Przyczyny tężca – bakteria Clostridium tetani i sposoby zakażenia

Tężec to poważne schorzenie układu nerwowego wywołane przez bakterię Clostridium tetani¹². Ta beztlenowa bakteria paleczkowata charakteryzuje się zdolnością do tworzenia niezwykle wytrzymałych zarodników, które mogą przetrwać w środowisku przez wiele lat³⁴. Zrozumienie mechanizmów zakażenia i czynników sprzyjających rozwojowi tej choroby jest kluczowe dla skutecznej profilaktyki.

Charakterystyka bakterii Clostridium tetani

Clostridium tetani to bakteria beztlenowa, co oznacza, że najlepiej rozwija się w środowisku pozbawionym tlenu⁵. W niesprzyjających warunkach bakteria tworzy endospory – wysoce odporne formy przetrwalnikowe, które pozostają nieaktywne przez długi czas⁶. Te zarodniki są praktycznie niezniszczalne i mogą zachować żywotność przez ponad 40 lat w glebie⁴.

Zarodniki Clostridium tetani występują powszechnie w środowisku naturalnym. Najczęściej można je znaleźć w²⁷:

• Glebie, szczególnie bogatej w materię organiczną⁶
• Kurzu i pyle ulicznym⁸
• Odchodach zwierząt, szczególnie ssaków⁹
• Przewodzie pokarmowym zwierząt¹⁰
• Ślinie zwierząt¹¹

Mechanizm zakażenia i rozwoju choroby

Do zakażenia tężcem dochodzi, gdy zarodniki Clostridium tetani przedostają się do organizmu przez uszkodzoną skórę¹³¹⁴. Kluczowym warunkiem rozwoju infekcji jest dostanie się zarodników do środowiska o niskim stężeniu tlenu, gdzie mogą się przekształcić w aktywne formy wegetatywne bakterii¹⁵.

Po aktywacji zarodników w beztlenowych warunkach rany, bakterie rozpoczynają intensywne namnażanie się i produkcję tetanosfazyny – silnej neurotoksyny¹¹⁶. Ta toksyna jest jedną z najsilniejszych trucizn znanych nauce, drugą pod względem toksyczności po toksynie jądrowej¹⁵¹⁷.

Tetanosfazmina działa poprzez blokowanie uwalniania neuroprzekaźników hamujących (GABA i glicyny) w ośrodkowym układzie nerwowym¹⁵¹⁸. Prowadzi to do niekontrolowanych skurczów mięśniowych i charakterystycznych objawów tężca, takich jak sztywność szczęk czy skurcze mięśni¹⁹.

Rodzaje ran zwiększających ryzyko zakażenia

Nie wszystkie rany niosą ze sobą jednakowe ryzyko zakażenia tężcem. Szczególnie niebezpieczne są rany kłute, które tworzą idealne warunki beztlenowe dla rozwoju bakterii²⁷. Do najczęstszych przyczyn zakażenia należą Zobacz więcej: Rany i urazy zwiększające ryzyko zakażenia tężcem:

• Rany spowodowane przebiciem gwoździem, szczególnie rdzewiejącym²⁰
• Skaleczenia przedmiotami skażonymi glebą lub odchodami²¹
• Rany miażdżone z obecnością martwych tkanek²¹
• Oparzenia, szczególnie skażone brudem²¹
• Ukąszenia zwierząt²²

Warto podkreślić, że rdza sama w sobie nie powoduje tężca – to powszechny mit²⁰²³. Rdzewiejące przedmioty są jednak często narażone na kontakt z glebą bogatą w zarodniki Clostridium tetani, stąd skojarzenie tężca z „rdzewiejącymi gwoździami”²³.

Szczególne sytuacje zwiększające ryzyko

Istnieją specyficzne okoliczności, które znacząco podwyższają prawdopodobieństwo zakażenia tężcem. Należą do nich Zobacz więcej: Szczególne sytuacje zwiększające ryzyko zakażenia tężcem:

Tężec noworodkowy stanowi szczególny problem w krajach rozwijających się, gdzie praktykuje się niehigieniczne przecinanie pępowiny niesterylnymi narzędziami¹⁰²⁴. W takich przypadkach bakterie mogą dostać się przez kikut pępowiny, powodując zakażenie u noworodka.

Używanie narkotyków dożylnie również wiąże się ze zwiększonym ryzykiem tężca, szczególnie gdy heroina jest skażona zarodnikami bakterii³¹⁷. Opisywano ogniska zachorowań wśród użytkowników narkotyków w Stanach Zjednoczonych.

Przewlekłe rany, takie jak owrzodzenia żylne czy stopa cukrzycowa, również mogą stanowić bramę wejścia dla bakterii tężca³. Podobnie zabiegi chirurgiczne, tatuaże czy przekłuwanie ciała wykonywane w niehigienicznych warunkach niosą ze sobą ryzyko zakażenia⁶.

Czynniki wpływające na rozwój zakażenia

Nie każdy kontakt ze zarodnikami Clostridium tetani prowadzi do rozwoju choroby. Do wystąpienia tężca niezbędne jest współistnienie kilku czynników²⁷:

• Brak odporności wynikający z niedostatecznego uodpornienia²⁷
• Obecność martwych tkanek w ranie, które tworzą beztlenowe środowisko²⁷
• Współzakażenie innymi bakteriami, które dodatkowo obniżają potencjał utleniająco-redukujący tkanek²⁷
• Obecność ciała obcego w ranie²⁷
• Miejscowe niedokrwienie tkanek²⁷

Szczególnie narażone na zachorowanie są osoby starsze, u których odporność poszczepienną może być osłabiona. W Stanach Zjednoczonych odporność na tężec przekracza 80% w grupie wiekowej 6-39 lat, ale wynosi jedynie 28% u osób powyżej 70 roku życia³.

Znaczenie szczepień w zapobieganiu zakażeniom

Szczepienia przeciwko tężcowi stanowią jedyną skuteczną metodę zapobiegania tej chorobie²⁸. Niemal wszystkie przypadki tężca w krajach rozwiniętych dotyczą osób nieszczepionych lub z nieaktualnym uodpornieniem¹⁹²⁹.

Warto podkreślić, że przebyte zakażenie tężcem nie zapewnia odporności na kolejne zachorowania³⁰³¹. Ilość toksyny niezbędna do wywołania objawów choroby jest bowiem znacznie mniejsza niż dawka potrzebna do wytworzenia odporności naturalnej. Dlatego osoby, które przeszły tężec, nadal wymagają szczepień ochronnych.

Epidemiologia i występowanie

Tężec pozostaje problemem zdrowia publicznego, szczególnie w krajach rozwijających się o niskim poziomie wyszczepialności²⁸. Częstość występowania tej choroby w populacji jest bezpośrednio związana ze skutecznością programów szczepień²⁸.

W krajach rozwiniętych, gdzie rutynowo stosuje się szczepienia przeciwko tężcowi, choroba ta jest obecnie bardzo rzadka. W Stanach Zjednoczonych odnotowuje się jedynie około 50 przypadków rocznie²⁹³², podczas gdy globalnie tężec odpowiada za 213-293 tysiące zgonów rocznie³³.

Tężec różni się od innych chorób zakaźnych tym, że nie jest przenoszony z człowieka na człowieka²¹⁴. Każde zakażenie wynika z bezpośredniego kontaktu z zarodnikami bakterii obecnymi w środowisku. Oznacza to również, że nawet gdyby udało się wyeliminować wszystkie przypadki choroby, tężec nie zostałby całkowicie eradykowany ze względu na powszechną obecność bakterii w środowisku⁸.