Objawy autyzmu – jak rozpoznać zaburzenia ze spektrum autyzmu

Autyzm, znany również jako zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD), to złożone zaburzenie neurorozwojowe, które wpływa na sposób komunikowania się, interakcji społecznych oraz zachowania¹. Objawy autyzmu mogą być bardzo różnorodne i manifestować się w różnym stopniu nasilenia, co sprawia, że każda osoba z autyzmem ma unikalne doświadczenia².

Charakterystyczną cechą autyzmu jest to, że objawy pojawiają się wcześnie w rozwoju dziecka, zwykle przed trzecim rokiem życia, choć mogą być zauważalne już w pierwszych miesiącach³⁴. Niektóre dzieci rozwijają się prawidłowo przez pierwsze 18-24 miesiące, a następnie następuje regresja umiejętności lub zatrzymanie rozwoju³.

Podstawowe kategorie objawów autyzmu

Zgodnie z najnowszymi kryteriami diagnostycznymi, objawy autyzmu można podzielić na dwie główne kategorie⁵⁶:

• Trudności w komunikacji społecznej i interakcji społecznej – obejmują problemy z nawiązywaniem i utrzymywaniem kontaktu wzrokowego, rozumieniem sygnałów społecznych, rozwijaniem relacji oraz wzajemnością społeczno-emocjonalną
• Ograniczone i powtarzalne wzorce zachowań, zainteresowań lub aktywności – manifestują się przez stereotypowe ruchy, potrzebę zachowania rutyny, intensywne zainteresowania oraz nietypowe reakcje na bodźce sensoryczne

Objawy komunikacji społecznej i interakcji

Trudności w komunikacji społecznej są jednymi z najważniejszych wskaźników autyzmu⁷. Osoby z autyzmem mogą wykazywać następujące objawy Zobacz więcej: Objawy komunikacji społecznej w autyzmie - trudności w interakcji:

• Unikanie lub niestały kontakt wzrokowy
• Brak reakcji na własne imię, szczególnie do 9. miesiąca życia
• Ograniczone wyrażanie emocji za pomocą mimiki twarzy
• Trudności w zrozumieniu perspektywy innych osób
• Problemy z rozpoczynaniem i prowadzeniem rozmów
• Nietypowy ton głosu – może być monotonny lub śpiewny
• Dosłowne interpretowanie wypowiedzi, problemy ze zrozumieniem ironii czy sarkazmu

Dzieci z autyzmem często nie wykazują spontanicznego dzielenia się zainteresowaniami z innymi, nie wskazują na obiekty, aby zwrócić uwagę innych, i mogą wydawać się obojętne na obecność rówieśników⁸.

Ograniczone i powtarzalne zachowania

Druga kategoria objawów autyzmu obejmuje różnorodne zachowania repetytywne i ograniczone zainteresowania Zobacz więcej: Ograniczone i powtarzalne zachowania w autyzmie - RRB. Mogą one manifestować się jako⁹:

• Ruchy stereotypowe: machanie rękami, kołysanie się, obracanie, chodzenie na palcach
• Rytuały i rutyny: silna potrzeba zachowania tego samego porządku, niepokój przy zmianach
• Intensywne zainteresowania: fascynacja szczegółami obiektów, np. kręcącymi się kółkami samochodziku
• Problemy sensoryczne: nadwrażliwość lub niedowrażliwość na dźwięki, światło, dotyk, smaki czy zapachy
• Nietypowe reakcje: brak strachu przed niebezpieczeństwem lub przeciwnie – nadmierne reagowanie na niewielkie zmiany

Wczesne oznaki autyzmu u niemowląt

Niektóre objawy autyzmu można zauważyć już w pierwszych miesiącach życia¹⁰. Badania wykazują, że różnice w rozwoju społecznym, komunikacyjnym i motorycznym mogą być widoczne już od 6. miesiąca życia¹¹. Wczesne oznaki obejmują:

