Diagnostyka osteoporozy – badania i metody wykrywania choroby

Osteoporoza często nazywana jest „cichą chorobą”, ponieważ rozwija się przez lata bez widocznych objawów, aż do momentu wystąpienia pierwszego złamania¹². Z tego powodu właściwa diagnostyka ma kluczowe znaczenie dla wczesnego wykrycia choroby i zapobiegania jej powikłaniom. Im wcześniej zostanie postawiona diagnoza, tym mniejsze jest prawdopodobieństwo wystąpienia złamań kości³.

Podstawy diagnostyki osteoporozy

Diagnoza osteoporozy opiera się na trzech głównych kryteriach według Światowej Organizacji Zdrowia. Pierwszy sposób to wynik badania gęstości mineralnej kości (BMD) wyrażony jako T-score wynoszący -2,5 lub niżej⁴⁵. Drugi sposób to wystąpienie złamania niskoenergetycznego u osoby po 50. roku życia, szczególnie złamania kręgosłupa lub biodra, niezależnie od wyniku T-score⁶. Trzeci sposób to wysokie ryzyko złamania obliczone za pomocą narzędzi oceny ryzyka, gdy 10-letnie prawdopodobieństwo głównego złamania osteoporotycznego wynosi 20% lub więcej, albo ryzyko złamania biodra wynosi 3% lub więcej⁶.

Kto powinien być badany w kierunku osteoporozy

Wytyczne dotyczące badań przesiewowych są jasno określone dla różnych grup wiekowych. Wszystkie kobiety w wieku 65 lat i starsze powinny przejść badanie przesiewowe niezależnie od występowania czynników ryzyka⁸⁹. U mężczyzn zalecenia różnią się nieco – Narodowa Fundacja Osteoporozy zaleca badania przesiewowe dla wszystkich mężczyzn w wieku 70 lat i starszych⁸, podczas gdy Amerykańska Grupa Zadaniowa ds. Usług Profilaktycznych stwierdza, że dowody są niewystarczające dla rutynowych badań przesiewowych u mężczyzn⁸.

Młodsze kobiety po menopauzie (poniżej 65 lat) powinny być badane, jeśli ich 10-letnie ryzyko złamania jest równe lub większe niż u 65-letniej białej kobiety bez dodatkowych czynników ryzyka⁸⁹. Mężczyźni w wieku 50-69 lat z czynnikami ryzyka również powinni być rozważani do badań przesiewowych¹⁰.

Ocena kliniczna i wywiad lekarski

Proces diagnostyczny rozpoczyna się od dokładnego wywiadu medycznego, który powinien zawierać informacje o niedawnych złamaniach, czynnikach ryzyka osteoporozy oraz historii rodzinnej¹¹¹². Lekarz powinien również oszacować przyszłe ryzyko za pomocą narzędzi oceny ryzyka złamań, takich jak FRAX¹¹.

Badanie fizykalne koncentruje się na identyfikacji objawów związanych z osteoporozą i jej powikłaniami. Lekarz sprawdza między innymi utratę wzrostu i masy ciała, zmiany w postawie ciała, nadmierną krzywiznę górnej części pleców (kifozę), równowagę i sposób chodzenia¹³¹⁴. Ważne jest również zgłaszanie lekarzowi wszelkich poprzednich złamań, nawyków żywieniowych, aktywności fizycznej, spożywania alkoholu, palenia tytoniu oraz aktualnych lub przeszłych schorzeń i przyjmowanych leków¹³.

Badanie gęstości mineralnej kości (BMD)

Najważniejszym narzędziem diagnostycznym w osteoporozie jest pomiar gęstości mineralnej kości. Badanie to pozwala zdiagnozować osteoporozę PRZED wystąpieniem złamania, oszacować prawdopodobieństwo złamania w przyszłości oraz monitorować skuteczność leczenia¹⁵. Standardową metodą pomiaru BMD jest dwuenergetyczna absorpcjometria rentgenowska (DXA), która jest uważana za złoty standard diagnostyki osteoporozy⁵¹².

Badanie DXA to bezpieczna, szybka i bezbolesna procedura, która wykorzystuje niskie dawki promieniowania rentgenowskiego do pomiaru proporcji minerałów w kościach¹¹¹⁶. Podczas badania pacjent leży na wyściełanym stole, a skaner przesuwa się nad ciałem. W większości przypadków badane są tylko określone kości, zwykle biodro i kręgosłup¹⁶. Cała procedura trwa zazwyczaj około 10-20 minut¹⁷.

Interpretacja wyników badania DXA

Wyniki badania DXA są przedstawiane jako T-score, który porównuje gęstość kości pacjenta z gęstością kości zdrowego młodego dorosłego w szczycie rozwoju fizycznego¹⁹²⁰. T-score jest mierzony w odchyleniach standardowych i definiuje, czy masa kostna jest w normalnym zakresie, czy wskazuje na osteopenię lub osteoporozę¹⁹.

Według klasyfikacji Światowej Organizacji Zdrowia wyniki interpretuje się następująco: normalny wynik to T-score -1 lub wyższy, osteopenia (pośredni etap ubytku kości między normalną gęstością kości a osteoporozą) to T-score między -1 a -2,5, a osteoporoza to T-score -2,5 lub niższy⁴¹⁷. Im bardziej ujemny wynik, tym słabsze są kości i tym większe jest prawdopodobieństwo ich złamania⁶.

