Patogeneza jęczmienia – mechanizm powstawania i rozwój infekcji

Jęczmień, znany również jako hordeolum, jest wynikiem złożonego procesu patogenetycznego, który rozpoczyna się od zablokowania gruczołów łojowych powieki i prowadzi do rozwoju ostrej infekcji bakteryjnej¹. Zrozumienie mechanizmów leżących u podstaw powstawania tej dolegliwości jest kluczowe dla właściwego postępowania terapeutycznego i prewencji nawrotów.

Mechanizm powstawania jęczmienia

Patogeneza jęczmienia opiera się na dwóch kluczowych procesach: zablokowania przewodów gruczołowych oraz wtórnej infekcji bakteryjnej². Proces ten może dotyczyć różnych struktur powieki, w zależności od lokalizacji infekcji. Kombinacja zablokowania gruczołu, niezależnie od tego czy jest spowodowane dysfunkcją gruczołów Meiboma, nagromadzeniem szczątków komórkowych, stanem zapalnym czy kolonizacją bakteryjną, prowadzi do ostrego stanu zapalnego gruczołu².

Kluczową rolę w patogenezie jęczmienia odgrywa zastój wydzieliny w zablokowanych przewodach gruczołowych³. Zwykle występuje podstawowe zapalenie gruczołów Meiboma z zagęszczeniem i zastoju wydzieliny gruczołowej, co prowadzi do zgrubienia i zablokowania ujść gruczołów Zeisa lub Meiboma. Zastój wydzieliny prowadzi do wtórnej infekcji, najczęściej przez bakterie Staphylococcus aureus³.

Rodzaje jęczmienia i ich patogeneza

W zależności od lokalizacji infekcji wyróżniamy dwa główne typy jęczmienia, każdy z charakterystycznym mechanizmem powstawania. Jęczmień zewnętrzny powstaje w wyniku zablokowania z wtórnym stanem zapalnym gruczołów łojowych Zeisa lub Molla w powiece⁴. Natomiast jęczmień wewnętrzny jest wtórną odpowiedzią zapalną gruczołów Meiboma w płytce tarsalnej⁴.

Infekcja Staphylococcus aureus przyczynia się do rozwoju jęczmienia, a objawy zależą od tego, który typ gruczołów powieki zostaje dotknięty². Zajęcie gruczołów Zeisa i Molla, znanych również jako gruczoły rzęskowe, powoduje ból i obrzęk u podstawy rzęsy, często z miejscowym tworzeniem się ropnia. Ten stan, nazywany „jęczmieniem zewnętrznym”, daje typowy wygląd jęczmienia z miejscową krostką na brzegu powieki².

Patogeneza jęczmienia zewnętrznego

Jęczmień zewnętrzny reprezentuje miejscowe tworzenie się ropnia w mieszku rzęsy⁵. Proces ten rozpoczyna się od infekcji bakteryjnej gruczołu Zeisa, który otwiera się do mieszka rzęsy⁶. Staphylococcus aureus jest organizmem sprawczym w 90% przypadków jęczmienia⁶. Zewnętrzny jęczmień często pojawia się jako guzek podobny do pryszcza u podstawy mieszka rzęsy, podczas gdy wewnętrzny jęczmień może wyglądać jak czerwona guzka dalej od brzegu powieki⁷.

Patogeneza jęczmienia wewnętrznego

Gruczoły Meiboma, które są zmodyfikowanymi gruczołami łojowymi zlokalizowanymi w płytce tarsalnej powieki, produkują warstwę olejową, która pomaga utrzymać właściwe nawilżenie oka². Ostra infekcja gruczołu Meiboma prowadzi do powstania jęczmienia wewnętrznego. Ze względu na głębszą lokalizację w powiece, jęczmień wewnętrzny ma mniej wyraźny wygląd w porównaniu z jęczmieniem zewnętrznym².

Wewnętrzny jęczmień powstaje gdy dochodzi do infekcji w jednym z gruczołów Meiboma⁸. Zazwyczaj bakterie typu Staphylococcus aureus są sprawcą tej infekcji. Gdy występuje wewnętrzny jęczmień, gruczoł łojowy puchnie i tworzy się ropień, co prowadzi do bólu i innych objawów⁸.

