Częstoskurcz nadkomorowy – przyczyny występowania

Częstoskurcz nadkomorowy stanowi grupę zaburzeń rytmu serca, które charakteryzują się nagłym przyspieszeniem czynności serca powyżej 100 uderzeń na minutę. Etiologia tego schorzenia jest złożona i wieloczynnikowa, obejmując zarówno wrodzone nieprawidłowości układu przewodzącego serca, jak i różnorodne czynniki środowiskowe oraz chorobowe¹².

Podstawowe mechanizmy powstawania częstoskurczu nadkomorowego

Częstoskurcz nadkomorowy powstaje w wyniku nieprawidłowości w układzie przewodzącym serca, które prowadzą do zaburzeń w przewodzeniu impulsów elektrycznych. Najczęściej występuje mechanizm reentry, czyli ponownego wejścia impulsu elektrycznego, który tworzy zamknięty obwód przewodzenia w obrębie przedsionków lub węzła przedsionkowo-komorowego³⁴. Impuls elektryczny zamiast normalnie przejść przez serce, porusza się w kółko po dodatkowym szlaku przewodzenia, powodując bardzo szybkie skurcze serca.

Drugi mechanizm to zwiększona automatyczność komórek rozrusznikowych, gdzie określone obszary w przedsionkach zaczynają generować impulsy elektryczne z większą częstotliwością niż węzeł zatokowy³. Rzadziej występuje mechanizm wyzwalającej aktywności, gdzie nieprawidłowe impulsy powstają w odpowiedzi na poprzednie pobudzenie.

Wrodzone przyczyny częstoskurczu nadkomorowego

Znaczna część przypadków częstoskurczu nadkomorowego wynika z wrodzonych nieprawidłowości układu przewodzącego serca. Najważniejszą z nich są dodatkowe szlaki przewodzenia, które powstają podczas rozwoju serca w życiu płodowym⁵⁶. Te dodatkowe połączenia między przedsionkami a komorami mogą pozostać nieaktywne przez lata, aby następnie aktywować się pod wpływem różnych czynników.

Inne wrodzone nieprawidłowości obejmują podwójne drogi przewodzenia w obrębie węzła przedsionkowo-komorowego, gdzie jedna droga przewodzi impulsy szybko, a druga wolno. Ta sytuacja sprzyja powstaniu mechanizmu reentry i rozwojowi najczęstszego typu częstoskurczu nadkomorowego – nawrotnego częstoskurczu węzła przedsionkowo-komorowego (AVNRT)⁷⁸.

Choroby serca jako przyczyna arytmii

Różnorodne schorzenia serca mogą predysponować do wystąpienia częstoskurczu nadkomorowego poprzez wpływ na strukturę i funkcję układu przewodzącego. Choroba niedokrwienna serca, w tym przebyte zawały mięśnia sercowego, może prowadzić do powstania blizn w tkance sercowej, które zakłócają normalne przewodzenie impulsów elektrycznych⁹¹⁰.

Inne choroby serca zwiększające ryzyko częstoskurczu nadkomorowego to: wypadanie płatka mitralnego, kardiomiopatie, reumatyczna choroba serca, zapalenie osierdzia oraz wrodzone wady serca³⁹. Szczególnie u dzieci z wrodzonymi wadami serca, takimi jak anomalia Ebsteina zastawki trójdzielnej, obserwuje się zwiększone ryzyko wystąpienia częstoskurczu nadkomorowego typu AVRT².

Czynniki wyzwalające epizody arytmii

Nawet przy obecności wrodzonej predyspozycji do częstoskurczu nadkomorowego, epizody arytmii często wymagają konkretnych czynników wyzwalających. Stres psychiczny i fizyczny należą do najczęściej identyfikowanych wyzwalaczy, ponieważ prowadzą do uwolnienia hormonów takich jak adrenalina, które wpływają na przewodzenie w sercu¹¹¹².

Substancje psychoaktywne i stymulanty stanowią kolejną ważną grupę czynników wyzwalających Zobacz więcej: Czynniki wyzwalające częstoskurcz nadkomorowy. Kofeina, alkohol, nikotyna oraz narkotyki takie jak kokaina czy metamfetamina mogą bezpośrednio wpływać na układ przewodzący serca²⁶. Również niektóre leki, szczególnie te stosowane w astmie (beta-agonisty), leki na przeziębienie zawierające pseudoefedrynę oraz niektóre antydepresanty, mogą prowokować wystąpienie arytmii¹³.

Choroby pozasercowe wpływające na rozwój arytmii

Liczne schorzenia pozasercowe mogą przyczynić się do rozwoju częstoskurczu nadkomorowego poprzez wpływ na metabolizm, układ hormonalny lub bezpośrednio na przewodzenie w sercu. Choroby tarczycy, szczególnie nadczynność, znacząco zwiększają ryzyko wystąpienia arytmii poprzez przyspieszenie metabolizmu i wpływ na układ współczulny¹⁵¹⁶.

Przewlekłe choroby płuc, w tym astma oskrzelowa i przewlekła obturacyjna choroba płuc, mogą predysponować do częstoskurczu nadkomorowego. Mechanizm ten związany jest z hipoksją, zmianami w gospodarce kwasowo-zasadowej oraz używaniem leków rozszerzających oskrzela¹⁷¹⁸. Również zapalenie płuc może być czynnikiem wyzwalającym arytmię.

Inne istotne choroby pozasercowe to cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, niewydolność nerek oraz zaburzenia elektrolitowe, szczególnie nieprawidłowe stężenia potasu, sodu czy magnezu we krwi¹²¹⁶.

Czynniki demograficzne i genetyczne

Częstoskurcz nadkomorowy wykazuje pewne charakterystyczne cechy epidemiologiczne. Kobiety chorują około dwukrotnie częściej niż mężczyźni, szczególnie w przypadku najczęstszego typu – nawrotnego częstoskurczu węzła przedsionkowo-komorowego⁷⁸. Związek ten może być powiązany z wpływem hormonów płciowych na przewodzenie w sercu.

Wiek również ma znaczenie w etiologii częstoskurczu nadkomorowego. U dzieci poniżej 12 roku życia najczęstszą przyczyną są dodatkowe szlaki przewodzące (AVRT), podczas gdy u nastolatków i młodych dorosłych częściej występuje AVNRT²¹⁹. Niektóre formy częstoskurczu nadkomorowego mają charakter rodzinny, co wskazuje na udział czynników genetycznych w ich powstawaniu²⁰.

Znaczenie czynników hormonalnych

Zmiany hormonalne odgrywają istotną rolę w etiologii częstoskurczu nadkomorowego. Ciąża jest dobrze udokumentowanym czynnikiem ryzyka, ponieważ zmiany hemodynamiczne i hormonalne w tym okresie mogą prowokować wystąpienie arytmii¹⁵²¹. Również menopauza i związane z nią zmiany hormonalne mogą wpływać na częstość występowania częstoskurczu nadkomorowego.

Interesujące jest to, że u kobiet częstoskurcz nadkomorowy typu AVNRT występuje częściej w fazie lutealnej cyklu menstruacyjnego, gdy stężenia progesteronu są wysokie, a estrogenów niskie⁷. Podczas ciąży, gdy stężenia estrogenów są wysokie, częstość występowania AVNRT paradoksalnie zmniejsza się.