Przyczyny ostrej niewydolności wątroby – przegląd głównych czynników

Ostra niewydolność wątroby stanowi rzadką, ale bardzo poważną kondycję medyczną, która może prowadzić do śmierci w ciągu dni lub tygodni¹. Charakteryzuje się nagłym uszkodzeniem komórek wątroby u osób bez wcześniejszej choroby wątroby, co prowadzi do zaburzeń funkcji syntetycznej i rozwoju encefalopatii wątrobowej². Zrozumienie przyczyn tego schorzenia ma fundamentalne znaczenie dla szybkiej diagnostyki i wdrożenia odpowiedniego leczenia.

Geograficzne różnice w etiologii

Przyczyny ostrej niewydolności wątroby różnią się znacząco w zależności od regionu geograficznego i poziomu rozwoju gospodarczego danego kraju. W krajach rozwiniętych, takich jak Stany Zjednoczone czy kraje Europy Zachodniej, główną przyczyną jest uszkodzenie wątroby wywołane lekami i toksynami, przy czym zatrucie paracetamolem odpowiada za niemal połowę wszystkich przypadków³. W krajach rozwijających się, szczególnie w Azji i Afryce, dominującą przyczyną pozostaje wirusowe zapalenie wątroby, głównie wywołane wirusami hepatitis A, B i E³.

Te różnice geograficzne odzwierciedlają odmienne warunki sanitarne, dostępność szczepień oraz wzorce używania leków w poszczególnych regionach świata. W Polsce i innych krajach europejskich obserwuje się obecnie przesunięcie w kierunku wzrostu przypadków wywołanych substancjami toksycznymi, podczas gdy częstość wirusowego zapalenia wątroby jako przyczyny ostrej niewydolności systematycznie maleje⁴.

Leki i substancje toksyczne

Uszkodzenie wątroby wywołane lekami stanowi najczęstszą przyczynę ostrej niewydolności wątroby w krajach zachodnich. Paracetamol (acetaminofen) jest bezsprzecznie najważniejszym pojedynczym czynnikiem etiologicznym, odpowiadając za 39-50% wszystkich przypadków w Stanach Zjednoczonych⁵. Zatrucie może nastąpić zarówno w wyniku celowego przedawkowania (próba samobójcza), jak i przypadkowego przedawkowania podczas próby uśmierzenia bólu⁶.

Ryzyko hepatotoksyczności paracetamolu znacząco wzrasta u osób nadużywających alkoholu ze względu na wyczerpanie zapasów glutationu w wątrobie⁷. Inne leki na receptę mogą również prowadzić do ostrej niewydolności wątroby, w tym antybiotyki, niesteroidowe leki przeciwzapalne, leki przeciwpadaczkowe oraz niektóre leki przeciwgruźlicze¹. Preparaty ziołowe i suplementy diety, takie jak kawa, efedra czy pennyroyal, również mogą być przyczyną uszkodzenia wątroby¹ Zobacz więcej: Leki i substancje toksyczne jako przyczyny ostrej niewydolności wątroby.

Infekcje wirusowe

Wirusowe zapalenie wątroby pozostaje istotną przyczyną ostrej niewydolności wątroby na całym świecie. Wirus hepatitis B jest najczęstszą wirusową przyczyną, odpowiadając za około 8% przypadków w krajach rozwiniętych⁸. Może to nastąpić zarówno w wyniku ostrej infekcji, jak i reaktywacji przewlekłej infekcji HBV, szczególnie u pacjentów poddawanych immunosupresji lub chemioterapii³.

Hepatitis A, choć rzadko prowadzi do ostrej niewydolności wątroby (mniej niż 1% zakażonych), może powodować ciężkie powikłania, szczególnie u osób starszych⁹. Hepatitis E stanowi szczególne zagrożenie dla kobiet w ciąży w regionach endemicznych, takich jak Rosja, Pakistan czy Indie¹⁰. Inne wirusy, które mogą prowadzić do ostrej niewydolności wątroby, to wirus Epsteina-Barr, cytomegalowirus, wirus opryszczki pospolitej oraz parvowirusy³ Zobacz więcej: Wirusowe przyczyny ostrej niewydolności wątroby.

Choroby autoimmunologiczne i metaboliczne

Autoimmunologiczne zapalenie wątroby może manifestować się jako ostra niewydolność wątroby, szczególnie u młodych kobiet. W tym stanie układ immunologiczny błędnie atakuje komórki wątroby, powodując zapalenie i uszkodzenie tkanki¹¹. Około 80% pacjentów z ostrą niewydolnością wątroby spowodowaną autoimmunologicznym zapaleniem wątroby to kobiety, a rokowanie w tych przypadkach jest szczególnie niepomyślne¹².

Choroba Wilsona, rzadka choroba metaboliczna charakteryzująca się gromadzeniem miedzi w wątrobie i innych narządach, może prowadzić do ostrej niewydolności wątroby, szczególnie u osób poniżej 20. roku życia¹². Inne rzadkie choroby metaboliczne, takie jak ostra stłuszczeniowa choroba wątroby ciężarnych, zespół HELLP czy galaktozemia, również mogą być przyczyną tego schorzenia¹¹.

Inne przyczyny

Zaburzenia naczyniowe, takie jak zespół Budda-Chiari, mogą prowadzić do ostrej niewydolności wątroby poprzez blokadę żył wątrobowych¹¹. Niedokrwienie wątroby w wyniku wstrząsu, niewydolności serca lub przedłużającej się hipoksji również może skutkować ostrą niewydolnością wątroby¹³. Zatrucie grzybami, szczególnie muchomorem sromotnikowym (Amanita phalloides), stanowi rzadką, ale bardzo poważną przyczynę uszkodzenia wątroby¹.

Nowotwory, zarówno pierwotne, jak i przerzutowe do wątroby, mogą w rzadkich przypadkach prowadzić do ostrej niewydolności narządu¹¹. Posocznicy i wstrząs septyczny mogą również powodować ciężkie uszkodzenie wątroby poprzez zaburzenie przepływu krwi i bezpośrednie działanie toksyczne¹¹. W niektórych przypadkach ostra niewydolność wątroby może wystąpić w wyniku udaru cieplnego lub narażenia na chemikalia przemysłowe¹³.

Znaczenie kliniczne identyfikacji przyczyny

Ustalenie przyczyny ostrej niewydolności wątroby ma kluczowe znaczenie prognostyczne i terapeutyczne. Różne etiologie charakteryzują się odmiennym rokowaniem – zatrucie paracetamolem, wstrząs i hepatitis A mają korzystne wyniki z odsetkami spontanicznego wyzdrowienia wynoszącymi 58-64%, podczas gdy uszkodzenie polekowe, autoimmunologiczne zapalenie wątroby i przypadki o nieustalonej etiologii charakteryzują się znacznie gorszym rokowaniem (20-25% spontanicznych wyzdrowieniami)¹⁴.

Szybka identyfikacja przyczyny umożliwia również wdrożenie specyficznego leczenia – N-acetylocysteiny w przypadku zatrucia paracetamolem, leków przeciwwirusowych w infekcjach wirusowych czy immunosupresji w autoimmunologicznym zapaleniu wątroby⁶. W przypadkach, gdy przyczyna pozostaje nieznana pomimo szczegółowej diagnostyki, pacjenci wymagają szczególnie intensywnego monitorowania i często kwalifikacji do przeszczepu wątroby⁶.