwaniu maszyn po zażyciu leków. W badaniach na zwierzętach wykazano, że lewodropropizyna nie wykazuje interakcji z alkoholem [6]. Niektóre leki z lewodropropizyną zawierają niewielkie ilości etanolu np. Unituss Junior, Adrimax. Leki z butamiratem zazwyczaj również zawierają w składzie niewielkie ilości alkoholu. Brak informacji w dostępnym piśmiennictwie naukowym o interakcjach butamiratu z etanolem.

Dla lewodropropizyny nie stwierdzono konieczności zmian dawek leku u pacjentów w podeszłym wieku ani u pacjentów z łagodną lub umiarkowaną niewydolnością nerek [6]. Warto jednak zachować ostrożność przy stosowaniu leku u pacjentów starszych oraz cierpiących na ciężką niewydolność nerek. Niektóre leki z lewodropropizyną są przeciwskazane pacjentów z ciężką niewydolnością wątroby (np. Levofree). W przypadku butamiratu nie wiadomo, czy zaburzenia czynności wątroby lub nerek mają wpływ na jego metabolizm w naszym organizmie. Dlatego warto zachować ostrożność przy stosowaniu leku u pacjentów z niewydolnością tych narządów [6].

Jakie są dostępne postaci leków?

Na rynku obecnie mamy wiele preparatów z lewodropropizyną w postaci syropu, roztworu doustnego lub tabletek (np. Levofree, tabletki, Solvetusan, tabletki). Tabletki działają tak samo jak syrop. Formy te różnią się jedynie komfortem stosowania przez pacjenta. Jedni preferują postaci płynne leków, bo mogą mieć kłopoty z przełykaniem. Inni z kolei powinni stosować tabletki, by uniknąć przyjmowania cukru zawartego w syropie, np. z powodu cukrzycy. Z kolei butamirat jest dostępny w aptekach w licznych preparatach w postaci syropu lub jednego w postaci kropli (Sinecod, krople), co ułatwia stosowanie u niemowląt i małych dzieci.

Jaki syrop zamiast Levoprontu? 

W aptekach możemy znaleźć wiele odpowiedników dla syropu Levopront. Poniżej wymieniono dopuszczone do obrotu aptecznego zamienniki dla Levoprontu wpostaci płynnej:

• Adrimax, syrop;
• Contril, syrop;
• Levodril, syrop;
• Levofree, roztwór doustny;
• Levosol, syrop;
• Pulmopect, syrop;
• Solvetusan, syrop.

Co zamiast Sinecodu?

Butamirat w postaci kropli jest dostępny w polskich aptekach tylko w leku Sinecod, krople. Zamienniki dla Sinecodu, czyli inne leki z butamiratem, w postaci syropu wymieniono poniżej:

• Atussan, syrop;
• Maxipulmon, syrop;
• Natussic, syrop;
• Supremin, syrop;
• Supremin Max, syrop;
• Theraflu Kaszel, syrop;
• Toselix forte, syrop;
• Tussicalin, syrop.

Levopront czy Sinecod – który lepszy?

Oba leki wykazują skuteczność działania w suchym kaszlu u dorosłych i dzieci. Efektywność lewodropropizyny została jednak potwierdzona w większej ilości badań w stosunku do butamiratu. Lewodropropizyna charakteryzuje się skutecznością porównywalną z opioidami, a według niektórych badań pozwala uzyskać szybszą redukcję kaszlu niż dekstrometorfan czy kodeina [14,15]. Badania wykazały, że lewodropropizyna istotnie zmniejsza intensywność i częstotliwość kaszlu oraz nocnych przebudzeń w porównaniu z innymi lekami przeciwkaszlowymi. Zarówno lewodropropizyna jak i butamirat wykazały efektywność w leczeniu kaszlu u pacjentów z nowotworami [15,16]. Nie ma dostępnych badań porównujących bezpośrednio skuteczność działania obu substancji. 