• Ograniczony kontakt wzrokowy już od wczesnego wieku
• Brak uśmiechu społecznego do 6. miesiąca
• Brak gaworzenia do 12. miesiąca
• Brak reakcji na imię do 9. miesiąca
• Brak wskazywania palcem do 14. miesiąca
• Brak naśladowania dźwięków i mimiki do 9. miesiąca
• Nietypowe reakcje na bodźce sensoryczne

Objawy autyzmu u starszych dzieci

W miarę dorastania dziecka, objawy autyzmu mogą stawać się bardziej widoczne, szczególnie gdy wzrastają wymagania społeczne¹². U dzieci w wieku szkolnym mogą pojawić się Zobacz więcej: Objawy autyzmu u dzieci w różnych grupach wiekowych:

• Trudności w rozumieniu uczuć i myśli innych osób
• Nietypowe wzorce mowy – powtarzanie fraz, mówienie do innych zamiast z innymi
• Potrzeba ścisłego przestrzegania rutyny i silny niepokój przy zmianach
• Intensywne zainteresowania określonymi tematami
• Trudności w nawiązywaniu przyjaźni, preferowanie samotności
• Dosłowne interpretowanie wypowiedzi
• Problemy z wyrażaniem własnych uczuć

Różnice w prezentacji objawów

Ważne jest zrozumienie, że autyzm może manifestować się różnie u różnych osób¹³. Spektrum obejmuje osoby o różnych poziomach funkcjonowania – od tych wymagających minimalnego wsparcia (poziom 1) po osoby potrzebujące bardzo znacznego wsparcia (poziom 3)⁵.

Niektóre osoby z autyzmem mogą “maskować” swoje objawy, szczególnie dotyczy to dziewcząt i kobiet¹⁴. Maskowanie polega na świadomym lub nieświadomym ukrywaniu cech autystycznych w celu lepszego dopasowania się do oczekiwań społecznych, co może utrudniać diagnozę.

Znaczenie wczesnego rozpoznania

Wczesne rozpoznanie objawów autyzmu ma kluczowe znaczenie dla rokowania¹⁵. Badania wykazują, że dziagnoza autyzmu może być wiarygodnie postawiona już w wieku 2 lat przez doświadczonego specjalistę¹⁶. Amerykańska Akademia Pediatrii zaleca screening wszystkich dzieci na obecność autyzmu w wieku 18 i 24 miesięcy.

Wczesna interwencja, szczególnie rozpoczęta przed 2. rokiem życia, może znacząco poprawić wyniki rozwojowe dziecka¹⁰. Intensywne programy terapeutyczne mogą pomóc dzieciom w rozwijaniu umiejętności komunikacyjnych, społecznych i adaptacyjnych.

Kiedy szukać pomocy specjalisty

Rodzice powinni skonsultować się z lekarzem, jeśli zauważą którekolwiek z opisanych objawów, szczególnie gdy¹⁷:

• Dziecko nie reaguje uśmiechem do 6. miesiąca
• Nie naśladuje dźwięków ani mimiki do 9. miesiąca
• Nie gaworzenia do 12. miesiąca
• Nie wykonuje gestów (wskazywanie, machanie) do 14. miesiąca
• Nie mówi pojedynczych słów do 16. miesiąca
• Nie bawi się w zabawy symboliczne do 18. miesiąca
• Nie używa dwuwyrazowych fraz do 24. miesiąca
• Traci wcześniej nabyte umiejętności językowe lub społeczne w dowolnym wieku

Pamiętać należy, że objawy autyzmu mogą zmieniać się w czasie – niektóre mogą się zmniejszać dzięki terapii i wsparciu, podczas gdy inne mogą stać się bardziej widoczne w różnych okresach rozwoju¹⁸. Kluczowe jest profesjonalne wsparcie i indywidualne podejście do każdej osoby z autyzmem, które pomoże w maksymalizacji jej potencjału i jakości życia.