Osteoporoza wtórna – choroby i leki jako przyczyny utraty kości

Osteoporoza wtórna rozwija się, gdy utrata masy kostnej jest spowodowana przez inne schorzenie, leki lub zaburzenia metaboliczne¹. W przeciwieństwie do osteoporozy pierwotnej, która wynika głównie z procesów starzenia się i niedoboru hormonów płciowych, osteoporoza wtórna ma identyfikowalną przyczynę, którą często można leczyć². Szacuje się, że przyczyny wtórne odpowiadają za do 30% przypadków osteoporozy u kobiet po menopauzie i ponad 50% przypadków u mężczyzn³.

Leki jako przyczyna osteoporozy wtórnej

Glikokortykosteorydy (kortykosteroidy) są najczęstszą przyczyną osteoporozy polekowej¹⁴. Długotrwałe stosowanie tych leków, szczególnie doustnie przez okres dłuższy niż 3 miesiące, znacząco zwiększa ryzyko złamań⁵⁶. Szacuje się, że około 30% pacjentów leczonych glikokortykosteroidami doznaje złamania osteoporotycznego⁴.

Mechanizm działania glikokortykosteroidów na kości jest złożony. Leki te zmniejszają żywotność i aktywność osteoblastów (komórek budujących kość) oraz osteocytów, a także redukują ukrwienie kości⁷. To może tłumaczyć, dlaczego dochodzi nie tylko do utraty masy kostnej, ale także do osłabienia wytrzymałości kości.

Inne leki, które mogą powodować osteoporozę, to między innymi:

• Leki przeciwpadaczkowe, takie jak fenytoina i fenobarbital⁸
• Inhibitory pompy protonowej stosowane w refluksie żołądkowo-przełykowym⁹
• Nadmierne dawki hormonów tarczycy⁶
• Inhibitory aromatazy stosowane w leczeniu raka piersi⁶
• Leki antyandrogenne w terapii raka prostaty⁶

Zaburzenia endokrynologiczne

Choroby gruczołów wydzielania wewnętrznego to jedna z najważniejszych grup przyczyn osteoporozy wtórnej. Nadczynność tarczycy przyspiesza proces przebudowy kości, co prowadzi do zwiększonej resorpcji i utraty masy kostnej¹⁰¹¹. Prawidłowe poziomy hormonów tarczycy są niezbędne dla utrzymania zdrowia kości.

Pierwotna nadczynność przytarczyc to kolejne ważne zaburzenie endokrynologiczne. Guzy przytarczyc (zazwyczaj łagodne) powodują nadprodukcję hormonu przytarczycowego, który kontroluje poziom wapnia we krwi¹². Nadmiar tego hormonu zwiększa obrót kostny, co skutkuje nadmiernym uwalnianiem wapnia z kości i wzrostem poziomu wapnia we krwi, zwiększając tym samym ryzyko osteoporozy i złamań.

Zespół Cushinga, charakteryzujący się nadprodukcją kortyzolu, również prowadzi do znacznej utraty masy kostnej¹³. Nadmiar kortyzolu ma podobne działanie do egzogennych glikokortykosteroidów, wpływając negatywnie na gęstość kości.

Hipogonadyzm, czyli niedobór hormonów płciowych, jest szczególnie istotny u młodszych osób. U kobiet może wynikać z przedwczesnej menopauzy, zaburzeń odżywiania lub intensywnego treningu sportowego¹⁴. U mężczyzn przyczyny obejmują choroby wątroby, przysadki, chemioterapię lub przewlekłe choroby¹².

Choroby zapalne i autoimmunologiczne

Reumatoidalne zapaleniestawów to jedno z najważniejszych schorzeń zapalnych prowadzących do osteoporozy wtórnej¹⁵. Choroba ta charakteryzuje się przewlekłym stanem zapalnym, który bezpośrednio wpływa na metabolizm kostny. Mediatory zapalne zwiększają aktywność osteoklastów w miejscach dotkniętych chorobą, prowadząc do lokalnej utraty masy kostnej.

Dodatkowo, leczenie reumatoidalnego zapaleniastawów często wymaga stosowania glikokortykosteroidów, co dodatkowo zwiększa ryzyko osteoporozy¹⁵. Ból i ograniczenie funkcjistawów może prowadzić do zmniejszonej aktywności fizycznej, co również przyczynia się do utraty masy kostnej.