Amerykańskie wytyczne z 2006 r. zalecają stosowanie lewodropropizyny u dorosłych pacjentów z kaszlem z powodu ostrego lub przewlekłego zapalenia oskrzeli w celu krótkotrwałego złagodzenia objawów. Stwierdzono, że lewodropropizyna ma najwyższą skuteczność w łagodzeniu suchego kaszlu towarzyszącego zakażeniom dolnych dróg oddechowych. Również polskie „Rekomendacje postępowania w pozaszpitalnych zakażeniach układu oddechowego” z 2016 r. potwierdzają, że w łagodzeniu kaszlu w zakażeniach dolnych dróg oddechowych u dzieci i dorosłych lekiem o udokumentowanym i  bezpiecznym działaniu jest lewodropropizyna [17,18].

Obie substancje są bardzo bezpieczne w stosowaniu. Można obie stosować u małych dzieci (lewodropropizynę od 2 lat, a syropy z butamiratem od 3 lat). Jednak warto wiedzieć, że Sinecod w formie kropli jest dostosowany do podawania dzieciom już po ukończeniu 2. miesiąca życia pod kontrolą lekarza. 

Podsumowanie 

Kaszel jest jednym z najczęstszych objawów, z powodu których pacjenci zgłaszają się do lekarza. Ważne jest określenie przyczyny kaszlu i zawsze należy leczyć chorobę podstawową, która go wywołuje. Najbardziej zalecanym lekiem w przypadku krótkotrwałego, uporczywego, suchego kaszlu jest lewodropropizyna, której skuteczność została dobrze udowodniona w badaniach. Można też sięgnąć po butamirat, szczególnie gdy zachodzi potrzeba leczenia u niemowląt, ze względu na dobry profil bezpieczeństwa leku i możliwość podawania w kroplach. Butamirat wydaje się być również bezpieczniejszy u kobiet w ciąży i karmiących piersią, ale stosowanie go zawsze powinno odbywać się po konsultacji z lekarzem. 

Zarówno lerkanidypina, jak i amlodypina  są substancjami należącymi do antagonistów wapnia (blokery kanału wapniowego). Obydwie substancje są pochodnymi dihydropirydyny III generacji o długim czasie działania. Trzeba jednocześnie pamiętać, że obie substancje są dostępne jedynie z przepisu lekarza, nie wolno więc ich przyjmować czy zmieniać dawki samemu, bez zalecenia lekarza [1,2]. 

Jak działa lerkanidypina i amlodypina?

Lerkanidypina i amlodypina należą do tej samej grupy leków, przez co mają taki sam mechanizm działania w obniżaniu ciśnienia tętniczego krwi. Hamują napływu jonów wapnia do komórek, co umożliwia prawidłowy skurcz mięśni gładkich. Wpływa również na przewodnictwo bodźców w mięśniu sercowym i wydzielanie insuliny przez komórki trzustki. Powoduje to rozszerzenie naczyń krwionośnych, zmniejszenie obwodowego oporu naczyniowego, czyli w konsekwencji obniżenie ciśnienia tętniczego. Lerkanidypina działa słabiej inotropowo ujemnie (osłabienie siły skurczu serca) niż inne pochodne dihydropirydyny, w tym amlodypina. Co więcej, nie powoduje ona odruchowej tachykardii (przyspieszone tempo pracy mięśnia sercowego do ponad 100 uderzeń na minutę) [1,2].

Jakie skutki uboczne ma lerkanidypina i amlodypina?

Oba leki mogą wywoływać wiele różnego rodzaju skutków ubocznych. Lerkanidypina może powodować m.in. bóle głowy, tachykardię, uczucie kołatania serca, obrzęki obwodowe, zawroty głowy, nudności, bóle mięśni, osłabienie, wysypkę, senność itd. Natomiast amlodypina może wywoływać m.in. senność, zawroty głowy, ból głowy, kołatanie serca, nagłe zaczerwienienie twarzy, ból brzucha, nudności, obrzęk okolicy kostek oraz zmęczenie, zmiany nastroju, drętwienie kończyn, zmiany widzenia, niskie ciśnienie tętnicze, problemy z oddychaniem czy zaburzenia erekcji. Obydwa leki mogą także powodować poważne reakcje alergiczne [1,2].

