Etiologia próchniców zębów – przyczyny powstawania ubytków

Próchnica zębów stanowi jeden z najczęstszych problemów zdrowotnych na świecie, dotykający ludzi w każdym wieku. Ten złożony proces destrukcji tkanek zębów wynika z działania specyficznych bakterii, które w obecności cukrów i skrobi z pożywienia wytwarzają kwasy niszczące szkliwo zębów¹. Aby skutecznie zapobiegać próchnicy, kluczowe jest zrozumienie mechanizmów jej powstawania oraz identyfikacja głównych czynników ryzyka.

Rola bakterii w procesie próchnicowym

W jamie ustnej naturalnie występują miliony bakterii, z których większość jest nieszkodliwa, a niektóre nawet korzystne dla zdrowia². Jednak określone gatunki bakterii, szczególnie Streptococcus mutans, odgrywają kluczową rolę w powstawaniu próchnicy¹³. Bakterie te mają zdolność przylegania do powierzchni zębów i tworzenia biofilmu zwanego płytką nazębną.

Kiedy spożywamy pokarmy zawierające cukry lub skrobię, bakterie kariogenne metabolizują te substancje, produkując jako produkt odpadowy kwasy organiczne, głównie kwas mlekowy⁴⁵. Te kwasy gromadzą się w płytce nazębnej i powodują spadek pH w środowisku wokół zęba, inicjując proces demineralizacji szkliwa⁴.

Płytka nazębna jako środowisko kariogenne

Płytka nazębna to lepki, przezroczysty film bakteryjny, który nieustannie tworzy się na powierzchni zębów⁷. Jej powstanie jest bezpośrednio związane ze spożywaniem dużych ilości cukrów i skrobi oraz nieodpowiednią higieną jamy ustnej⁷. Płytka stanowi idealne środowisko dla bakterii kariogennych, umożliwiając im długotrwały kontakt z powierzchnią zęba.

Proces powstawania płytki nazębnej rozpoczyna się już kilka minut po spożyciu pokarmu. Jeśli nie zostanie usunięta przez regularne szczotkowanie i używanie nici dentystycznej, płytka może utwardzić się, tworząc kamień nazębny⁸. Utwardzona płytka jest znacznie trudniejsza do usunięcia i stanowi jeszcze lepsze środowisko dla rozwoju bakterii kariogennych.

Mechanizm demineralizacji szkliwa

Szkliwo zębów składa się głównie z minerałów, przede wszystkim hydroksyapatytu wapnia. Gdy bakterie w płytce nazębnej produkują kwasy, następuje proces zwany demineralizacją – kwasy rozpuszczają minerały w twardej, zewnętrznej warstwie szkliwa⁷. Ta erozja prowadzi do powstania mikroskopijnych otworów w szkliwie, co stanowi pierwszy etap rozwoju próchniców⁷.

Kiedy ząb jest wielokrotnie narażony na działanie kwasów, na przykład przy częstym spożywaniu pokarmów i napojów bogatych w cukry, szkliwo nadal traci minerały⁵. W miejscu utraty minerałów może pojawić się biała plama, która jest oznaką wczesnego stadium próchnicy⁵. Na tym etapie proces może zostać zatrzymany lub nawet odwrócony dzięki minerałom ze śliny i fluorowi⁵.

Czynniki dietetyczne w etiologii próchniców

Dieta odgrywa fundamentalną rolę w powstawaniu próchniców zębów. Spożywanie pokarmów i napojów bogatych w cukry i skrobię dostarcza pożywienia dla bakterii kariogennych⁹. Szczególnie szkodliwe są produkty o wysokiej zawartości sacharozy, fruktozy i glukozy, które są łatwo fermentowane przez bakterie¹.

