Astma to przewlekła choroba zapalna układu oddechowego, na którą cierpi ponad 300 milionów osób na całym świecie. Dotyka ona starszych, jak i dzieci – niezależnie od wieku. W ostatnich latach obserwuje się wzrost ilości zachorowań, szczególnie w krajach rozwijających się. Astma sprawia wiele problemów pacjentom. To choroba, która może skutecznie obniżyć jakość życia, jeśli jest nieodpowiednio leczona. Problematyczna staje się kwestia kontrolowania objawów, gdyż bardzo dużo zależy od pacjenta. Niekiedy bywa, że nawet w stosunkowo dobrze ustabilizowanej chorobie, pojawiają się nagłe ataki, czyli zaostrzenia choroby, z którymi pacjent musi sobie poradzić [1-2].

Astma oskrzelowa: objawy niecharakterystyczne oraz klasyczne

Objawy astmy oskrzelowej u dorosłych, jak i u dzieci wynikać będą ze stanu zapalnego dróg oddechowych. Są to m.in.:

• świszczący oddech,
• duszność,
• uczucie ucisku w klatce piersiowej,
• kaszel.

Nie u wszystkich chorych będą występować wszystkie objawy jednocześnie. Bardzo często pierwszym objawem zaczynającej się astmy jest np. sam kaszel (o innych przyczynach kaszlu przeczytasz także: Kaszel — przyczyny oraz sposoby leczenia). Intensywność objawów będzie zależeć od stopnia kontroli choroby. To, co jest typowe dla tej jednostki chorobowej to fakt, że symptomy nasilają się przy wysiłku fizycznym, czy stresie. Jeśli u podłoży rozwoju tej choroby u danej osoby leży alergia, to objawy będą też nasilać się po kontakcie z alergenem. Dodatkowo charakterystyczny jest fakt, że objawy są intensywniejsze w nocy i nad ranem. Objawy astmy mogą też nasilać się po kontakcie z dymem tytoniowym, czy na skutek zanieczyszczeń zawieszonych w powietrzu. Często też objawy przybierają na sile, jeśli u astmatyka pojawi się infekcja dróg oddechowych. Czasem nawet zwykłe sezonowe przeziębienie może spowodować zaostrzenie symptomów i pogorszenie kontroli astmy [1].

Astma i ataki duszności

Najbardziej charakterystycznym objawem, z którym kojarzy się astma to napad duszności. Taki atak rozpoczyna się uczuciem ucisku i rozpierania w klatce piersiowej, które następnie przechodzi w duszność. Aby skutecznie opanować atak duszności, trzeba zachować spokój i przyjąć lek rozkurczający oskrzela. Pozwoli to w krótkim czasie swobodnie oddychać. Astmatyk powinien mieć przy sobie lek wziewny do zastosowania doraźnie w razie duszności. Podczas takiego ataku najlepiej stać lub siedzieć (gdyż leżenie może utrudniać oddech) i odczekać dłuższą chwilę aż wszystko wróci do normy [1].

Diagnoza astmy – czy jest prosta?

Astma to bardzo zróżnicowana choroba, której nie da się prosto zdiagnozować jedynie na podstawie objawów. Niezbędne są dodatkowe badania, m.in. spirometria. Dodatkowo występują różne rodzaje astmy, co utrudnia postawienie diagnozy. Jednak ogólnie objawy astmy związane są z układem oddechowym i chory może cierpieć na takie rzeczy, jak:

• świszczenie podczas oddychania,
• trudności ze złapaniem oddechu oraz płytki oddech,
• uczucie ciężkości (ucisku) w klatce piersiowej,
• kaszel.

Jeśli wyżej wymienionym objawom, towarzyszą poniższe sytuacje, to dodatkowo zwiększa to prawdopodobieństwo diagnozy choroby:

• występowanie więcej niż jednego symptomu,
• zaostrzanie się objawów w nocy lub nad ranem,
• zmieniająca się ilość i intensywność występowania symptomów [4].

