Diagnostyka zapalenia zatok – jak rozpoznać i badać chorobę

Diagnostyka zapalenia zatok stanowi kluczowy element skutecznego leczenia tej powszechnej choroby. Lekarze dysponują wieloma metodami pozwalającymi na precyzyjne rozpoznanie różnych form zapalenia zatok – od ostrego wirusowego po przewlekłe zapalenie wymagające specjalistycznego postępowania¹. Właściwa diagnoza umożliwia wdrożenie odpowiedniego leczenia i zapobiega rozwojowi powikłań.

Podstawy diagnostyki klinicznej

Diagnoza zapalenia zatok opiera się przede wszystkim na charakterystycznych objawach klinicznych i dokładnym badaniu fizykalnym². Lekarz podczas wizyty przeprowadza szczegółowy wywiad dotyczący objawów oraz bada pacjenta w celu wykrycia oznak choroby. Podstawowe kryteria diagnostyczne obejmują obecność ropnych wydzielin z nosa wraz z co najmniej jednym z następujących objawów: niedrożnością nosa lub bólem oraz uczuciem ucisku w okolicy twarzy³.

Badanie fizykalne rozpoczyna się od oceny okolicy twarzy przez delikatne uciskanie zatok w celu wykrycia bolesności². Lekarz bada również wnętrze nosa przy użyciu światła, poszukując oznak stanu zapalnego, obrzęku lub nieprawidłowych wydzielin. Kluczowe znaczenie ma rozróżnienie między ostrym zapaleniem zatok trwającym krócej niż 4 tygodnie a przewlekłą postacią, której objawy utrzymują się ponad 12 tygodni⁴.

Kryteria diagnostyczne ostrego zapalenia zatok

Rozpoznanie ostrego zapalenia zatok wymaga spełnienia określonych kryteriów klinicznych. Zgodnie z wytycznymi, diagnoza stawiana jest przy obecności co najmniej dwóch głównych objawów, z których jeden musi dotyczyć niedrożności nosa lub ropnych wydzielin⁵. Do głównych objawów zalicza się ropne wydzieliny z nosa, niedrożność nosa, ból lub uczucie ucisku w okolicy twarzy oraz zmniejszenie lub utratę węchu³.

Szczególnie ważne jest rozróżnienie między wirusowym a bakteryjnym zapaleniem zatok. Ostre wirusowe zapalenie zatok prawdopodobne jest, gdy pacjent choruje krócej niż 10 dni i jego stan się nie pogarsza. Z kolei bakteryjne zapalenie zatok należy podejrzewać, gdy nie następuje poprawa w ciągu 10 dni lub gdy objawy pogarszają się w ciągu 10 dni po początkowej poprawie⁶. Niektóre europejskie wytyczne sugerują również uwzględnienie dodatkowych czynników, takich jak gorączka powyżej 38°C, podwyższone parametry zapalne we krwi czy jednostronnie nasilone objawy⁷.

Diagnostyka przewlekłego zapalenia zatok

Przewlekłe zapalenie zatok rozpoznaje się, gdy objawy utrzymują się przez co najmniej 12 tygodni pomimo leczenia⁴. Kryteria diagnostyczne są podobne do ostrej postaci, jednak wymagane jest potwierdzenie obecności stanu zapalnego za pomocą endoskopii nosowej lub badań obrazowych⁸. W przewlekłym zapaleniu zatok częściej obserwuje się zaburzenia węchu, podczas gdy ból twarzy występuje rzadziej niż w postaci ostrej⁹.

Diagnoza przewlekłego zapalenia zatok wymaga obecności co najmniej dwóch z czterech głównych objawów: ropnych wydzielin, bólu twarzy lub zębów, niedrożności nosa oraz zaburzeń węchu, przy jednoczesnym potwierdzeniu stanu zapalnego w badaniach dodatkowych⁸. Kluczowe znaczenie ma czas trwania objawów – musi on przekraczać 12 tygodni, co odróżnia tę postać od nawracającego ostrego zapalenia zatok⁸.

Endoskopia nosowa w diagnostyce

Endoskopia nosowa stanowi podstawowe badanie w diagnostyce zapalenia zatok, szczególnie w przypadkach przewlekłych lub powikłanych². Podczas tego badania lekarz wprowadza cienki, elastyczny endoskop przez nozdrza, co pozwala na bezpośrednią wizualizację wnętrza nosa i ujść zatok¹⁰. Endoskopia umożliwia wykrycie stanów zapalnych, spowolnionego odpływu śluzu z zatok, skrzywienia przegrody nosowej, powiększonych małżowin nosowych czy polipów¹⁰.

Badanie endoskopowe może być wykonywane w gabinecie lekarskim i dostarcza szczegółowych informacji o stanie błony śluzowej oraz ujść zatok¹¹. W przypadku podejrzenia infekcji bakteryjnej podczas endoskopii można pobrać próbki śluzu lub tkanek do badań laboratoryjnych¹². Endoskopia jest szczególnie wartościowa w diagnostyce przewlekłego zapalenia zatok, gdzie pozwala na ocenę anatomicznych nieprawidłowości i stopnia zaawansowania procesu zapalnego Zobacz więcej: Endoskopia nosowa w diagnostyce zapalenia zatok - szczegółowy opis.