Nie tylko słodycze i napoje gazowane stanowią zagrożenie. Również naturalne produkty jak mleko, miód i suszone owoce, które przylegają do zębów, mogą przyczyniać się do rozwoju próchniców⁸. Ważna jest nie tylko ilość spożywanych cukrów, ale także częstotliwość ich spożycia – częste podjadanie sprawia, że zęby są nieustannie narażone na ataki kwasowe⁶.

Niedobór fluoru jako czynnik ryzyka

Fluor jest naturalnie występującym minerałem, który odgrywa kluczową rolę w zapobieganiu próchnicy⁸. Zwiększa odporność szkliwa na działanie kwasów i może pomóc w odwróceniu wczesnych stadiów procesu próchnicowego⁹. Niedobór fluoru, wynikający z braku dostępu do fluorowanej wody pitnej lub past do zębów zawierających fluor, zwiększa ryzyko rozwoju próchniców¹.

Fluor działa na kilka sposobów: wzmacnia strukturę szkliwa, czyniąc je bardziej odpornym na kwasy, oraz wspomaga proces remineralizacji, pomagając w naprawie wczesnych uszkodzeń szkliwa⁹. Regularne stosowanie produktów fluorowych może znacząco zmniejszyć ryzyko wystąpienia próchniców Zobacz więcej: Rola fluoru w zapobieganiu próchnicy zębów - mechanizmy ochronne.

Suche usta jako czynnik predysponujący

Ślina pełni kluczową funkcję ochronną w jamie ustnej. Pomaga w usuwaniu resztek pokarmowych i płytki nazębnej z zębów, neutralizuje kwasy produkowane przez bakterie oraz dostarcza minerały potrzebne do remineralizacji szkliwa⁸. Zmniejszony przepływ śliny, znany jako suche usta lub kserostomia, znacznie zwiększa ryzyko rozwoju próchniców.

Suche usta może być spowodowane różnymi czynnikami, takimi jak przyjmowanie określonych leków, choroby autoimmunologiczne jak zespół Sjögrena, radioterapia w obszarze głowy i szyi, czy przewlekłe odwodnienie¹⁰. Bez odpowiedniej ilości śliny bakterie kariogenne mogą się łatwiej rozmnażać, a kwasy przez nie produkowane nie są skutecznie neutralizowane¹⁰.

Czynniki anatomiczne i genetyczne

Niektóre osoby są bardziej podatne na próchnice z powodu czynników anatomicznych lub genetycznych. Zęby o głębokich bruzdach i szczelinach są trudniejsze do oczyszczenia, co umożliwia gromadzenie się płytki nazębnej i bakterii¹⁰. Podobnie, naturalne słabe szkliwo sprawia, że zewnętrzna warstwa zęba jest łatwiejsza do uszkodzenia⁶.

Predyspozycje genetyczne mogą wpływać na skład śliny, siłę szkliwa czy kształt i ustawienie zębów¹⁰. Niektóre osoby dziedziczą większą podatność na próchnice, co oznacza, że nawet przy dobrej higienie jamy ustnej mogą być bardziej narażone na rozwój ubytków karioznych Zobacz więcej: Czynniki genetyczne i anatomiczne w etiologii próchniców zębów.

Znaczenie higieny jamy ustnej

Zaniedbywanie higieny jamy ustnej stanowi najszybszą drogę do rozwoju próchniców. Nieregularne szczotkowanie zębów, brak używania nici dentystycznej oraz pomijanie płukania jamy ustnej pozostawia zęby bezbronną przed bakteriami i ich produktami metabolicznymi⁶. Właściwa higiena jamy ustnej jest podstawą profilaktyki próchnicowej i powinna być praktykowana od najmłodszych lat.

Regularne usuwanie płytki nazębnej poprzez szczotkowanie i używanie nici dentystycznej zapobiega gromadzeniu się bakterii kariogennych i ogranicza produkcję kwasów niszczących szkliwo. Dodatkowo, używanie past do zębów zawierających fluor wzmacnia szkliwo i zwiększa jego odporność na ataki kwasowe.