Warto pamiętać, że osteoporoza w jakiejkolwiek części ciała oznacza osteoporozę wszędzie. Diagnoza stawiana jest na podstawie najniższego T-score²¹. Kryteria WHO dotyczące T-score mogą być stosowane tylko do pomiarów DXA w określonych lokalizacjach: szyjka kości udowej, całkowita kość udowa, kręgosłup lędźwiowy i 33% promieniowania kości promieniowej²².

Narzędzia oceny ryzyka złamań

Ograniczenia densytometrii w identyfikacji osób, które doświadczą złamania niskoenergetycznego, doprowadziły do rozwoju kalkulatora FRAX, który integruje BMD z innymi, przynajmniej częściowo niezależnymi od BMD czynnikami ryzyka²³. Narzędzie FRAX jest szczególnie przydatne w identyfikacji pacjentów z osteopenią, którzy są narażeni na wyższe ryzyko złamania²⁴.

FRAX to internetowy kalkulator, który pomaga lekarzom oszacować ryzyko rozwoju złamania, w tym głównych złamań, w ciągu następnych 10 lat²⁵²⁶. Narzędzie to przewiduje 10-letnie ryzyko złamania biodra lub innego głównego złamania z powodu osteoporozy, wykorzystując gęstość mineralną kości wraz z innymi czynnikami ryzyka²⁵. Zobacz więcej: Narzędzie FRAX w diagnostyce osteoporozy - ocena ryzyka złamań

Dodatkowe metody diagnostyczne

Oprócz standardowego badania DXA istnieje kilka innych metod, które mogą być wykorzystywane w diagnostyce osteoporozy. Ultrasonografia ilościowa (QUS) pięty to test, który ocenia kość, ale nie mierzy BMD. Jeśli QUS wskazuje na utratę masy kostnej, nadal potrzebny jest test DXA do diagnozy utraty masy kostnej i osteoporozy²⁷. Ultrasonografia pięty może być wykonana w gabinecie lekarza pierwszego kontaktu, ale nie jest to zalecany standardowy test do pomiaru siły kości i przewidywania ryzyka złamania²⁸.

Inne metody diagnostyczne obejmują ocenę radiologiczną i markery obrotu kostnego (BTM), które są najczęściej używane w badaniach klinicznych i badaniach naukowych, a nie w rutynowej diagnostyce¹⁹. Tomografia komputerowa ilościowa (QCT) może być przydatna w identyfikacji złamań i może być używana do pomiaru gęstości kości oraz określenia, czy złamania kręgów prawdopodobnie wystąpią²⁹.

Badania laboratoryjne w diagnostyce osteoporozy

Badania laboratoryjne odgrywają ważną rolę w procesie diagnostycznym, głównie w celu wykluczenia wtórnych przyczyn osteoporozy i zapewnienia, że wybór farmakoterapii jest odpowiedni na podstawie funkcji nerek i poziomu wapnia w surowicy³⁰. Rutynowe badania krwi i moczu dostarczają informacji o ogólnym stanie zdrowia i o istnieniu elementów powodujących wtórną osteoporozę³¹.

Standardowe badania laboratoryjne obejmują oznaczenie poziomu wapnia w surowicy, funkcji nerek, niedoboru witaminy D, poziomu hormonów (szczególnie estrogenu, hormonu przytarczyc i czasami testosteronu)³². Dodatkowo badania laboratoryjne służą do wykluczenia potencjalnych przyczyn wtórnej osteoporozy, takich jak nadczynność tarczycy czy cukrzyca³². Zobacz więcej: Badania laboratoryjne w diagnostyce osteoporozy - testy krwi i moczu

Monitorowanie i kontrola diagnostyczna

Częstotliwość wykonywania badań przesiewowych osteoporozy zależy od wieku, wyjściowej gęstości kości i innych czynników ryzyka²⁵. Większość lekarzy sugeruje, że wszystkie kobiety po menopauzie starsze niż 50 lat i mężczyźni starsi niż 70 lat powinni mieć test gęstości kości raz na dwa lata w celu badań przesiewowych w kierunku niskiej masy kostnej i osteoporozy³³. Jednak jeśli pacjent ma którykolwiek z czynników ryzyka lub został już zdiagnozowany z niską masą kostną, lekarz może zasugerować wcześniejsze i częstsze badania przesiewowe³³.

Jeśli pacjent przyjmuje leki na osteoporozę, lekarz może zalecić powtórzenie badania DXA co jeden lub dwa lata³⁴. Pomiary kontrolne, w odstępach od jednego do dwóch lat, mogą być przydatne w określeniu, czy pacjenci z normalną wyjściową masą kostną wykazują szybką utratę BMD³⁵.

Znaczenie wczesnej diagnostyki

Wczesna diagnostyka i kwantyfikacja utraty masy kostnej oraz ryzyka złamania są ważne ze względu na dostępność terapii, które mogą spowolnić lub nawet odwrócić postęp osteoporozy¹. Sprawdzanie zmian w gęstości kości to najlepszy sposób na wykrycie osteoporozy przed wystąpieniem złamania kości³. Najlepszym sposobem zapobiegania złamaniom kości jest wykrycie osteoporozy, zanim może ona zaszkodzić pacjentowi³⁶.

Diagnostyka osteoporozy na wczesnych etapach może poprawić jakość życia ludzi i obniżyć koszty bezpośrednie i pośrednie³⁷. Chociaż osteoporozy nie można odwrócić, można ją skutecznie leczyć poprzez wczesną diagnostykę utraty masy kostnej i zapobieganie dalszej utracie³⁷. Wczesna ocena i leczenie okazują się medycznie rozsądnymi krokami w zmniejszaniu ryzyka złamania związanego z osteoporozą³⁸.