Patogeneza zaburzeń odżywiania – mechanizmy rozwoju choroby

Zaburzenia odżywiania stanowią grupę złożonych schorzeń psychiatrycznych, których patogeneza obejmuje wielorakie mechanizmy biologiczne, psychologiczne i środowiskowe¹. Zrozumienie tych mechanizmów jest kluczowe dla skutecznego leczenia i zapobiegania tym potencjalnie śmiertelnym chorobom².

Podstawy neurobiologiczne zaburzeń odżywiania

W centrum patogenezy zaburzeń odżywiania znajdują się zaburzenia funkcjonowania układu nerwowego, szczególnie w obszarach odpowiedzialnych za regulację apetytu i nastroju. Serotonina odgrywa kluczową rolę w kontroli apetytu i regulacji nastroju, a jej nieprawidłowe funkcjonowanie może pośrednio wpływać na rozwój zaburzeń odżywiania¹. Zaburzenia serotoninergicznych sieci mózgowych poprzedzają wystąpienie anoreksji i przyczyniają się do objawów przedchorobowych, takich jak lęk, zahamowanie oraz skłonność do ograniczania spożycia pokarmu³.

Szczególnie istotne są zmiany w aktywności serotoniny – zwiększona aktywność 5-HT powoduje przedłużone uczucie sytości, co prowadzi do zachowań restrykcyjnych, podczas gdy zmniejszona aktywność prowadzi do okresowego braku uczucia nasycenia, wywołując kompulsywne objadanie się⁴. Te mechanizmy neurochemiczne wyjaśniają, dlaczego restrykcyjny typ anoreksji odpowiada zwiększonemu przekaźnictwu serotoniny, a typ bulimiczny lub żarłoczny – zmniejszonemu⁴.

Czynniki genetyczne i dziedziczność

Badania bliźniąt i adopcyjne potwierdzają znaczącą rolę dziedziczności w rozwoju zaburzeń odżywiania. Jeśli jedno z bliźniąt jednojajowych ma zaburzenie odżywiania, prawdopodobieństwo wystąpienia tej choroby u drugiego wynosi około 50%¹. Współczynnik dziedziczności anoreksji szacowany jest na 28-58%, przy czym wiele badań wskazuje na wartości powyżej 50%⁵.

Genomowe badania asocjacyjne (GWAS) oraz projekty epigenetyczne i interakcji gen-gen sugerują, że genetyka odgrywa znaczącą rolę w rozwoju zaburzeń odżywiania⁶. Identyfikowano 43 różne geny związane z regulacją zachowań żywieniowych, motywacją, mechanizmami nagrody, osobowością i emocjami⁵. Krewni pierwszego stopnia osób z anoreksją mają dziesięciokrotnie większe ryzyko zachorowania na tę chorobę w ciągu życia⁷.

Mechanizmy neuroadaptacyjne i przewlekłość

Trwały stan głodzenia może prowadzić do biochemicznie uwarunkowanej oporności na leczenie z powodu zmian neuroadaptacyjnych, w tym zwiększenia poziomu angiopoetin-like protein 6 (ANGPTL6), które zwiększa prawdopodobieństwo, że anoreksja stanie się przewlekła i uporczywa⁸. Te zmiany neuroadaptacyjne wyjaśniają, dlaczego zaburzenia odżywiania mogą być tak trudne do leczenia i dlaczego mają tendencję do nawrotów Zobacz więcej: Mechanizmy neuroadaptacyjne w zaburzeniach odżywiania.

Rola podwzgórza i osi hormonalnych

Podwzgórze, jako główny obszar mózgu odpowiedzialny za regulację spożycia pokarmu, odgrywa kluczową rolę w patogenezie zaburzeń odżywiania. Fizjologiczna reakcja podwzgórza na głodzenie obejmuje zwiększoną ekspresję hormonów oreksygennych – neuropeptydu Y (NPY) i białka związanego z agouti (AgRP)⁹. Jednak u pacjentów z anoreksją reakcja podwzgórza wydaje się być tylko częściowo prawidłowa, a większość wahań neuropeptydów jest uważana za adaptację mającą na celu utrzymanie zdrowej masy ciała, ale bez skutku⁹.

Anoreksja powikłana jest zaburzeniem regulacji osi podwzgórze-przysadka, powodującym podwzgórzowy brak miesiączki oraz zaburzeniem osi podwzgórze-przysadka-nadnercza, prowadzącym do hiperkortyzolemii i oporności na hormon wzrostu¹⁰. Te endokrynologiczne nieprawidłowości są bezpośrednim skutkiem niedożywienia i utraty masy ciała⁹ Zobacz więcej: Zaburzenia hormonalne w patogenezie zaburzeń odżywiania.

