Czym jest mykoplazma i jak często występuje u dzieci?

Mykoplazma (Mycoplasma pneumoniae) to najmniejszy znany wolno żyjący mikroorganizm, który jest częstą przyczyną infekcji dróg oddechowych u dzieci. Jest to bakteria pozbawiona ściany komórkowej, co czyni ją wyjątkową wśród patogenów. Mykoplazma stanowi 20-40% przypadków pozaszpitalnego zapalenia płuc u dzieci, a w czasie epidemii odsetek ten może wzrosnąć nawet do 70%.^1,2 Poniżej przedstawiamy najważniejsze informacje o występowaniu mykoplazmy:

• infekcje występują przez cały rok, ale co 3-7 lat obserwuje się wzrost liczby zachorowań;
• wzrosty zachorowań związane są z osłabieniem odporności populacyjnej i pojawieniem się nowych podtypów bakterii;
• w 2024 roku odnotowano znaczący wzrost zakażeń w Stanach Zjednoczonych, szczególnie wśród młodszych dzieci;
• mykoplazma rozprzestrzenia się drogą kropelkową przez kaszel lub kichanie;
• od momentu zakażenia do pojawienia się objawów może minąć 1-4 tygodnie;
• osoba zakażona może być zakaźna przez około 20 dni.^3,4,5

Zakażenie często nazywane jest “chodzącym zapaleniem płuc” (walking pneumonia), ponieważ objawy są zwykle łagodniejsze niż w przypadku innych zapaleń płuc, a pacjenci czują się na tyle dobrze, że mogą normalnie funkcjonować. ^3,6

Jakie są objawy zakażenia mykoplazmą u dzieci?

Objawy zakażenia mykoplazmą mogą być różnorodne i zależą od wieku dziecka, jego ogólnego stanu zdrowia oraz czasu trwania infekcji. Mykoplazma może powodować zarówno łagodne, jak i ciężkie objawy, które mogą utrzymywać się przez dłuższy czas. Ważne jest, aby rodzice potrafili rozpoznać charakterystyczne symptomy, które mogą wskazywać na zakażenie tym patogenem.

Typowe objawy infekcji mykoplazmowej

Objawy zakażenia mykoplazmą mogą pojawić się po 1-4 tygodniach od kontaktu z bakterią i utrzymywać się przez kilka tygodni.^4,7 Najczęstsze objawy u dzieci to:

• suchy, uporczywy kaszel (może utrzymywać się tygodniami lub nawet miesiącami po ustąpieniu innych objawów);
• ból gardła;
• gorączka (zwykle niezbyt wysoka);
• ból głowy;
• zmęczenie;
• duszność.^4,8

U dzieci poniżej 5 roku życia objawy mogą być inne i obejmować:

• kichanie;
• zatkany lub cieknący nos;
• łzawienie oczu;
• świszczący oddech;
• wymioty;
• biegunkę.^4,7

Interesujące jest to, że nie wszystkie dzieci z mykoplazmą mają gorączkę. W badaniu z 2021 roku stwierdzono, że około 9,4% dzieci z potwierdzoną infekcją mykoplazmową nie miało gorączki. Dzieci bez gorączki były zazwyczaj młodsze i częściej występował u nich świszczący oddech. ⁹

Mykoplazma u dzieci a wysypka i astma

Zakażenie mykoplazmą może powodować różne zmiany skórne. Najczęstsze to:

• rumień wielopostaciowy;
• wysypka i zapalenie błon śluzowych wywołane mykoplazmą (MIRM);
• zespół Stevensa-Johnsona w ciężkich przypadkach.^10,6

Wysypka jest jednym z pozapłucnych objawów zakażenia mykoplazmą i może pojawić się jako reakcja immunologiczna na infekcję. Zakażenie mykoplazmą może również wywoływać lub zaostrzać objawy astmy u dzieci. Bakteria może powodować nadreaktywność dróg oddechowych i zwiększać wydzielanie śluzu, co prowadzi do napadów astmy lub pojawienia się nowych objawów astmatycznych. Rodzice dzieci z astmą powinni być szczególnie czujni, gdy ich dziecko ma objawy infekcji mykoplazmowej.^3,6

Jak diagnozuje się mykoplazmę u dzieci?

