Co mówi nauka o osi jelito-mózg?

Wśród wielu fascynujących obszarów badań w medycynie i biologii, jednym z najbardziej intrygujących w ostatnich latach jest odkrywanie złożonych powiązań między jelitami a mózgiem. Ten niewidoczny na pierwszy rzut oka most łączący te dwa organy, znany jako oś jelitowo-mózgowa lub oś jelito-mózg, stał się przedmiotem intensywnych badań naukowych. Wprowadzenie do tego tematu rzuca światło na zaskakujące odkrycia dotyczące tego, jak nasze trawienie i mikrobiom jelitowy mogą wpływać na nasze samopoczucie psychiczne, emocje, a nawet procesy myślenia. Odkrycie, że bakterie jelitowe mogą komunikować się z mózgiem za pomocą różnych ścieżek, w tym układu nerwowego, immunologicznego i hormonalnego, otwiera nowe perspektywy dla zrozumienia kompleksowości ludzkiego zdrowia [1].

Jelita a mózg – mikrobiom czy psychobiom?

Bakterie jelitowe wpływają na nasze zdrowie. Badania dowodzą, że mikrobiom i jego skład może wpływać na rozwój depresji. Mikrobiota waży około 2 kg — to więcej niż ludzki mózg. W skład flory bakteryjnej jelit wchodzi wiele różnych gatunków bakterii, wirusów i grzybów reprezentując wspólnie około 20 milionów genów. Przy naszym, ludzkim garniturze genowym obejmującym około 200000 genów, jest to ilość imponująca. Jednak czy w takim razie istnieje jakaś zależność między jelitami a mózgiem [1-3]?

Badacze epidemiologiczni odkryli intrygujące powiązania między zaburzeniami funkcji jelit i mózgu. Na przykład wiele osób z zespołem jelita drażliwego ma również depresję, osoby ze spektrum autyzmu mają zwykle problemy z trawieniem, a osoby z chorobą Parkinsona mają skłonność do zaparć. Czy stany lękowe i depresja mogą mieć źródło w jelitach? Naukowcy zauważyli również wzrost depresji u osób przyjmujących antybiotyki — ale nie leki przeciwwirusowe lub przeciwgrzybicze, które nie redukują mikrobioty jelitowej. Te obserwacje pozwoliły na zaprojektowanie badań bakterii jelitowych, tworzących tzw. oś jelito-mózg. Okazało się, że mikrobiota może odzwierciedlać stan chorobowy i wpływać na powstawanie chorób neuropsychiatrycznych tj. depresja, choroba dwubiegunowa, choroba Parkinsona czy autyzm [1].

Myszy, którym przeszczepiono florę bakteryjną od osobników z depresją, same wykazywały objawy tego zaburzenia. Odwrotnie natomiast, przeszczep mikrobioty od zdrowych ludzi, redukował objawy u chorych zwierząt. Na podstawie takich obserwacji stwierdzono, że określone bakterie probiotyczne będą wpływać na funkcjonowanie i kondycję mózgu. To piękne, że istnieje zależność określana jako oś jelito-mózg. W jaki sposób jelita i mózg są ze sobą powiązane? To odległe organy, dlatego pojawia się pytanie, jak taka oś jelito-mózg może działać [1]?

Oś jelito-mózg – jak to działa?

Mikrobiom może wydzielać związki przekształcane w neuroprzekażniki tj. tryptofan czy kinurenina, docierające do mózgu wraz z krwią. W ten sposób moduluje jego funkcje. Inną możliwością jest bezpośredni wpływ bakterii jelitowych na nerw błędny biegnący od podstawy mózgu aż do narządów jamy brzusznej. Dalsze połączenie jest możliwe dzięki niedawno zidentyfikowanym komórkom wyścielającym jelito – neuropodom. Wykazują one długie zakończenia rozciągające się na zewnątrz, dzięki którym łączą się z sąsiednimi synapsami. Czy zaburzenia w składzie bakterii jelitowych może mieć jeszcze jakieś inne konsekwencje?

Otóż okazuje się, że tak. Nieprawidłowy skład mikrobioty może wywołać stan zapalny. W takim przypadku dochodzi do rozszczelnienia bariery jelitowej a mediatory zapalne wpłyną na komórki enteroendokrynne jelita co powoduje wydzielanie hormonów wpływających na funkcje całego organizmu. Ten proces zaburza trawienie i wydzielanie insuliny, ale wpływa też na ilość serotoniny, która jest istotnym czynnikiem depresji. Czy możemy jakoś poprawić zależność między jelitami a mózgiem? Czy psychobiotyki zawarte w jedzeniu lub suplementach diety mogą w tym pomóc [2]?

Czy probiotyk wyleczy nas z depresji?

Zbyt wcześnie jest mówić o możliwości leczenia chorób neuropsychiatrycznych bakteriami jelitowymi. Ostatnie lata przyniosły spadek kosztów badań mikrobiomu, co przyspieszyło prace badawcze w tej dziedzinie. Wiele dużych firm farmaceutycznych poszukuje alternatyw dla dotychczasowych leków, gdyż pojawiają się lekooporne formy chorób neuropsychiatrycznych — jednak te prace są dopiero na początkowym etapie. Przykładem może być Johnson & Johnson, który nawiązał współpracę z  firmą Halobiome. Nad czym pracuje ta firma [4]?

