Czy mebendazol może być skuteczny w leczeniu raka? Co mówią badania?

Mebendazol to lek przeciwpasożytniczy, który od lat stosowany jest w leczeniu różnych infekcji wywołanych przez robaki pasożytnicze, takich jak owsiki czy tasiemce. W ostatnich latach naukowcy zaczęli jednak badać jego potencjalne działanie przeciwnowotworowe. Coraz więcej badań sugeruje, że ten powszechnie dostępny i względnie tani lek może mieć zastosowanie w terapii niektórych typów nowotworów¹. Przyjrzyjmy się, co wiemy na temat mebendazolu i jego wpływu na komórki rakowe.

Zainteresowanie mebendazolem w kontekście leczenia raka wynika z jego zdolności do hamowania polimeryzacji tubuliny – białka, które tworzy szkielet komórki i odpowiada za jej podział. Mechanizm ten jest podobny do działania niektórych klasycznych leków przeciwnowotworowych, takich jak taksany czy alkaloidy barwinka. Co ciekawe, mebendazol wykazuje działanie przeciwnowotworowe przy stężeniach, które można osiągnąć w organizmie człowieka przy standardowych dawkach leku². W badaniach klinicznych stosowano dawki 500 mg dwa razy dziennie, choć istnieją też doniesienia o skuteczności niższych dawek – 100 mg dwa razy dziennie¹.

Jak mebendazol działa przeciwko komórkom rakowym?

Badania laboratoryjne wykazały, że mebendazol może oddziaływać na komórki rakowe na kilka sposobów. Przede wszystkim hamuje tworzenie mikrotubul, co prowadzi do zatrzymania podziału komórek nowotworowych i ich śmierci. Dodatkowo, mebendazol wykazuje zdolność do²:

• hamowania angiogenezy (tworzenia nowych naczyń krwionośnych przez guzy);
• blokowania szlaków sygnałowych odpowiedzialnych za przeżycie komórek rakowych;
• zmniejszania aktywności metaloproteinaz macierzy (enzymów ułatwiających przerzutowanie);
• hamowania białek transportowych odpowiedzialnych za oporność wielolekową;
• stymulowania odpowiedzi immunologicznej przeciwko nowotworom.

Naukowcy z Johns Hopkins Medicine odkryli, że mebendazol zapobiega inicjacji, progresji i przerzutowaniu raka trzustki u myszy modyfikowanych genetycznie. Lek działał poprzez niszczenie struktury komórek rakowych, podobnie jak w przypadku pasożytów – “zapadając” tubulinę, co prowadzi do śmierci komórki³. Badania wykazały, że był szczególnie skuteczny w przypadku raka trzustki wykrytego we wczesnym stadium.

Jakie typy raka mogą reagować na mebendazol?

Badania przedkliniczne (na komórkach i zwierzętach) wykazały potencjalną skuteczność mebendazolu w leczeniu wielu typów nowotworów, w tym¹:

• raka jelita grubego;
• nowotworów mózgu (glejaki);
• raka trzustki;
• raka płuc;
• raka piersi;
• raka wątroby;
• białaczki;
• czerniaka;
• raka jajnika.

Wstępne badania kliniczne na ludziach wykazały, że mebendazol może poprawiać odpowiedź na chemioterapię u pacjentów z przerzutowym rakiem jelita grubego. W jednym z małych badań z randomizacją pacjenci otrzymujący mebendazol razem z bewacyzumabem i schematem FOLFOX4 wykazywali lepszy wskaźnik odpowiedzi na leczenie, dłuższy czas przeżycia wolny od progresji choroby i niższe stężenie markerów nowotworowych w porównaniu do grupy placebo¹. Istnieją również udokumentowane przypadki kliniczne, jak ten dotyczący mężczyzny z przerzutowym rakiem okrężnicy, który osiągnął częściową remisję po leczeniu mebendazolem w dawce 100 mg dwa razy dziennie przez 6 tygodni, po wcześniejszym niepowodzeniu standardowych terapii¹.