Kiedy stosować lerkanidypinę i amlodypinę?

Obydwa preparaty znajdują przede wszystkim zastosowanie w leczeniu łagodnego lub umiarkowanego nadciśnienia tętniczego u osób dorosłych. Ponadto znajdują one zastosowanie w leczeniu przewlekłej, stabilnej dławicy piersiowej czy zespole Raynauda [1,2].

Dawkowanie lerkanidypiny i amlodypiny

Obydwa preparaty są lekami o długim działaniu, dlatego przyjmuje się je raz dziennie (najlepiej codziennie o stałej porze), np. 15 minut przed śniadaniem. Należy stosować je bezwzględnie zgodnie z zaleceniami lekarza. Z reguły leczenie zaczyna się od 10 mg lerkanidypiny lub 5 mg amlodypiny na dobę. W razie nieskuteczności leczenia lekarz może zdecydować, po pewnym czasie, o zwiększeniu dawek odpowiednio do 20 mg lub 10 mg [1,2].

Bezpieczeństwo lerkanidypiny i amlodypiny 

Lerkanidypina i amlodypina mają pewne ograniczenia w stosowaniu. Są one opisane poniżej.

Ciąża i karmienie piersią 

Zarówno amlodypina, jak i lerkanidypina, w badaniach na zwierzętach wykazały działanie teratogenne lub zabójcze dla płodu. Jednocześnie brak jest odpowiednich badań klinicznych dla tych substancji. W związku z tym nie jest zalecane stosowanie lerkanidypiny lub amlodypiny w ciąży ani w okresie laktacji [1,2].

Prowadzenie pojazdów 

Obydwa preparaty mają niewielki wpływ na prowadzenie maszyn. Mogą one powodować m.in. zawroty głowy, osłabienie, zmęczenie czy senność, dlatego należy zachować szczególną ostrożność podczas stosowania tych leków i prowadzenia pojazdów [1,2]. 

Interakcje z alkoholem

Podczas terapii zarówno lerkanidypiną, jak i amlodypiną, nie powinno spożywać się alkoholu, ze względu na jego działanie nadciśnieniowe [1,2].

Stosowanie u seniorów, przy zaburzeniach czynności nerek, lub wątroby

W przypadku seniorów z reguły trzeba specjalnie dostosowywać dawki ze względu na wiek pacjenta (zarówno amlodypina jak i lerkanidypina). W przypadku zaburzeń działania wątroby należy zachować szczególną ostrożność podczas zwiększania dawek, a leczenie zaczynać od najmniejszych dawek amlodypiny lub lerkanidyny. Różne podejście do przyjmowania tych leków jest u chorych cierpiących na niewydolność nerek. Nie ma konieczności dostosowywania dawkowania amlodypiny, ponieważ nie jest ona usuwana podczas dializ. Z kolei podawanie pacjentom podczas hemodializ lerkanidypiny jest przeciwwskazane [1,2].

Lerkanidypina i amlodypina – drogi podania

Obydwa leki podawane są jedynie doustne. Amlodypina występuje pod postacią tabletek, tabletek powlekanych, kapsułek i tabletki o zmodyfikowanym uwalnianiu (w zależności czy amlodypina jest sama czy z dodatkiem innych leków na nadciśnienie i jakich). Z kolei lerkanidypina występuje jedynie jako tabletki powlekane [1,2].

Czym zastąpić amlodypinę?