Proces zapalny i formowanie ropnia

Zarówno zewnętrzne, jak i wewnętrzne jęczmienie prowadzą do zablokowania przewodów gruczołów powieki, po którym następuje naciek neutrofilowy, powodujący miejscowy stan zapalny, tworzenie się ropnia i tkliwość⁹. Najczęstsze objawy obejmują zaczerwienienie, obrzęk i tkliwość zlokalizowaną na brzegu powieki. Czasami może rozwinąć się widoczna kropka ropy lub wyciek, szczególnie w przypadku jęczmienia zewnętrznego⁹.

Infekcja bakteryjna w gruczołach powieki lub mieszkach rzęs może spowodować znaczne podrażnienie i stan zapalny¹⁰. Gdy bakterie dostają się do tych wrażliwych mieszków i gruczołów, mogą się namnażać. Stan ten pogarsza się, jeśli występuje zablokowanie lub zatyczka, co tworzy małą zamkniętą przestrzeń, w której bakterie mogą się rozwijać. Następnie ta infekcja może stać się bardziej poważna, ostatecznie powodując stan zapalny i podrażnienie¹⁰.

Czynniki predysponujące do rozwoju infekcji

Istnieje wiele czynników, które mogą predysponować do rozwoju jęczmienia poprzez wpływ na proces patogenetyczny. Najczęstszym czynnikiem ryzyka dla jęczmienia jest spowolniony odpływ łoju z gruczołów Meiboma, co jest często obserwowane w przewlekłym stanie zapalnym zwanym dysfunkcją gruczołów Meiboma¹¹. Ten stan może być również nazywany chorobą gruczołów Meiboma, zapaleniem gruczołów Meiboma lub zapaleniem powiek¹¹.

Jęczmienie występują, gdy gruczoł w powiece lub na powiece zostaje zatkany lub zablokowany¹¹. Może to nastąpić, jeśli ujście gruczołu jest zablokowane przez tkankę bliznowatą lub substancję obcą (makijaż, kurz), lub jeśli następuje zagęszczenie substancji produkowanej przez gruczoł, powodując, że materiał przepływa powoli lub wcale¹¹.

Znaczenie higieny i czynników zewnętrznych

Nieprawidłowe praktyki higieny powiek, takie jak niepowodzenie w usuwaniu makijażu przed snem, używanie przeterminowanych kosmetyków lub niewłaściwe oczyszczanie okolic oka, mogą utorować drogę dla nawracających jęczmieni¹². Złe nawyki higieniczne mogą pozwolić bakteriom na rozwój, zwiększając prawdopodobieństwo powstawania jęczmienia i jego nawrotów¹².

Jęczmienie rozwijają się, gdy zatkany gruczoł lub mieszk włosowy na brzegu powieki zostaje zainfekowany¹³. Większość jęczmieni jest spowodowana infekcją bakteriami Staphylococcus. Te bakterie żyją na skórze i są normalnie nieszkodliwe. Czasami bakterie mogą zostać uwięzione w gruczole lub mieszku włosowym, prowadząc do infekcji¹³.

Przebieg naturalny i komplikacje

Zrozumienie naturalnego przebiegu patogenezy jęczmienia jest istotne dla przewidywania możliwych powikłań. Czasowo odpowiednie postępowanie może zapobiec progresji do powikłań, takich jak zapalenie tkanek okołooczodołowych lub tworzenie się gradówki⁹. W rzadkich przypadkach jęczmień może przejść w bolesną infekcję całej powieki, znaną jako zapalenie tkanek okołooczodołowych¹⁴.

Leczenie zapalenia tkanek okołooczodołowych wymaga antybiotyków doustnych, aby zapobiec eskalacji do innego stanu zwanego zapaleniem oczodołu, które jest nagłym przypadkiem medycznym¹⁴. Gradówki często ewoluują z wewnętrznych jęczmieni, gdy infekcja się wycofuje, ale stan zapalny pozostaje³.