Czy mebendazol można łączyć z innymi terapiami przeciwnowotworowymi?

Jedną z obiecujących cech mebendazolu jest jego zdolność do synergistycznego działania z innymi terapiami przeciwnowotworowymi. Badania wykazały, że może on zwiększać skuteczność radioterapii poprzez nasilanie uszkodzeń DNA wywołanych promieniowaniem w komórkach nowotworowych. Wykazano również synergię z różnymi lekami chemioterapeutycznymi, co pozwala przezwyciężyć oporność na leki takie jak cisplatyna, temozolomid czy trastuzumab². Warto jednak zaznaczyć, że w niektórych przypadkach mebendazol może również interferować z działaniem innych leków przeciwnowotworowych. Badania na zwierzętach wykazały, że mebendazol blokował przeciwnowotworowe działanie kombinacji nitrogliceryny i metforminy, a także całkowicie hamował aktywność przeciwnowotworową kombinacji disulfiramu i metforminy w przypadku włókniakomięsaka¹. Dlatego ważne jest, aby pacjenci już poddawani terapii przeciwnowotworowej zawsze konsultowali się z lekarzem przed rozpoczęciem przyjmowania mebendazolu.

W badaniach na myszach z rakiem trzustki, mebendazol nie tylko spowalniał progresję choroby, ale także wykazywał potencjał w zapobieganiu nawrotom guza po operacji. Może to sugerować jego wartość jako opcji terapeutycznej dla pacjentów zdiagnozowanych we wcześniejszych stadiach raka⁴.

Czym różni się mebendazol od fenbendazolu w kontekście leczenia raka?

Mebendazol i fenbendazol należą do tej samej klasy leków przeciwpasożytniczych (benzimidazoli) i mają podobne mechanizmy działania. Jednak między tymi związkami istnieją istotne różnice w kontekście ich potencjalnego zastosowania w leczeniu raka¹:

• mebendazol jest zatwierdzony do stosowania u ludzi przez agencje takie jak FDA i EMA, ma dobrze poznany profil bezpieczeństwa i farmakokinetykę;
• fenbendazol nie jest obecnie zatwierdzony do stosowania u ludzi, a jego farmakokinetyka i bezpieczeństwo u ludzi nie są dobrze udokumentowane w literaturze medycznej.

Niektóre badania sugerują, że fenbendazol może być skuteczniejszy od mebendazolu w leczeniu komórek nowotworowych opornych na leki, prawdopodobnie ze względu na jego silniejsze oddziaływanie na glikolizę (proces wytwarzania energii przez komórki rakowe)⁵. Jednakże, fenbendazol ma bardzo słabą rozpuszczalność w wodzie i biodostępność, co utrudnia osiągnięcie stężeń terapeutycznych w organizmie po podaniu doustnym. Co ważne, fenbendazol jest dostępny wyłącznie do użytku weterynaryjnego, a Amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków (FDA) oraz Europejska Agencja Leków (EMA) nie zezwalają na jego stosowanie u ludzi¹. Jest to istotna przestroga dla pacjentów, którzy mogliby rozważać samodzielne stosowanie tego leku.

Istnieją doniesienia anegdotyczne o skuteczności fenbendazolu w leczeniu raka, jak historia Joe Tippensa, który twierdził, że wyleczył się z drobnokomórkowego raka płuc po samodzielnym stosowaniu fenbendazolu wraz z suplementami⁵. Jednak takie pojedyncze przypadki nie stanowią wystarczającego dowodu naukowego i podkreślają potrzebę przeprowadzenia rygorystycznych badań klinicznych. Z kolei jedno z badań na myszach nie wykazało, aby fenbendazol miał wartość w terapii raka, nawet przy intensywnych schematach leczenia⁶. Badacze nie zaobserwowali wpływu fenbendazolu na wzrost guzów ani zwiększenia przeciwnowotworowych efektów radioterapii.

Jakie są zalety mebendazolu jako potencjalnego leku przeciwnowotworowego?