Oczywiście nie można samemu zmienić substancji czynnej, bez zmiany leczenia zaordynowanego przez lekarza. W aptece można za to dostać zamiennik amlodypiny innego producenta w tej samej postaci leku i w tej samej dawce. Zarejestrowane są m.in.:

• tabletki z amlodypiną – Cardilopin, Agen, Adipine, Aldan, Amlopin, Amlozek, Normidipine czy Norvasc;
• preparaty złożone z amlodypiną i perindoprilem np. Co-Prestarium;
• preparaty złożone z amlodypiną, indapamidem i perindoprilem np. Triplixam,  Co-Amlessa;
• preparaty złożone z amlodypiną i indapamidem np. Tertens-AM;
• preparaty złożone z amlodypiną i lizynoprilem np. Dironorm;
• preparaty złożone z amlodypiną i ramiprylem np. Rimal, Ramizek Combi, Egiramlon;
• preparaty złożone z amlodypiną i bisoprolol np. Sobycombi;
• preparaty złożone z amlodypiną, hydrochlorotiazydem i walsartanem np. Exforge HCT;
• predparaty złożone z amlodypiną i kandesartanem np. Candezek Combi;
• preparaty złożone z amlodypiną i losartanem np. Alortia.

Lerkanidypina – preparaty

W przeciwieństwie do amlodypiny, lerkanidypina występuje samodzielnie w większości preparatów. Są to m.in. Primacor, Lecalpin, Lercan, Kapizen, Karnidin, Lerakta. Istnieje tylko połączenie lerkanidypiny z enalaprilem np. Lercaprel czy Co-Lecalpin. 

Podsumowanie 

Lerkanidypina i amlodypina są lekami z tej samej grupy leków przeciwnadciśnieniowych. Mają więc taki sam mechanizm działania i bardzo dużo podobieństw. Mają jednocześnie i różnice. Amlodypina, w przeciwieństwie do lerkanidypiny (tylko z enalaprilem) występuje w wielu preparatach łączonych z innymi lekami przeciwnadciśnieniowymi. Co więcej, lerkanidypiny nie można podawać pacjentom dializowanym.

Świecowanie uszu, znane jest również pod nazwą konchowanie uszu, jest to bardzo stara metoda, znana już w starożytności (Egipt, Chiny czy Grecja). W dzisiejszych czasach ta metoda jest zaliczana do medycyny naturalnej. Polega na wkładaniu do ucha świecy (zapalonej), co rozpuszcza zalegający w uchu wosk. Prawidłowe wykonanie tej metody nie jest jednak proste, dlatego nie powinna być wykonywana przez osoby niemające o niej pojęcia. Powszechnie stosowane metody higieny uszu, jak chociażby pryskanie sprayem do uszu dostępny w aptece, są znacznie prostsze [1].

Świecowanie uszu – kiedy można je wykonywać?

Należy pamiętać, że jest to metoda medycyny alternatywnej i nie ma badań potwierdzających skuteczność tej metody. Do najczęstszych wskazań, kiedy można wykonać konchowanie uszu należą:

• higiena uszu;
• infekcje gardła i zatok;
• zawroty głowy i migreny;
• zaburzenia snu oraz napięcia nerwowe;
• zmęczenie [2]. 

Należy jeszcze raz podkreślić, że nie ma badań naukowych potwierdzających skuteczność tej metody w wyżej wymienionych sytuacjach. Wszystkie te wskazania są oparte jedynie na doświadczeniach wynikających z ich długotrwałego stosowania w medycynie alternatywnej [2].

Jakie świece do czyszczenia uszu?

Przede wszystkim nie warto wykonywać świec służących do świecowania uszu samodzielne, w szczególności jeśli nie ma się wiedzy na ich temat. Dodatkowo, nie wolno stosować do świecowania uszu zwyczajnych świec stołowych albo popularnych w ostatnim czasie świec zapachowych.

Do konchowania uszu stosuje się specjalne świece. Są to cieniutkie, wydrążone w środku rulony sporządzone z naturalnych wosków nasączone woskiem pszczelim lub parafiną. Mogą one mieć również dodane olejki eteryczne albo ekstrakty z ziół, które zapewnią przyjemny zapach podczas zabiegu. Co ważne, tego typu świece mają w swoim wnętrzu specjalne blaszki, które mają za zadanie zbieranie zanieczyszczeń z ucha, zbierających się podczas tego zabiegu. Tego typu świece mają także dokładnie oznaczone miejsce, do którego mogą się wypalić bezpiecznie podczas zabiegu [3]. 