Konsorcjum jest owocem uczelnianej współpracy dzięki, której wiadomo już, że mała ilość bakterii Bacteroides może być przyczyną ciężkiej depresji. Bakterie te produkują GABA — kwas gamma-aminomasłowy, hamujący aktywność neuronalną mózgu. Zaburzenia gospodarki GABA prowadzą do depresji. Zauważono również, że do producentów GABA w mikrobiocie należą też bakterie Escherichia i Parabacteroidetes, natomiast jego konsumentem jest Prevotella. Zarówno zbyt wysoka, jak i zbyt niska produkcja tego neuroprzekaźnika może wpływać deregulująco na funkcje mózgu. Widać więc, że mikrobiom to bardzo precyzyjny mechanizm i zależności, jakie łączą różne bakterie jelitowe, wpływają na nasz układ nerwowy. Czy istnieje lista szczepów bakteryjnych, które warto zażywać, aby poprawić pracę osi jelito-mózg. Czy znajdziemy naturalne psychobiotyki w jedzeniu [2]?

Psychobiotyki w jedzeniu – czy istnieją?

Psychobiotyki w jedzeniu to naturalne bakterie probiotyczne, które wspierają funkcjonowanie osi jelito-mózg, wpływając korzystnie na nastrój i zdrowie psychiczne. Można je znaleźć w sfermentowanych produktach, takich jak jogurty naturalne, kefiry, kiszonki (np. kapusta kiszona, ogórki) czy kombucha. Regularne spożywanie tych produktów może pomóc w redukcji stresu i poprawie nastroju. Zaleca się włączanie ich do diety codziennie w niewielkich porcjach, np. szklanki kefiru lub porcji kiszonek. Ważne, by wybierać produkty naturalne, bez dodatku cukru i pasteryzacji, które niszczą dobroczynne bakterie. Uzupełnienie diety o psychobiotyki wspiera mikrobiom jelitowy, który odgrywa kluczową rolę w zdrowiu mózgu i całego organizmu.

Psychobiotyki a mikrobiom

Z dotychczasowych badań wynika, że zidentyfikowano kilka szczepów bakteryjnych, których suplementacja ma korzystny wpływ na witalność, redukcję leku, obniżenie zmęczenia i polepszenie nastroju. Wśród opisanych bakterii możemy wyróżnić:

• Bifidobacterium longum;
• Bifidobacterium infanti;
• Lactobacillus helveticus;
• Coproccocus catus;
• Fusobacterium [5].

Wskazano również, że suplementacja probiotyczna bakteriami Lactobacillus spp. wspomaga farmakoterapię przeciwdepresyjną, co daje lepsze wyniki leczenia niż przy stosowaniu samych leków. Warto więc poszukując probiotyku, zwrócić uwagę na to, jakie zawiera kultury bakterii i jak są one opisane. Produkt, w którego składzie znajdują się wymienione szczepy, może korzystnie wpłynąć na nasze samopoczucie i poprawić nastrój. Przy tym wzbogaci nasz mikrobiom o dobroczynne bakterie [1].

Od pewnego czasu docierają do nas informacje z mediów na temat możliwości przeszczepu bakterii jelitowych. Czy jest to prawda? Jakie są skutki uboczne przeszczepu flory bakteryjnej jelit? Czy to remedium na wszystkie dolegliwości, czy tylko zagrywka marketingowa?

Przeszczep flory bakteryjnej – skutki uboczne i fakty

Przeszczep mikrobioty jelitowej (FMT) to procedura polegająca na przeniesieniu zdrowych bakterii jelitowych od dawcy do biorcy w celu przywrócenia równowagi mikroflory, najczęściej stosowana w leczeniu nawracającego zakażenia Clostridium difficile. Choć uznawana za bezpieczną, może powodować skutki uboczne, takie jak biegunka, ból brzucha, wzdęcia, nudności czy gorączka. Rzadziej występują ryzyko przeniesienia infekcji, zmiany metaboliczne (np. waga) czy powikłania związane z metodą podania, jak perforacja jelita [6].

Badania wskazują również na poprawę kliniczną pacjentów z depresją po przeszczepie mikrobioty jelitowej od osób zdrowych. Zaawansowane badania kliniczne III fazy są już prowadzone z przeszczepianiem mikrobioty Rebiotix u osób z nawracającym zakażeniem Clostridium difficile. Ekologia mikrobiomu ma na tyle złożoną naturę, że ten wydawałoby się zaskakujący rodzaj terapii może jednak w perspektywie kilkuletniej, uzupełnić standardowy sposób leczenia chorób neuropsychiatrycznych [1,7].

Podsumowanie

Badania nad powiązaniami między jelitami a mózgiem ujawniają kluczową rolę mikrobioty jelitowej w zdrowiu psychicznym i neurologicznym. Oś jelito-mózg to sieć komunikacji między tymi organami, która wykorzystuje układ nerwowy, hormonalny i immunologiczny, wpływając na nastrój, emocje i funkcje poznawcze. Psychobiotyki w jedzeniu oraz suplementach diety mogą wspierać funkcjonowanie tej osi, redukując stres i poprawiając nastrój. Coraz więcej badań wskazuje na potencjał terapii mikrobiotycznych, takich jak przeszczep flory bakteryjnej, który może wspomagać leczenie depresji czy zaburzeń neurologicznych. Jednak procedura ta wiąże się z pewnymi skutkami ubocznymi, jak biegunka czy ryzyko infekcji. Zrozumienie roli mikrobiomu otwiera nowe perspektywy dla medycyny, łącząc zdrowie jelit z dobrostanem psychicznym.