Leki na astmę na receptę

Kluczowy dla skutecznej kontroli i leczenia astmatyka jest schemat leczenia, który lekarz ustala z pacjentem. W tym przypadku edukacja pacjenta co do tego jak i kiedy sięgać po dane leki daje bardzo dobre efekty. W leczeniu astmy niektóre preparaty są stosowane w sposób ciągły, a inne tylko doraźnie w zaostrzeniach choroby. Ponadto pacjent powinien wiedzieć jak reagować na ataki duszności oraz jak modyfikować leczenie w przypadku zaostrzeń i kiedy zgłaszać się do lekarza.

Preparaty na astmę możemy podzielić na leki pozwalające kontrolować chorobę i leki stosowane doraźnie w przypadku zaostrzeń. Leki kontrolujące chorobę przeznaczone są do stosowania ciągłego, niezależnie od tego, czy objawy są obecne. Są to:

1. Glikokortykosteroidy wziewne — najważniejsze leki stosowane w astmie, hamują proces zapalny w oskrzelach (np. Nebbud, Pulmicort).
2. Długo działające β2-mimetyki — rozkurczają oskrzela, a ich działanie utrzymuje się przez wiele godzin (np. Serevent, Pulmoterol).
3. Leki przeciwleukotrienowe — hamują szkodliwe działanie leukotrienów (zapalnych substancji, które nasilają skurcz oskrzeli i stan zapalny, np. Montelukast)
4. Teofilina — rozszerza oskrzela i działa przeciwzapalnie.
5. Kromony — leki wykazujące słabe działanie przeciwzapalne.
6. Glikokortykosteroidy doustne — jedna z podstawowych grup leków wykorzystywana w leczeniu zaostrzeń. W leczeniu przewlekłym są stosowane wtedy, gdy inne metody nie przynoszą skutku. Przewlekłe stosowanie powoduje liczne działania niepożądane, dlatego sięga się po nie tylko w uzasadnionych przypadkach (np. Metypred).

Leki stosowane doraźnie, w zaostrzeniach choroby to substancje, które szybko umożliwiają swobodny oddech. Nie leczą procesu zapalnego, a jedynie rozszerzają oskrzela, zmniejszając nasilenie objawów. Najczęściej stosowane są krótko działające β2-mimetyki. Preparaty do stosowania doraźnego w zaostrzeniach najlepiej mieć zawsze przy sobie [3,5].

Leczenie astmy: zasady postępowania

Pomimo tego, że astma została przedstawiona jako choroba, która uprzykrza życie pacjentom, to jednak świadomy chory, może z sukcesem kontrolować objawy schorzenia.

Według najnowszych, międzynarodowych rekomendacji w kwestii leczenia astmy (GINA), objawy chorobowe podzielone są na 5 poziomów. Specjaliści podkreślają, że farmakoterapia jest wymagana nawet przy łagodnej astmie, gdyż również w takim przypadku mogą pojawić się zagrażające życiu zaostrzenia [4].

Poziom 1 i 2

Jeśli objawy astmy występują rzadziej niż 4 do 5 razy na tydzień, to chorobę klasyfikuje się na poziomie 1 lub 2. Generalnie schemat leczenia jest identyczny, dlatego każda nowo rozpoznana astma powinna być leczona według tego schematu [2].

Pacjenci od 12. roku życia i dorośli powinni przyjmować doraźnie, czyli podczas wystąpienia objawów, lek wziewny. Rekomenduje się stosowanie małych dawek wziewnego glikokortykosteroidu (wGKS) wraz z formoterolem (długodziałający ß2-mimetyk, LABA) w preparacie złożonym (np. budezonid + formoterol: Airbufo Forspiro, Bufar Easyhaler, Bufomix Easyhaler, DuoResp Spiromax, Symbicort lub dipropionian beklometazonu + formoterol: Fostex). Ważne, aby substancje lecznicze znajdowały się w jednym inhalatorze, gdyż poprawia to efektywność terapii. Minimalizuje się ryzyko pominięcia dawki przez pacjenta [2].

Formoterol to nie jedyny LABA, którego wykorzystuje się w terapii. Pacjenci stosują również salmeterol, który występuje w połączeniu z flutikazonem (Asaris, Salmex, Seretide 250) lub z budezonidem (Duastmin) [6].