Świecowanie uszu – jak zrobić prawidłowo?

Tego typu zabiegu lepiej nie robić samodzielnie, szczególnie jeżeli nie ma się doświadczenia. Należy pamiętać, że usługi takie oferują nie gabinety lekarskie, a salony masażu czy gabinety kosmetyczne. Pierwszym etapem samego zabiegu jest odpowiednie ułożenie pacjenta. Powinien on leżeć na boku, z opartą na poduszcze głową. Jego włosy i twarz powinny być odpowiednio zabezpieczone, żeby uniknąć potencjalnych oparzeń.

Sam zabieg zaczyna się od masowania i wcierania w małżowinę uszną specjalnego kremu pobudzającego krążenie. W kolejnym kroku wsuwa się do przewodu słuchowego świecę i podpala u szczytu. Sama technika wykorzystuje próżnię i podciśnienie wytwarzane przez palącą się, pustą w środku świecę (efekt kominowy). Występuje zjawisko fizyczne powstawania spontanicznego przepływu cieplejszego gazu z dołu do góry, co powoduje oczyszczanie zalegającej woskowiny z ucha [1,3].

Świeczka do uszu i świecowanie uszu przez Indian z plemienia Hopi

Ciekawą metodę świecowania uszu stosują (do dnia dzisiejszego) zamieszkali w Ameryce Północnej Indianie z plemienia Hopi. Polecają oni ten zabieg w przypadku bólów głowy czy problemów z uszami lub zatokami. Dodatkowo, na podstawie koloru nalotu wewnątrz świecy, “mogą oni określić stan zdrowia pacjenta”. W przypadku gdy ma on kolor zielony oznacza to poważne problemy zdrowotne, brązowy oznacza konieczność powtórzenia zabiegu, a żółty jest sygnałem o dobrym stanie zdrowia pacjenta. Oczywiście należy to brać raczej jako ciekawostkę, niż jakiekolwiek porady medyczne [2,3]. 

Same świece wykorzystywane przez Indian w zabiegu wytwarzane są ręcznie. Robione są z  kawałka cienkiego, bawełnianego lub lnianego płótna zatopionego w wosku. Świece mogą mieć dodatek miodu, ziół czy olejków eterycznych. Co ciekawe, te świece nie mają knota, przez co nie palą się żywym płomieniem, a jedynie lekko żarzą. Najważniejszym składnikiem jest umieszczona cieniutka blaszka przekazująca ciepło do wnętrza ucha. Tworzy się w kanale słuchowym podciśnienie, które wysysa woskowinę i zanieczyszczenia [1,2]. 

Świecowanie uszu – przeciwwskazania. Kiedy nie wolno go wykonywać?

Świecowanie uszu, jak każda inna metoda stosowana w szeroko pojętej medycynie, ma pewne ograniczenia. Świecowanie uszu nie powinno być stosowane pod żadnym pozorem przez pacjentów z:

• infekcjami uszu, w szczególności z sączącą się wydzieliną z kanału słuchowego;
• będących po operacjach laryngologicznych;
• cierpiących na perforację błony bębenkowej czy z torbielami ucha;
• będącymi alergikami na produkty pszczele lub inne składniki świec;
• aparatami słuchowymi lub implantami w uszach;
• osoby cierpiące na różnego rodzaju nadpobudliwości, które nie są w stanie wytrzymać 30 minut bez ruchu;
• kobiety będące w ciąży [3].

Czy świecowanie uszu jest skuteczne?