Mebendazol ma kilka cech, które czynią go atrakcyjnym kandydatem do wykorzystania w onkologii²:

• udowodniony, korzystny profil bezpieczeństwa potwierdzony dziesięcioleciami stosowania jako lek przeciwpasożytniczy;
• dobra tolerancja nawet przy długotrwałym stosowaniu wysokich dawek;
• zdolność do przenikania przez barierę krew-mózg, co jest istotne w leczeniu nowotworów mózgu;
• niska cena i łatwa dostępność (w większości krajów);
• możliwość podawania doustnego;
• wielokierunkowe działanie na różne mechanizmy związane z progresją nowotworu;

Szczególnie obiecujące wydaje się zastosowanie mebendazolu jako uzupełnienia standardowych terapii przeciwnowotworowych, gdyż wykazano jego zdolność do uwrażliwiania komórek rakowych na chemioterapię i radioterapię nawet przy niskich stężeniach². Warto jednak zaznaczyć, że dostępność mebendazolu różni się w zależności od kraju. W Europie jest on zwykle dostępny bez recepty, jednak w USA ostatni producent, Teva Pharmaceuticals, zaprzestał produkcji pod koniec 2011 roku, choć lek nadal zachowuje aprobatę FDA. W USA można go uzyskać w aptekach recepturowych⁷.

Jakie są ograniczenia i wyzwania związane z zastosowaniem mebendazolu w leczeniu raka?

Mimo obiecujących wyników badań, istnieje kilka ograniczeń i wyzwań związanych z zastosowaniem mebendazolu jako leku przeciwnowotworowego²:

• słaba biodostępność po podaniu doustnym, z dużą zmiennością międzyosobniczą;
• dla niektórych typów nowotworów jego stosowanie jako pojedynczego środka może wymagać dawek zbliżonych do maksymalnej tolerowanej dawki;
• potencjalne działanie genotoksyczne i teratogenne (przeciwwskazany w ciąży);
• brak wystarczających danych klinicznych potwierdzających skuteczność i bezpieczeństwo w leczeniu nowotworów u ludzi;
• niska opłacalność badań dla firm farmaceutycznych ze względu na niską cenę leku i brak możliwości opatentowania.

Istnieje również potrzeba określenia optymalnego czasu podawania mebendazolu w terapii przeciwnowotworowej. Leki repozycjonowane w onkologii są często testowane dopiero po niepowodzeniu wszystkich zatwierdzonych linii leczenia, jednak większy efekt można by oczekiwać we wczesnych fazach choroby². Pacjenci powinni być świadomi, że mogą wystąpić pewne skutki uboczne związane z przyjmowaniem mebendazolu, takie jak bóle brzucha, bóle głowy i biegunka¹. Obecnie nie ma oficjalnych wytycznych dotyczących stosowania mebendazolu w leczeniu raka, co powinno być jasno zakomunikowane pacjentom rozważającym tę opcję.

Warto wspomnieć o projekcie ReDO (Repurposing Drugs in Oncology), międzynarodowej współpracy mającej na celu gromadzenie i rozpowszechnianie nowych dowodów oraz przyspieszenie procesu repozycjonowania leków w onkologii². Inicjatywy takie mogą być cennym źródłem informacji dla pacjentów poszukujących alternatywnych opcji leczenia.

Podsumowanie

Mebendazol, powszechnie stosowany lek przeciwpasożytniczy, wykazuje obiecujące działanie przeciwnowotworowe w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach, szczególnie w przypadku raka trzustki i jelita grubego. Mechanizm jego działania polega na niszczeniu struktury komórek rakowych, hamowaniu angiogenezy i stymulowaniu układu odpornościowego do walki z nowotworem. W przeciwieństwie do fenbendazolu, mebendazol jest zatwierdzony do stosowania u ludzi, ma udowodniony profil bezpieczeństwa i może zwiększać skuteczność standardowych terapii przeciwnowotworowych. Choć potrzebne są szersze badania kliniczne, eksperci uważają, że vermox na raka może być wartościowym uzupełnieniem standardowego leczenia, zwłaszcza we wczesnych stadiach choroby.