Patogeneza włókniaków miękkich – mechanizmy powstawania

Włókniaki miękkie, znane również jako wiszące włókniaki, to łagodne zmiany skórne, których mechanizm powstawania nie jest w pełni poznany. Patogeneza tych zmian obejmuje kompleksowe oddziaływanie wielu czynników, w tym mechanicznych, metabolicznych, hormonalnych i genetycznych¹. Zrozumienie procesów prowadzących do powstawania włókniaków miękkich ma istotne znaczenie kliniczne, ponieważ mogą one sygnalizować zaburzenia metaboliczne organizmu².

Badania naukowe wskazują, że włókniaki miękkie składają się z rdzenia zawierającego włókna kolagenowe, naczynia krwionośne, komórki tłuszczowe, a czasami również komórki nerwowe, pokryte naskórkiem³⁴. Proces ich powstawania rozpoczyna się, gdy skupiska kolagenu i naczyń krwionośnych zostają uwięzione wewnątrz grubszych fragmentów skóry³.

Rola mechanicznego tarcia w powstawaniu włókniaków

Mechaniczne tarcie skóry jest uważane za jeden z najważniejszych czynników w patogenezie włókniaków miękkich⁵. Zmiany te najczęściej powstają w miejscach, gdzie skóra ociera się o skórę lub o elementy odzieży, szczególnie w fałdach skórnych takich jak szyja, pachy, pachwiny i okolice pod piersiami⁶⁷.

Powtarzające się urazy mechaniczne o niskiej intensywności prowadzą do szeregu zmian w strukturze skóry. Tarcie powoduje obrzęk między- i wewnątrzkomórkowy naskórka, a w ciężkich przypadkach może prowadzić do pęknięcia błon komórkowych i powstawania pęcherzy wewnątrznaskórkowych⁸. Jednak długotrwałe działanie sił tarcia o niskiej intensywności skutkuje proliferacją komórkową i pogrubieniem naskórka, co może zmniejszać prawdopodobieństwo powstawania pęcherzy, jednocześnie sprzyjając formowaniu się włókniaków miękkich⁸.

Szczególnie istotne znaczenie w patogenezie włókniaków ma liniowe rozmieszczenie zmian, które odpowiada miejscom narażonym na maksymalne urazy mechaniczne⁹. Proces ten może być nasilony przez pocenie się, które zmniejsza próg uszkodzenia skóry po urazie mechanicznym⁹. Badania pokazują, że nadmierna potliwość (hiperhidroza) jest niezależnie związana ze zwiększonym ryzykiem powstawania włókniaków miękkich¹⁰.

Zaburzenia metaboliczne i hormonalne w patogenezie

Zaburzenia metaboliczne odgrywają kluczową rolę w powstawaniu włókniaków miękkich. Szczególnie istotne znaczenie ma insulinooporność i związany z nią hiperinsulonizm¹. Badania wykazały silny związek między obecnością licznych włókniaków miękkich a insulinoopornością, niezależnie od innych czynników ryzyka¹. Mechanizm ten polega na proliferacyjnym działaniu insuliny na receptory insulinopodobnego czynnika wzrostu 1 (IGF-1) w fibroblastach skórnych i keratynocytach⁹.

Cukrzyca typu 2 jest szczególnie często związana z występowaniem włókniaków miękkich. W jednym z badań obejmującym 118 osób z włókniakami miękkimi, u 40,6% stwierdzono jawną cukrzycę typu 2 lub upośledzoną tolerancję glukozy¹¹. Mechanizm powstawania włókniaków w przebiegu zaburzeń węglowodanowych może być związany z działaniem insuliny i „głodzeniem” glukozowego¹¹. Szczegółowe mechanizmy metaboliczne zostały omówione Zobacz więcej: Mechanizmy metaboliczne powstawania włókniaków miękkich.

Zmiany hormonalne również wpływają na powstawanie włókniaków miękkich. Szczególnie zauważalny jest wzrost liczby tych zmian podczas ciąży, co wiąże się z podwyższonymi poziomami estrogenów i progesteronu oraz czynników wzrostu¹². Zaburzenia hormonalne, takie jak akromegalia z wysokimi poziomami hormonu wzrostu, również mogą ułatwiać rozwój włókniaków¹².

Rola komórek tucznych i procesów zapalnych

Komórki tuczne odgrywają istotną rolę w patogenezie włókniaków miękkich poprzez swoje oddziaływanie z fibroblastami i keratynocytami¹³. Badania wykazały dodatnią korelację między liczbą komórek tucznych a procentową powierzchnią kolagenu, co sugeruje kluczową rolę tych komórek w etiogenezie włókniaków¹³.