Toczeń rumieniowaty układowy (SLE) to kolejne schorzenie autoimmunologiczne związane z osteoporozą¹⁶. Przewlekły stan zapalny w SLE przyczynia się do utraty kości poprzez zwiększenie aktywności osteoklastów i hamowanie osteoblastów.

Zaburzenia wchłaniania i choroby przewodu pokarmowego

Zespoły złego wchłaniania mogą prowadzić do osteoporozy poprzez zaburzenie wchłaniania wapnia i witaminy D¹⁴. Najważniejsze choroby z tej grupy to:

• Choroba trzewna (celiakia) – uszkodzenie kosmków jelitowych uniemożliwia prawidłowe wchłanianie składników odżywczych⁶
• Choroba Crohna – przewlekły stan zapalny jelit wpływa na wchłanianie wapnia i witaminy D¹⁴
• Wrzodziejące zapalenie jelita grubego⁶
• Zespoły po operacjach bariatrycznych (chirurgia otyłości)¹⁷

Te schorzenia prowadzą do obniżonych poziomów wapnia i witaminy D, co może skutkować wtórną nadczynnością przytarczyc i przyspieszoną utratą masy kostnej⁴.

Choroby nerek i wątroby

Przewlekła choroba nerek to ważna przyczyna osteoporozy wtórnej¹². Uszkodzone nerki nie są w stanie prawidłowo przekształcać witaminy D w jej aktywną formę, co prowadzi do zaburzeń gospodarki wapniowo-fosforanowej. Dodatkowo, pacjenci z przewlekłą chorobą nerek często są leczeni glikokortykosteroidami, co dodatkowo zwiększa ryzyko osteoporozy¹².

Przewlekła choroba wątroby również może prowadzić do osteoporozy¹⁸. Wątroba odgrywa kluczową rolę w metabolizmie witaminy D, a jej uszkodzenie może prowadzić do niedoboru tej witaminy. Dodatkowo, choroby wątroby mogą wpływać na poziom hormonów płciowych, co również przyczynia się do utraty masy kostnej. Szacuje się, że do 50% pacjentów z przewlekłą chorobą wątroby rozwija osteoporozę¹⁸.

Cukrzyca i osteoporoza

Cukrzyca, szczególnie typu 1, jest związana z zwiększonym ryzykiem osteoporozy i złamań⁷¹⁸. Przewlekła hiperglikemia w cukrzycy typu 2 zwiększa produkcję reaktywnych form tlenu, które zaburzają przebudowę kości poprzez upośledzone funkcjonowanie osteoblastów i zwiększoną aktywność osteoklastów⁷.

Dodatkowo, źle kontrolowana cukrzyca może prowadzić do epizodów hipoglikemii (niskiego poziomu cukru) i neuropatii (zaburzeń czucia) w stopach¹⁸. Obie te komplikacje zwiększają ryzyko upadków i złamań u pacjentów z cukrzycą.

Nowotwory i osteoporoza

Niektóre nowotwory mogą bezpośrednio lub pośrednio prowadzić do osteoporozy. Szpiczak mnogi to nowotwór, który bezpośrednio infiltruje kości nieprawidłowymi komórkami, niszcząc strukturę kostną¹⁹. Inne nowotwory mogą dawać przerzuty do kości, powodując ich niszczenie.

Leczenie nowotworów również może prowadzić do osteoporozy. Terapia hormonalna stosowana w leczeniu raka piersi i prostaty, która blokuje działanie estrogenów lub androgenów, znacząco zwiększa ryzyko utraty masy kostnej²⁰. Chemioterapia może powodować przedwczesną menopauzę u kobiet, co również przyspiesza utratę masy kostnej²¹.

Znaczenie diagnostyki przyczyn wtórnych

Identyfikacja przyczyn wtórnych osteoporozy ma kluczowe znaczenie kliniczne, ponieważ wiele z nich można skutecznie leczyć². Leczenie podstawowej przyczyny może zatrzymać lub nawet odwrócić proces utraty masy kostnej. Na przykład, leczenie nadczynności tarczycy, korekta niedoboru witaminy D czy zmiana leczenia na mniej szkodliwe dla kości mogą znacząco poprawić rokowanie.

Szczególnie ważne jest rozważenie przyczyn wtórnych u młodszych pacjentów, mężczyzn oraz kobiet przed menopauzą, u których osteoporoza wtórna jest częstsza niż pierwotna²². Wczesne rozpoznanie i leczenie przyczyn wtórnych może zapobiec poważnym komplikacjom i poprawić jakość życia pacjentów.