Pomimo stosowania tej metody przez Indian czy ludy starożytnej Europy lub Azji, nie udało się potwierdzić naukowo skuteczności tej metody. Co więcej, w warunkach laboratoryjnych nie udało się odtworzyć mechanizmu świecy, polegającego na wytworzeniu próżni, a na tym właśnie opiera się cała narracja tej metody. Dodatkowo zdjęcia wewnątrz uszu wykonane na pacjentach nie wykazały,  że pacjenci którzy przeszli ten zabieg mieli czystsze uszy. Sam zabieg może być niebezpieczny i prowadzić np. do oparzeń czy nawet uszkodzenia słuchu [2,3].

Podsumowanie

Pomimo, że świecowanie uszu jest popularne i szeroko reklamowane w wielu gabinetach kosmetycznych lub medycyny naturalnej, nie ma medycznych potwierdzeń skuteczności tych zabiegów. Badania nie wskazują na usuwanie zalegających w uszach złogów woskowiny, nie wykazano też skuteczności tej metody w leczeniu innych schorzeń. Pojawiający się w świecy osad pochodzi z samego procesu spalania świecy, a dobre samopoczucie czy poprawa słuchu po zabiegu, może być efektem placebo. Trzeba również pamiętać, że sam zabieg jest odradzany przez większość lekarzy. 

To zaburzenie metaboliczne, któremu towarzyszy zwiększone stężenie mleczanów w organizmie. To stan, gdy poziom mleczanów w osoczu jest większy niż 5 mmol/l, wartość pH krwi spada poniżej wartości 7,30, a stężenie wodorowęglanów spada poniżej wartości 10 mmol/l. Zwykle w wynikach badań obserwowana jest hiperkaliemia (wysokie stężenie potasu) i prawidłowe stężenie sodu w surowicy.

Kwasica mleczanowa jest jednym z ostrych powikłań cukrzycy – nie jest oczywiście powikłaniem charakterystycznym tylko dla cukrzycy, ponieważ istnieje wiele możliwych przyczyn, które mogą ją wywołać. To stan obarczony dużym ryzykiem śmierci pacjenta. Kwasica mleczanowa może rozwinąć się także po spożyciu dużych dawek salicylanów oraz alkoholu [1].

Jakie są objawy kwasicy mleczanowej?

Kwasica mleczanowa nie ma typowych objawów. Objawami ze strony przewodu pokarmowego są nudności i wymioty, bóle brzucha i biegunka. Ze strony układu oddechowego może pojawić się tzw. oddech Kussmaula, czyli bardzo głęboki oddech o zwiększonej częstotliwości. Pacjent może skarżyć się także na bóle mięśni i zawroty głowy. Obecne mogą być również cechy hipotermii (spadek temperatury ciała) i odwodnienia (fałd skórny przedramienia po uciśnięciu nie powraca do pozycji wyjściowej). U pacjentów dość szybko rozwija się wstrząs ze znacznie obniżonym ciśnieniem tętniczym i zahamowaniem oddawania moczu [2].

Czy po metforminie może wystąpić kwasica mleczanowa?

W zależności od przyczyn powodujących wzrost stężenia kwasu mlekowego w organizmie możemy wyróżnić typ A oraz typ B kwasicy mleczanowej. Typ A to kwasica beztlenowa, która jest efektem niedotlenienia tkanek w następstwie wstrząsu, niewydolności serca, niewydolności oddechowej. Typ B kwasicy mleczanowej rozwija się w przebiegu chorób wątroby, chorób nerek, może towarzyszyć ciężkim powikłaniom cukrzycy lub jest następstwem niewłaściwego stosowaniu metforminy.

W większości przypadków, występującej kwasicy mleczanowej nie można przypisać tylko i wyłącznie stosowaniu metforminy. Wszystko zależy od stopnia występującej niewydolności nerek, wątroby, niewydolności serca, nieprawidłowych parametrów krwi. W sytuacjach kiedy nie są obecne żadne dodatkowe z wyżej wymienionych czynników, a potwierdzone jest wysokie stężenie metforminy we krwi, które sugeruje kumulację leku (przedawkowanie), można użyć określenia: kwasica mleczanowa wywołana metforminą (MILA). Leczenie tak wywołanej kwasicy polega przede wszystkim na odstawieniu leku oraz postępowaniu przeciwwstrząsowym (nawadnianie, dożylna podaż katecholamin – leków zwiększających ciśnienie krwi, podanie tlenu). Bywają przypadki, że w celu usunięcia mleczanów należy przeprowadzić hemodializę.

