Prolaktynoma – objawy u kobiet i mężczyzn. Jak rozpoznać guza przysadki?

Prolaktynoma, znana również jako guz prolaktynowy, może przebiegać bezobjawowo, szczególnie gdy jest mała. Jednak nadmierne wydzielanie prolaktyny (hiperprolaktynemia) oraz nacisk dużego guza na otaczające tkanki mogą prowadzić do charakterystycznych objawów¹. Objawy te różnią się znacząco między kobietami a mężczyznami ze względu na wpływ prolaktyny na układ rozrodczy.

Objawy prolaktynoma u kobiet

Kobiety zwykle zauważają pierwsze objawy wcześniej niż mężczyźni, co wynika z wyraźnych zmian w cyklu miesiączkowym. Nieprawidłowe zaburzenia menstruacyjne występują u aż 9 na 10 kobiet przed menopauzą z prolaktynoma². Do najczęstszych objawów u kobiet należą nieregularne miesiączki lub całkowity brak miesiączki (amenorrhea)¹³.

Charakterystycznym objawem jest również wydzielanie mleka z piersi, zwane mlekotoczem (galactorrhea), które występuje u około 8 na 10 kobiet z prolaktynoma². Mleko może wyciekać samoistnie lub pojawiać się dopiero po uciśnięciu piersi. Kobiety mogą również doświadczać suchości pochwy, co powoduje bolesność podczas stosunków seksualnych¹³.

Inne objawy u kobiet obejmują zmniejszenie libido, niepłodność oraz nadmierny wzrost włosów na twarzy i ciele. Wysokie poziomy prolaktyny mogą również prowadzić do trądziku¹. Kobiety po menopauzie częściej zauważają objawy później, gdy guzy są już większe i mogą powodować bóle głowy lub problemy ze wzrokiem⁴.

Objawy prolaktynoma u mężczyzn

U mężczyzn prolaktynoma często pozostaje niezdiagnozowana przez długi czas, ponieważ objawy hormonalne są mniej wyraźne i rozwijają się powoli⁵. Mężczyźni zazwyczaj zgłaszają się do lekarza dopiero wtedy, gdy guz urośnie na tyle, by powodować bóle głowy lub problemy ze wzrokiem⁶.

Najczęstszymi objawami u mężczyzn są problemy z erekcją (dysfunkcja erekcyjna) oraz zmniejszenie libido. Około dwóch trzecich mężczyzn z prolaktynoma doświadcza utraty zainteresowania seksem i zaburzeń erekcji⁷. Nadmierna prolaktyna powoduje obniżenie poziomu testosteronu, co może prowadzić do zmniejszenia masy mięśniowej, redukcji owłosienia na twarzy i ciele¹³.

U mężczyzn może również wystąpić powiększenie tkanki piersiowej (ginekomastia), choć jest to objaw rzadszy¹⁸. Bardzo rzadko u mężczyzn może pojawić się wydzielanie mleka z piersi. Problemy z płodnością związane z niską liczbą plemników również należą do możliwych objawów⁹.

Objawy wspólne dla obu płci

Zarówno kobiety, jak i mężczyźni z prolaktynoma mogą doświadczać niepłodności, osłabienia i kruchości kości prowadzących do osteoporozy oraz utraty zainteresowania aktywnością seksualną¹. Obniżone poziomy estrogenów u kobiet i testosteronu u mężczyzn powodują zmniejszenie gęstości kości, co zwiększa ryzyko złamań¹⁰.

Oba płcie mogą również doświadczać zmian nastroju, w tym depresji, lęku i niestabilności emocjonalnej. Około 10% prolaktynoma może współwydzielać hormon wzrostu, co może prowadzić do gigantyzmu u dzieci lub akromegalii u dorosłych¹¹.

Objawy związane z wielkością guza

Większe prolaktynoma (makroprolaktynoma) mogą powodować objawy związane z uciskiem na okoliczne struktury mózgu Zobacz więcej: Objawy ucisku w prolaktynoma - bóle głowy i zaburzenia widzenia. Nacisk na nerwy wzrokowe może prowadzić do zaburzeń widzenia, szczególnie utraty widzenia obwodowego (peryferyjnego)⁴¹².

Duże guzy mogą również powodować uporczywe bóle głowy z powodu rozciągnięcia struktur wrażliwych na ból wokół przysadki⁸. W rzadkich przypadkach może wystąpić apopleksja przysadki – nagłe krwawienie do guza, które wymaga natychmiastowej pomocy medycznej¹³.

Większe prolaktynoma mogą także uciskać zdrową część przysadki, co prowadzi do niedoboru innych hormonów przysadkowych Zobacz więcej: Niedobory hormonalne w prolaktynoma - wpływ na inne hormony przysadki. Może to skutkować niedoczynnością tarczycy, niedoborem kortyzolu czy hormonów płciowych, powodując takie objawy jak utrata apetytu, zmęczenie, osłabienie, zawroty głowy i bóle stawów¹³.

Różnice w prezentacji klinicznej

Istnieją wyraźne różnice w tym, jak prolaktynoma objawia się u różnych grup pacjentów. Kobiety przed menopauzą zwykle mają mikroprolaktynoma (mniejsze niż 1 cm) i zauważają objawy wcześnie dzięki zaburzeniom miesiączkowania. Z kolei mężczyźni i kobiety po menopauzie częściej prezentują się z makroprolaktynoma, które mogą być inwazyjne lub bardzo duże¹⁴.

U mężczyzn prolaktynoma często wykrywa się dopiero wtedy, gdy guz urośnie na tyle, by uciskać okoliczne struktury i powodować problemy neurologiczne. Dlatego też średnio mężczyźni mają większe guzy w momencie diagnozy niż kobiety¹⁵.

Rokowanie i znaczenie wczesnego rozpoznania

Rokowanie dla pacjentów z prolaktynoma jest generalnie bardzo dobre. Leki z grupy agonistów dopaminy zmniejszają małe prolaktynoma i przywracają prawidłowe poziomy prolaktyny u 4 na 5 osób otrzymujących to leczenie¹². Chirurgia również często przynosi dobre rezultaty – gdy wykonuje ją doświadczony chirurg, koryguje poziomy prolaktyny u około 90% osób z małymi guzami i u 50% z dużymi guzami.

Wczesne rozpoznanie objawów ma kluczowe znaczenie dla skuteczności leczenia. Kobiety mają w tym względzie przewagę, ponieważ zauważają objawy wcześniej dzięki wyraźnym zmianom w cyklu miesiączkowym lub wydzielaniu mleka z piersi¹⁶. Mężczyźni powinni być szczególnie czujni na stopniowe zmiany w funkcji seksualnej i zgłaszać się do lekarza w przypadku uporczywych bólów głowy czy problemów ze wzrokiem.