Badania obrazowe

Badania obrazowe nie są rutynowo wykonywane w ostrym zapaleniu zatok, ale mogą być niezbędne w przypadkach przewlekłych, powikłanych lub gdy diagnoza budzi wątpliwości¹³. Tomografia komputerowa (TK) stanowi złoty standard obrazowania zatok, dostarczając szczegółowych informacji o anatomii i stopniu zaawansowania procesu chorobowego¹⁴. TK pozwala na wykrycie płynu w zatokach, pogrubienia błony śluzowej, polipów oraz anatomicznych nieprawidłowości predysponujących do zapalenia zatok.

Rezonans magnetyczny (MRI) wykorzystywany jest rzadziej, głównie gdy podejrzewa się infekcję grzybiczą lub nowotwór¹⁵. MRI doskonale obrazuje choroby tkanek miękkich w obrębie zatok, ale ma ograniczoną wartość w rutynowej diagnostyce ostrego zapalenia zatok. W przypadku dzieci badania obrazowe wykonuje się tylko w sytuacjach szczególnych ze względu na narażenie na promieniowanie jonizujące¹⁶. Badania obrazowe są szczególnie pomocne w planowaniu zabiegów chirurgicznych oraz w przypadkach niepowodzeń leczenia zachowawczego Zobacz więcej: Badania obrazowe w diagnostyce zapalenia zatok - TK i MRI.

Badania laboratoryjne i mikrobiologiczne

Rutynowe badania laboratoryjne nie są konieczne w diagnostyce większości przypadków zapalenia zatok¹⁴. Jednak w określonych sytuacjach mogą dostarczyć cennych informacji diagnostycznych. Badania krwi, w tym morfologia z rozmazem, parametry zapalne (CRP, OB) czy poziom immunoglobulin, wykonuje się głównie w przypadkach przewlekłych, nawracających lub gdy podejrzewa się zaburzenia odporności¹⁷.

Hodowle bakteryjne z zatok mają ograniczone zastosowanie w codziennej praktyce. Standardowe wymazy z nosa nie są wiarygodne ze względu na zanieczyszczenie bakteriami fizjologicznie zasiedlającymi jamę nosową¹⁸. Najbardziej dokładną metodą identyfikacji patogenów jest nakłucie zatoki, jednak ze względu na inwazyjność procedury jest ona wykonywana tylko w wyjątkowych przypadkach¹⁹. W praktyce klinicznej dokładniejsze są hodowle pobrane endoskopowo bezpośrednio z ujść zatok podczas badania specjalistycznego⁸.

Diagnostyka różnicowa

Objawy zapalenia zatok mogą być podobne do wielu innych schorzeń, dlatego ważna jest diagnostyka różnicowa¹¹. Do chorób, które należy wykluczyć, zalicza się przeziębienie, alergiczny nieżyt nosa, bóle głowy pochodzenia naczyniowego, ból twarzowo-czaszkowy, nieżyt nosa polekowy czy nawet bezdechy senne. Szczególnie trudne może być odróżnienie zapalenia zatok od zwykłego przeziębienia – kluczowe są czas trwania objawów oraz ich nasilenie.

W przypadku dzieci diagnostyka może być szczególnie wyzwaniem, ponieważ infekcje górnych dróg oddechowych występują często, a objawy mogą być subtelne²⁰. Ważne jest, że kolor wydzielin z nosa nie różnicuje między przeziębieniem a zapaleniem zatok²⁰. U dzieci zapalenie zatok podejrzewa się, gdy ropne wydzieliny z nosa utrzymują się przez więcej niż 10 dni wraz ze zmęczeniem i kaszlem¹⁶.

Kiedy skierować do specjalisty

Większość przypadków ostrego zapalenia zatok może być skutecznie zdiagnozowana i leczona przez lekarza podstawowej opieki zdrowotnej²¹. Jednak istnieją sytuacje, w których konieczna jest konsultacja laryngologa. Do specjalisty należy skierować pacjentów z objawami trwającymi ponad 12 tygodni, nawracającymi epizodami zapalenia zatok, objawami jednostronnymi lub gdy leczenie zachowawcze nie przynosi poprawy²².

Pilnej konsultacji specjalistycznej wymagają pacjenci z objawami powikłań, takimi jak obrzęk lub zaczerwienienie wokół oczu, zaburzenia widzenia, silny ból głowy, sztywność karku, gorączka powyżej 39°C czy objawy neurologiczne²³. W takich przypadkach może być konieczne pilne badanie obrazowe i wdrożenie intensywnego leczenia w celu zapobieżenia poważnym powikłaniom wewnątrzczaszkowym lub oczodołowym.