Należy pamiętać, że według wytycznych FDA (Agencji Żywności i Leków) metformina jest przeciwwskazana jeśli wartość eGFR (jeden z parametrów określający sprawność nerek) jest mniejsza niż 30 ml/min/1.73m2. Przy eGFR o wartości między 30 a 45 ml/min/1.73m2 nie jest zalecane rozpoczynanie leczenia tym lekiem. Natomiast u pacjentów już zażywających ten lek, jeśli wartość eGFR spada poniżej 45 ml/min/1.73m2, to należy ocenić jakie korzyści i jakie ryzyko płynął z kontynuowania leczenia przy użyciu metforminy [3].

Jak leczy się kwasicę mleczanową?

Leczenie kwasicy mleczanowej nie może przebiegać w warunkach domowych. Musi odbywać się w szpitalu. Pacjenci wymagają właściwego nawodnienia, wyrównania zaburzeń elektrolitowych, tlenoterapii a niekiedy także wentylacji mechanicznej (podłączenia do respiratora). W uzasadnionych przypadkach kwasicy mleczanowej niezbędna jest hemodializa, czyli usuwanie z organizmu szkodliwych produktów przemiany materii, toksyn oraz nadmiaru wody za pomocą specjalistycznej aparatury.

Migrena to jedna z głównych chorób, którą diagnozuje się u pacjentów cierpiących na przewlekłe bóle głowy. Migrena charakteryzuje się epizodycznymi atakami silnego i pulsującego bólu głowy (najczęściej po jednej stronie). Zwykle trwa on od kilku godzin do nawet 3 dni. Często towarzyszy mu nadwrażliwość na światło i dźwięki oraz nudności. W zależności od intensywności i długości trwania bólu pacjent może doświadczać poważniejszych problemów, np. zawroty głowy. Charakter objawów może być na tyle mocny, że całkowicie wyklucza chorego z wykonywania codziennych czynności [1,2].

Jak wygląda klasyczne leczenie migreny?

Klasyczne leczenie migreny zależy od jej nasilenia, częstotliwości ataków i ogólnego stanu pacjenta.

W przypadku bólu o łagodnym lub umiarkowanym nasileniu lekami I wyboru są Niesteroidowe Leki Przeciwzapalne (NLPZ). Zwykle stosuje się diklofenak, ibuprofen lub naproksen. Tabela 1. przedstawia zasady stosowania leków. Pamiętajmy o tym, że NLPZ nie można stosować jednocześnie ze sobą [2].

Tabela 1. Dawkowanie NLPZ w leczeniu migreny [3-5].

Co jest dobre na migrenę, gdy ból staje się poważniejszy, a na dodatek pojawiają się nudności i wymioty? W takim wypadku, gdy wcześniej wspomniane NLPZ przestają być efektywne, stosuje się tryptany. Tabela 2. przedstawia najczęściej stosowane leki z tej grupy [6].

Tabela 2. Tryptany stosowane w leczeniu migreny o silnym nasileniu [2,6].

Jak leczyć migrenę, jeśli ból jest silny? Najnowsze rekomendacje zalecają łączenie NLPZ z tryptanami, dzięki czemu efekt przeciwbólowy jest najbardziej efektywny. Przykładowym preparatem jest sumatryptan w dawce 85 mg wraz z 500 mg naproksenu w produkcie o nazwie handlowej Frimig Duo [2,6].

Jakie są najnowsze leki na migrenę na receptę?

Technologia się rozwija, dlatego powstają nowe tabletki i leki na migrenę, które przedstawiliśmy poniżej.