Połączenie wziewnego glikokortykosteroidu z formoterolem jest zalecaną strategią leczniczą, jednak jeśli pacjent stosuje jako LABA inny lek niż formoterol (np. opisany powyżej salmeterol) to wtedy stosowanie wGKS + formoterol jest przeciwwskazane. Jako terapię doraźną włącza się krótkodziałający ß2-mimetyk (SABA), np. salbutamol (Ventolin) lub fenoterol (Berotec N 100) [2].

Poziom 3

W przypadku braku kontroli astmy, czyli w sytuacji występowania objawów codziennie lub jeśli symptomy choroby wybudzają pacjenta ze snu przynajmniej raz na tydzień, powinno się zmodyfikować farmakoterapię. W takiej sytuacji wprowadza się niskie dawki zażywanych leków z poziomu 1, ale w terapii codziennej (przewlekłej), ustalonej przez lekarza. Leki przyjmujemy o określonych porach, niezależnie od występowania objawów.

Poziom 4

Jeśli powyższym objawom towarzyszy również osłabiona praca płuc, to terapia przechodzi na poziom 4. Farmakoterapia przebiega podobnie jak w punkcie 3, ale z użyciem średnich dawek.

Poziom 5

Jeśli nadal nie osiągnęliśmy kontroli objawów astmy, to powinno określić się fenotyp astmy oraz ewentualnie włączyć leczenie biologiczne. Najczęściej do terapii wprowadza się leki określane jako długodziałający antagoniści receptorów muskarynowych (LAMA), np. ipratropium, tiotropium, glikopironium lub umeklidynium. W niektórych przypadkach można pomyśleć nad włączeniem leków z poziomu 4, ale w dużych dawkach [2].

Ipratropium (Atrodil, Atrovent N) stosuje się u dzieci powyżej 6. roku życia. W przypadku terapii osób dorosłych najczęściej wybiera się leki trójskładnikowe, takie jak:

• Mometazon + indakaterol + glikopironium, np. Enerzair Breezhaler.
• Flutikazon + wilanterol + umeklidynium, np. Trelegy Ellipta, Temybric Ellipta [2]

Warto pamiętać o tym, że w omawianym schemacie terapeutycznym, w przypadku poziomów od 3 do 5, jeśli pacjent dozna ataku astmy, to może zastosować doraźnie wziewny glikokortykosteroid z formoterolem w małej dawce [2].

Małe i duże dawki – jak się połapać?

Kwestie związane z częstotliwością stosowania leków i wielkością dawek powinien wyjaśnić lekarz prowadzący, jednak warto zapoznać się z rekomendacjami przedstawionymi w poniższej tabeli.

Tabela 1. Dawkowanie wziewnych glikokortykosteroidów [2].

Astma – zalecenia a realia

Pamiętajmy o tym, że powyższy schemat farmakoterapii dotyczy osób dorosłych i młodzieży powyżej 12. roku życia. Odmienne leczenie stosuje się u młodszych dzieci. Astma jest skomplikowaną chorobą, dlatego rekomendacje, to jedynie wyznacznik prawidłowej drogi. Lekarz prowadzący na podstawie objawów występujących u chorego i odpowiedzi pacjenta na dane leki, może modyfikować terapię, tak aby osiągnąć jak najlepsze efekty.

Kontrola astmy

Zwiększone zapotrzebowanie na leki stosowane doraźnie (konieczność stosowania inhalacji częściej niż zwykle, szybsze zużywanie opakowania leku) może świadczyć o pogorszeniu kontroli choroby i jest wskazaniem do zgłoszenia się do lekarza w celu zmodyfikowania terapii podstawowej. Dodatkowo warto też zwrócić uwagę na leki stosowane przez chorego na inne, niezwiązane z astmą dolegliwości (o tym przeczytasz także: Astma aspirynowa a leki przeciwbólowe).

4 maja przypada Światowy Dzień Astmy. Ustanowiono go w celu zwrócenia uwagi na tę, jakże częstą chorobę. Głównym założeniem Globalnej Inicjatywy na rzecz Astmy (GINA), która zainicjowała obchody Dnia Astmy, jest nie tylko zwiększenie edukacji na temat choroby i jej objawów, ale też zwrócenie uwagi na potrzebę kontroli choroby. Odpowiednia edukacja pacjentów, dobra współpraca z lekarzami, to lepsza kontrola choroby, a co za tym idzie poprawienie komfortu życia chorych [7].