Przyczyny trudności w połykaniu – dysfagia

Trudności w połykaniu, znane medycznie jako dysfagia, mogą wynikać z bardzo różnorodnych przyczyn. Proces połykania jest niezwykle złożony i wymaga skoordynowanego działania około 50 par mięśni oraz licznych nerwów¹. Gdy którykolwiek z tych elementów nie funkcjonuje prawidłowo, może dojść do problemów z połykaniem.

Podział przyczyn dysfagii

Przyczyny trudności w połykaniu można podzielić na dwie główne kategorie: mechaniczne i funkcjonalne. Mechaniczne przyczyny dotyczą fizycznych przeszkód lub zwężeń w obrębie jamy ustnej, gardła lub przełyku, które utrudniają przepływ pokarmu². Funkcjonalne przyczyny związane są z zaburzeniami w działaniu mięśni lub nerwów odpowiedzialnych za koordynację procesu połykania³.

Zaburzenia neurologiczne jako przyczyna dysfagii

Choroby układu nerwowego stanowią jedną z najczęstszych przyczyn trudności w połykaniu. Udar mózgu jest wiodącą przyczyną dysfagii ustno-gardłowej, dotykając nawet połowy pacjentów po przebytym udarze⁴⁵. Uszkodzenia mózgu mogą zaburzyć kontrolę neurologiczną nad nerwami i odruchami zaangażowanymi w proces połykania.

Inne znaczące zaburzenia neurologiczne powodujące dysfagię to:

• Choroba Parkinsona – postępująca choroba neurodegeneracyjna wpływająca na koordynację ruchów⁶
• Stwardnienie rozsiane (SM) – choroba autoimmunologiczna atakująca układ nerwowy⁷
• Stwardnienie zanikowe boczne (ALS) – postępujące uszkodzenie neuronów ruchowych⁸
• Demencja i choroba Alzheimera – zaburzenia poznawcze mogą utrudniać żucie i połykanie⁹
• Mózgowe porażenie dziecięce – wrodzone zaburzenia ruchowe¹⁰

Urazy głowy, rdzenia kręgowego czy guzy mózgu również mogą prowadzić do dysfagii poprzez uszkodzenie obszarów mózgu kontrolujących połykanie⁷. Szczegółowe omówienie mechanizmów neurologicznych znajdziesz w Zobacz więcej: Przyczyny neurologiczne trudności w połykaniu.

Choroby mięśniowe i zaburzenia nerwowo-mięśniowe

Schorzenia wpływające na siłę i koordynację mięśni mogą znacząco utrudniać połykanie. Myasthenia gravis to choroba autoimmunologiczna powodująca osłabienie mięśni, w tym tych zaangażowanych w połykanie⁶. Dystrofia mięśniowa oraz inne genetyczne choroby mięśni mogą upośledzać siłę i koordynację mięśni używanych do połykania¹¹.

Twardzina układowa (sklerodermia) to choroba tkanki łącznej, która może powodować stwardnienie i zwężenie tkanek przełyku, a także osłabiać dolny zwieracz przełykowy¹². Podobnie zapalenie wielomięśniowe (polymyositis) i zapalenie skórno-mięśniowe (dermatomyositis) mogą wpływać na funkcję mięśni zaangażowanych w połykanie¹³.

Problemy strukturalne i mechaniczne przeszkody

Fizyczne przeszkody w obrębie jamy ustnej, gardła lub przełyku stanowią znaczącą grupę przyczyn dysfagii. Nowotwory głowy, szyi lub przełyku mogą blokować lub zwężać drogi pokarmowe¹⁴. Szczególnie nowotwory przełyku powodują postępujące pogarszanie się trudności w połykaniu¹⁵.

Zwężenia przełyku (striktura) mogą powstać w wyniku:

• Przewlekłego refluksu żołądkowo-przełykowego (GERD)¹²
• Zapalenia przełyku (ezofagitis)¹³
• Radioterapii w obszarze szyi¹⁴
• Chemicznych poparzeń przełyku¹⁶

Uchyłki przełyku (diverticula) to małe kieszonki w ścianach przełyku lub gardła, w których może gromadzić się pokarm¹³. Uchyłek Zenkera jest szczególnie częstą przyczyną problemów z połykaniem u osób starszych¹⁷. Więcej informacji o problemach strukturalnych znajdziesz w Zobacz więcej: Przyczyny strukturalne trudności w połykaniu.

Choroby autoimmunologiczne i zapalne

Eozynofilowe zapalenie przełyku to coraz częściej rozpoznawana przyczyna dysfagii, szczególnie u młodszych pacjentów. Jest to stan zapalny wywołany przez alergeny pokarmowe, w którym dochodzi do gromadzenia się eozynofili w przełyku¹⁸¹⁹. Może być związane z innymi chorobami alergicznymi, takimi jak astma czy egzema.

Inne choroby autoimmunologiczne mogą również wpływać na połykanie poprzez różne mechanizmy. Zespół Sjögrena powoduje zmniejszenie produkcji śliny, co utrudnia połykanie²⁰. Toczeń rumieniowaty układowy może wpływać na funkcję mięśni zaangażowanych w połykanie²¹.

Zaburzenia czynnościowe przełyku

Achalazja to choroba, w której mięśnie przełyku tracą zdolność do prawidłowego kurczenia się, a dolny zwieracz przełykowy nie rozluźnia się odpowiednio, aby umożliwić przejście pokarmu do żołądka¹⁵²². Skurcze przełyku to nieprawidłowe, nieskoordynowane skurcze mięśni przełyku, które mogą uniemożliwić dotarcie pokarmu do żołądka²³.

Czynniki związane z wiekiem i inne przyczyny

Chociaż wiek sam w sobie nie powoduje dysfagii, jest znaczącym czynnikiem ryzyka. Wraz z wiekiem dochodzi do osłabienia mięśni, co zwiększa podatność na urazy i choroby neurologiczne związane z dysfagią²⁴. U osób starszych może występować prezbifagia – normalne, zdrowe zmiany w połykaniu związane z wiekiem²⁵.

Leki mogą również przyczyniać się do rozwoju dysfagii poprzez różne mechanizmy, takie jak suchość w ustach (kserostomia) czy zmiany w motoryce przełyku². Infekcje jamy ustnej czy gardła, takie jak paciorkowcowe zapalenie gardła, mogą powodować ból i zapalenie prowadzące do tymczasowej dysfagii²⁴.

Znaczenie wczesnego rozpoznania przyczyn

Identyfikacja przyczyny dysfagii ma kluczowe znaczenie dla wyboru odpowiedniego leczenia. Różne etiologie wymagają różnych podejść terapeutycznych – od farmakoterapii, przez terapię logopedyczną, po interwencje chirurgiczne². Wczesne rozpoznanie i leczenie mogą zapobiec poważnym powikłaniom, takim jak niedożywienie, odwodnienie czy zapalenie płuc z aspiracji²⁴.