Diagnoza zakażenia mykoplazmą może być wyzwaniem, ponieważ objawy przypominają inne infekcje dróg oddechowych. Lekarz zazwyczaj przeprowadza badanie fizykalne i może zlecić dodatkowe badania w celu potwierdzenia diagnozy. Właściwe rozpoznanie jest kluczowe dla wdrożenia odpowiedniego leczenia, szczególnie że mykoplazma wymaga specyficznej antybiotykoterapii, różnej od tej stosowanej w innych infekcjach bakteryjnych. Do najważniejszych metod diagnostycznych należą:

• badanie PCR – bardzo czuła i dokładna metoda wykrywająca materiał genetyczny mykoplazmy z wymazu z gardła lub nosa; wynik dostępny zwykle w ciągu kilku godzin;
• badanie serologiczne – wykrywa przeciwciała przeciwko mykoplazmie we krwi; przydatne głównie w późniejszym etapie zakażenia;
• szybki test antygenowy – szybka metoda wykrywania antygenów mykoplazmy; daje wynik w krótkim czasie i ma wysoką skuteczność;
• hodowla bakteryjna – tradycyjna metoda, obecnie rzadko stosowana ze względu na długi czas oczekiwania na wynik i niską czułość.^1,2,3,10

Badania wykazały, że niektóre markery laboratoryjne mogą pomóc w przewidywaniu ciężkiego przebiegu zakażenia mykoplazmą. Podwyższone poziomy dehydrogenazy mleczanowej (LDH), interleukiny-6 i D-dimeru są związane z cięższym przebiegiem choroby i mogą wskazywać na potrzebę intensywniejszego leczenia.¹⁰

Jak leczy się zakażenie mykoplazmą u dzieci?

Leczenie zakażenia mykoplazmą zależy od nasilenia objawów i obecności powikłań. Większość łagodnych infekcji ustępuje samoistnie, ale w niektórych przypadkach konieczne jest leczenie farmakologiczne. Wybór odpowiedniego leczenia ma kluczowe znaczenie dla szybkiego powrotu dziecka do zdrowia i zapobiegania potencjalnym powikłaniom. Podejście terapeutyczne powinno być dostosowane indywidualnie do każdego pacjenta, biorąc pod uwagę jego wiek, ogólny stan zdrowia oraz nasilenie objawów.

Leczenie zakażeń wywołanych przez mykoplazmę opiera się przede wszystkim na antybiotykoterapii, ponieważ bakteria ta jest naturalnie oporna na antybiotyki beta-laktamowe (takie jak penicyliny czy cefalosporyny) z powodu braku ściany komórkowej. Lekami pierwszego wyboru są makrolidy, takie jak azytromycyna i klarytromycyna, szczególnie preferowane u dzieci ze względu na bezpieczeństwo stosowania. U dzieci powyżej 8. roku życia można również zastosować tetracykliny (np. doksycyklinę lub minocyklinę), a w cięższych przypadkach fluorochinolony. Warto jednak pamiętać, że narastającym problemem jest oporność mykoplazmy na makrolidy (MRMP), która w krajach Azji Wschodniej sięga aż 70–90% szczepów, a w Europie i Ameryce Północnej wynosi od 3 do 10%. Jeśli mimo leczenia makrolidem stan chorego nie poprawia się w ciągu 72 godzin lub utrzymuje się gorączka, należy rozważyć zmianę antybiotyku.

W przypadkach ciężkiego przebiegu choroby możliwe jest wdrożenie leczenia wspomagającego. Stosuje się wtedy glikokortykosteroidy, takie jak metyloprednizolon (1–2 mg/kg/dzień, a w cięższych przypadkach nawet 4–6 mg/kg/dzień), z kolei w przypadku powikłań pozapłucnych – również dożylne immunoglobuliny. Bronchoskopia może być konieczna, gdy podejrzewa się zatkanie dróg oddechowych gęstym śluzem. Niezależnie od przebiegu infekcji, kluczowe znaczenie ma leczenie objawowe: odpoczynek, odpowiednie nawodnienie, leki przeciwgorączkowe oraz wspomagające oczyszczanie dróg oddechowych (mukolityczne i wykrztuśne).^11,2,10,4,6

Jakie są powikłania zakażenia mykoplazmą u dzieci?