Komórki tuczne gromadzą się w miejscach powstawania włókniaków i uwalniają cytokiny pro-fibrotyczne, prowadzące do zwłóknienia¹⁴. Mechanizm ten obejmuje stymulację proliferacji fibroblastów i syntezy kolagenu przez mediatory fibrotyczne, takie jak histamina i tryptaza¹³. Komórki tuczne nie tylko potężnie stymulują wzrost i aktywację fibroblastów, ale także pobudzają proliferację keratynocytów i akantoza naskórka¹⁵.

Urazy mechaniczne bezpośrednio aktywują komórki tuczne, które ulegają degranulacji zależnej od receptora TRPV2 (transient receptor potential vanilloid-2)¹⁴. Liniowe rozmieszczenie włókniaków sugeruje rolę alarmów naskórkowych w ich powstawaniu poprzez aktywację komórek tucznych do uwalniania cytokin indukujących zwłóknienie¹⁴. Proces patogenetyczny związany z reakcjami zapalnymi został szczegółowo przedstawiony Zobacz więcej: Procesy zapalne i komórki tuczne w patogenezie włókniaków.

Czynniki wirusowe i genetyczne

Rola wirusów brodawczaka ludzkiego (HPV) w patogenezie włókniaków miękkich pozostaje przedmiotem badań naukowych. Niektóre studia wykazały obecność DNA HPV typu 6 i 11 w wysokim odsetku próbek włókniaków miękkich¹²¹⁶. W jednym z badań DNA HPV 6 i 11 znaleziono w 71% biopsji włókniaków miękkich¹⁶. Jednak inne badania nie potwierdziły tego związku, co wskazuje na potrzebę dalszych badań⁵.

Ekspresja wczesnych genów wirusowych może przyczyniać się do stymulacji wzrostu komórek, co prowadzi do ograniczonej proliferacji nabłonkowej i powstawania akantotycznego naskórka pokrywającego obrzękową tkankę włóknisto-naczyniową¹⁷. Stała obecność określonych typów HPV niskiego ryzyka w próbkach włókniaków z różnych miejsc u tego samego pacjenta wspiera wirusową etiologię¹⁸.

Procesy starzenia i zmiany strukturalne skóry

Proces starzenia się skóry odgrywa istotną rolę w patogenezie włókniaków miękkich. Wraz z wiekiem skóra traci elastyczność na skutek zmniejszenia produkcji kolagenu i elastyny – dwóch białek niezbędnych dla zachowania młodego wyglądu skóry²⁰. Te zmiany strukturalne mogą prowadzić do powstawania włókniaków miękkich jako części naturalnego procesu starzenia²¹.

Wcześniejsze teorie sugerowały, że miejscowy niedobór tkanki elastycznej może skutkować powstawaniem zmian siedzących lub atroficznych. Uważano również, że warianty zwisające mogą być spowodowane utratą dużych, zlewnych obszarów elastyny¹. Jednak badanie z 1999 roku dotyczące tkanki elastycznej w polipach włóknisto-nabłonkowych nie wykazało znaczących nieprawidłowości¹.

Włókniaki miękkie stają się coraz częstsze z wiekiem, przy czym około 60% osób w wieku 69 lat lub starszych ma liczne włókniaki¹⁶. Dodatkowe fałdy skórne i łagodne mutacje na poziomie komórkowym występujące wraz z wiekiem mogą wyzwalać wzrost włókniaków u osób starszych²².

Znaczenie kliniczne patogenezy włókniaków miękkich

Zrozumienie patogenezy włókniaków miękkich ma istotne znaczenie kliniczne, ponieważ zmiany te mogą służyć jako marker zwiększonego ryzyka miażdżycy i chorób sercowo-naczyniowych¹. Badania łączą obecność włókniaków z otyłością, dyslipidemią, nadciśnieniem tętniczym, insulinoopornością i podwyższonym poziomem wysokoczułego białka C-reaktywnego¹.

Włókniaki miękkie mogą również towarzyszyć innym nowotworom, szczególnie guzom przewodu pokarmowego i nerek. Sugeruje się, że nowotwory produkują i uwalniają do krążenia czynniki wzrostu powodujące wzrost włókniaków¹². W rzadkich przypadkach pojawienie się licznych włókniaków może być oznaką zaburzeń hormonalnych lub problemów endokrynologicznych²³.

Mikroskopowo włókniaki miękkie mają rdzenie włóknisto-naczyniowe, które wywołują łagodny przewlekły stan zapalny¹⁶. Ten stan zapalny może przyczyniać się do ogólnych procesów metabolicznych organizmu, dlatego też kontrola czynników ryzyka, takich jak otyłość i insulinooporność, może mieć znaczenie nie tylko kosmetyczne, ale także zdrowotne.