Czynniki psychologiczne i mechanizmy radzenia sobie

Zaburzenia odżywiania często funkcjonują jako nieprawidłowy mechanizm radzenia sobie z trudnymi sytuacjami życiowymi. Dla osoby z zaburzeniem odżywiania kontrolowanie jedzenia i ciała jest sposobem na złagodzenie stresu i osiągnięcie pewnego stopnia kontroli nad swoim życiem¹¹. Ich świat wydaje się niebezpiecznym miejscem, a zaburzenie odżywiania zapewnia im poczucie bezpieczeństwa z wielu złożonych powodów¹¹.

Cechy osobowości często związane z zaburzeniami odżywiania obejmują perfekcjonizm, impulsywność, poszukiwanie nowości, obsesyjno-kompulsywność, unikanie szkód i neurotyzm¹. Te charakterystyki temperamentalne, w połączeniu z niską samooceną, depresją, lękiem, brakiem zdrowych strategii radzenia sobie i trudnościami w wyrażaniu emocji i uczuć, mogą predysponować do rozwoju zaburzeń odżywiania¹².

Wpływ traumy i stresu

Przewlekły stres spowodowany licznymi naciskami psychospołecznymi stanowi integralną część anoreksji⁹. Związek między traumą a zaburzeniami odżywiania jest dobrze udokumentowany – wiele osób, które doświadczyły traumy, rozwija objawy zaburzeń odżywiania jako mechanizm radzenia sobie¹³. Trauma może zakłócać poczucie kontroli i własnej wartości jednostki, co czasami prowadzi do używania jedzenia do zarządzania, tłumienia lub unikania intensywnych emocji¹³.

Ograniczanie spożycia pokarmu, objadanie się lub wymioty mogą służyć jako nieprawidłowe strategie radzenia sobie z przytłaczającymi uczuciami wynikającymi z traumatycznych doświadczeń¹³. Trauma może być tak poważna, że faktycznie zakłóca funkcjonowanie układu nerwowego do tego stopnia, że regulacja własnych emocji staje się trudna lub niemożliwa¹⁴.

Czynniki środowiskowe i społeczno-kulturowe

Czynniki społeczno-kulturowe, takie jak kulturowe preferencje szczupłości, ekspozycja na kulturę zachodnią, która ceni szczupłe ciało u kobiet, oraz ekspozycja na media promujące takie idee, odgrywają znaczącą rolę w zwiększaniu częstości występowania zaburzeń odżywiania na całym świecie¹. Internalizacja mediów dotyczących ideałów wyglądu jest uważana za kluczowy czynnik ryzyka rozwoju zaburzeń odżywiania¹⁵.

Badania wykazały, że media wpływają na wybory żywieniowe i zachowania żywieniowe jednostek poprzez internalizację medialnych ideałów wyglądu¹⁵. Internalizacja medialnych ideałów wyglądu prowadzi do zwiększenia lęku związanego z obrazem ciała i niezadowolenia, co wpływa na wahania wzorców żywieniowych i rozwój zachowań takich jak unikanie i restrykcyjne spożywanie pokarmu¹⁶.

Mikrobiom jelitowy i oś jelito-mózg

Coraz większe znaczenie w patogenezie zaburzeń odżywiania przypisuje się mikrobiomowi jelitowemu. Mikrobiota jelitowa wykazuje udział w różnych funkcjach metabolicznych, takich jak regulacja przyrostu masy ciała, pozyskiwanie energii z diety i wydzielanie insuliny⁶. Mikrobiomy jelitowe produkują różne bioaktywne produkty metaboliczne, które wchodzą do krążenia systemowego i są zdolne do wywierania ekstremalnych efektów na metabolizm, funkcję immunologiczną, ekspresję genów, a także na ośrodkowy układ nerwowy⁶.

Badania wskazują, że zakłócenia mikrobioty jelitowej mogą przyczyniać się do patogenezy anoreksji, szczególnie w kontekście zmian dotyczących sytości i metabolizmu wtórnych kwasów żółciowych¹⁷. Ta oś mikrobiom-jelito-mózg może stanowić nowy obszar badań nad mechanizmami rozwoju zaburzeń odżywiania.

Podsumowanie mechanizmów patogenetycznych

Patogeneza zaburzeń odżywiania to wielowymiarowy proces, w którym predyspozycje genetyczne, zaburzenia neurobiologiczne, czynniki psychologiczne i środowiskowe współdziałają w złożony sposób. Zrozumienie tych mechanizmów jest kluczowe dla opracowania skutecznych strategii terapeutycznych, które uwzględniają zarówno biologiczne, jak i psychospołeczne aspekty tych chorób. Przyszłe badania powinny koncentrować się na identyfikacji konkretnych molekularnych mechanizmów oraz opracowaniu terapii ukierunkowanych na te specyficzne cele patogenetyczne.