Chociaż większość infekcji mykoplazmowych ma łagodny przebieg, w niektórych przypadkach mogą wystąpić poważne powikłania. Ryzyko powikłań jest większe u dzieci z osłabionym układem odpornościowym, przewlekłymi chorobami płuc lub u bardzo małych dzieci. Wczesne rozpoznanie i odpowiednie leczenie są kluczowe dla zapobiegania rozwojowi tych powikłań, które mogą dotyczyć zarówno układu oddechowego, jak i innych narządów. Powikłania płucne mogą obejmować:

• oporne na leczenie zapalenie płuc (RMPP);
• zapalenie opłucnej z wysiękiem;
• niedodmę;
• zarostowe zapalenie oskrzelików;
• niewydolność oddechową.^11,10

Powikłania pozapłucne mogą obejmować:

• zaburzenia neurologiczne (zapalenie mózgu, zespół Guillaina-Barrégo);
• zapalenie mięśnia sercowego;
• niedokrwistość hemolityczna;
• zapalenie stawów;
• zaburzenia skórne (zespół Stevensa-Johnsona);
• zapalenie wątroby i nerek.^3,10

Kiedy należy bezwzględnie udać się do lekarza?

Chociaż większość zakażeń mykoplazmą ma łagodny przebieg, istnieją sytuacje, w których konieczna jest natychmiastowa konsultacja lekarska. Rodzice powinni być szczególnie czujni na pewne objawy, które mogą wskazywać na ciężki przebieg infekcji lub rozwój powikłań. Szybka reakcja i odpowiednia interwencja medyczna mogą zapobiec poważnym konsekwencjom zdrowotnym. W przypadku zakażenia mykoplazmą należy natychmiast skontaktować się z lekarzem, jeśli u dziecka wystąpią:

• trudności w oddychaniu lub przyspieszony oddech;
• wysoka gorączka (powyżej 38,5°C) nieustępująca po 5 dniach;
• kaszel utrzymujący się ponad 2 tygodnie lub nasilający się;
• ból w klatce piersiowej podczas oddychania;
• problemy z jedzeniem;
• uporczywe wymioty lub biegunka;
• oznaki odwodnienia (suche usta, zmniejszone oddawanie moczu);
• splątanie lub senność.^8,12

Jak zapobiegać zakażeniom mykoplazmą?

Zapobieganie zakażeniom mykoplazmą jest istotnym elementem ochrony zdrowia dzieci, szczególnie w okresach zwiększonej zachorowalności. Ponieważ nie istnieje szczepionka przeciwko tej bakterii, kluczowe znaczenie mają podstawowe zasady higieny i ograniczanie kontaktu z osobami chorymi. Wdrożenie prostych nawyków może znacząco zmniejszyć ryzyko zakażenia i rozprzestrzeniania się mykoplazmy w środowisku domowym i społecznym. Nie ma szczepionki przeciwko mykoplazmie, a zakażenie nie daje trwałej odporności. Ludzie mogą zarazić się mykoplazmą wielokrotnie, chociaż kolejne zakażenia są zwykle łagodniejsze.^4,12 Najlepsze metody zapobiegania obejmują:

• częste mycie rąk;
• zakrywanie ust i nosa podczas kaszlu i kichania;
• unikanie bliskiego kontaktu z osobami chorymi;
• przebywanie na zewnątrz lub w dobrze wentylowanych pomieszczeniach.^4,7

Osoby chore powinny pozostać w domu, a jeśli muszą wyjść, powinny nosić maseczkę. Szczególnie ważne jest unikanie kontaktu z osobami z grup wysokiego ryzyka, takimi jak niemowlęta, osoby starsze i osoby z osłabionym układem odpornościowym. ⁴

Podsumowanie

Mykoplazma jest częstą przyczyną infekcji dróg oddechowych u dzieci, szczególnie w wieku szkolnym. Chociaż większość zakażeń ma łagodny przebieg, mogą wystąpić ciężkie powikłania płucne i pozapłucne. Diagnostyka opiera się głównie na badaniach PCR i serologicznych, a leczenie obejmuje makrolidy jako leki pierwszego rzutu. Rosnąca oporność na antybiotyki stanowi wyzwanie w leczeniu, szczególnie w krajach Azji Wschodniej. Wczesne rozpoznanie i odpowiednie leczenie są kluczowe dla zapobiegania powikłaniom i szybkiego powrotu do zdrowia.