Przeciwciała blokujące receptor peptydu związanego z genem kalcytoniny (CGRP)

Jednym z najnowszych leków na migrenę na receptę jest Aimovig, którego producentem jest firma Novartis.

Aimovig zawiera erenumab. Jest to przeciwciało monoklonalne, które wiąże się z receptorem peptydu związanego z genem kalcytoniny (CGRP). Powyższe receptory znajdują się w kluczowych miejscach dla rozwoju migreny – erenumab blokuje te miejsca, przez co nie dopuszcza do pojawienia się migreny. Z tego też względu erenumab na migrenę stosuje się w profilaktyce napadów u osób, u których występują co najmniej 4 dni z migreną na miesiąc. Aimovig jest przyjazny dla pacjentów, gdyż podaje się go podskórnie – występuje w formie gotowego wstrzykiwacza. Erenumab w leczeniu migreny aplikuje się co 4 tygodnie, a efekty terapeutyczne powinny pojawić się w ciągu 3 miesięcy terapii [7].

Podobnymi lekami do Aimovigu są Emgality i Vyepti, które także zawierają przeciwciała monoklonalne – pierwszy z nich galkanezumab, a drugi epitezumab. Pomimo takiego samego mechanizmu działania i dawkowania jak erenumab lub galkanezumab, Vyepti podaje się inaczej. Jest to lek przeznaczony do dożylnego podawania w formie infuzji [8,9].

Lekiem z tej samej grupy co erenumab jest fremanezumab, który istnieje pod nazwą handlową Ajovy. Wskazania do stosowania tego leku są takie same jak przy erenumabie. Różni się tutaj schemat podawania. Ajovy można podawać podskórnie albo co 4 tygodnie, albo co kwartał [10].

Niemiecki lek na migrenę – Vydura

Niemiecki lek na migrenę o nazwie Vydura zawiera rimegepant. To substancja z grupy gepantów blokująca receptor peptydu związanego z genem kalcytoniny, dlatego mechanizm działania leku jest podobny jak poprzednie. Jednak w przeciwieństwie do poprzednich, lek ten występuje w formie liofilizatu doustnego, a nie w postaci do podania podskórnego lub dożylnego [11].

Nowe tabletki na migrenę firmy Pfizer podaje się w ramach profilaktyki migreny, ale także do leczenia doraźnego. Dawkowanie przedstawia się następująco:

• Leczenie doraźne – 1 tabletka (75 mg) w trakcie napadu migreny. Maksymalnie 1 na dobę;
• Leczenie profilaktyczne – 1 tabletka (75 mg) co drugi dzień [11].

Substancją z tej samej grupy jest także atogepant (Aquipta) oraz ubrogepant (nie występuje w Polsce).

Ditany jako nowa grupa leków

Jednym z najnowszych leków na migrenę jest lasmiditan, który działa wobec receptora 5-HT1F. Występuje on pod nazwą handlową Rayvow. To lek, który podaje się doustnie. Stosuje się go do doraźnego leczenia migrenowego bólu głowy u osób z aurą lub bez niej. Najczęściej podaje się od 50 do 200 mg leku jednorazowo [12].

Sumatryptan w nowej formie

Na uwagę zasługują też nowe formy sumatryptanu. Występuje on jako aerozol donosowy, którego początek działania jest szybszy niż form doustnych. Sumatryptan istnieje także jako preparat do podawania podskórnego.

Podsumowanie

Migrena to skomplikowana choroba, której leczenie wymaga indywidualnego podejścia. Klasyczne leki, takie jak NLPZ i tryptany, są skuteczne w łagodzeniu bólu, ale warto pamiętać, że nowe terapie, w tym przeciwciała monoklonalne, oferują długoterminową ulgę. Jeśli borykasz się z migreną, skonsultuj się z lekarzem, aby dowiedzieć się, która terapia będzie dla Ciebie najlepsza. Czy próbowałeś już nowoczesnych leków na migrenę? Może to czas na zmianę terapii!