Alergia to reakcja układu odpornościowego, pojawiająca się w kontakcie z alergenem. Może objawiać się pod postacią zmian skórnych bądź symptomów ze strony układu oddechowego lub pokarmowego. Alergen u osoby zdrowej jest całkowicie tolerowany i nie wywołuje żadnych uciążliwych dolegliwości, zaś u osoby uczulonej może prowadzić do naprawdę przykrych konsekwencji. W zależności od alergenu, reakcje organizmu mogą być różne. Alergia na jad owadów to zazwyczaj gwałtownie przebiegająca reakcja organizmu, występująca po użądleniu przez owada [1,2].

Alergia na jad owadów — na jakie owady należy szczególnie uważać?

Owady z rzędu błonkoskrzydłych są głównymi sprawcami silnych użądleń i występujących po nich reakcji alergicznych. Należą do nich pszczołowate, czyli pszczoła miodna oraz trzmiel, a także grupa osowatych, z osą zwyczajną i szerszeniem na czele. W ostatnich latach znaczącą rolę zaczynają również odgrywać błonkówki z rodziny mrówkowatych. W praktyce jednak najczęściej występują uczulenia na pszczoły i osy. Zdecydowanie rzadziej spotyka się przypadki pacjentów uczulonych na jad trzmieli — są to głównie osoby szczególnie narażone, ze względu na rodzaj wykonywanego zawodu np. leśnicy [2].

Kiedy owady są najbardziej aktywne?

W naszym umiarkowanym klimacie, użądlenia przez owady zdarzają się już od wczesnej wiosny aż do późnej jesieni. Największa aktywność pszczół występuje od połowy lipca do końca sierpnia, natomiast osy są najbardziej aktywne od końca lipca do pierwszej dekady września. W okresie zimowym użądlenia są rzadkie i występują sporadycznie, na przykład wtedy, gdy przypadkowo natkniemy się na gniazdo szerszeni i zaburzymy spokojny sen owadów. Nie ma ryzyka użądlenia przez owady w nocy, ponieważ to jest pora, kiedy te owady nie są aktywne [5].

Jak żądlą owady?

Gatunki owadów są niezwykle zróżnicowane. Mają urozmaicony wygląd, jak również niejednakowy sposób żądlenia i różnoraki skład swojego jadu. Samica pszczoły pozostawia w skórze człowieka fragment swojego odwłoka wraz z aparatem żądłowym. Pozbywając się tej części swojego ciała, ginie tuż po użądleniu. Aparat żądłowy zawiera woreczek z jadem oraz mięśnie, spełniające funkcję pompki. Dzięki takiemu mechanizmowi, jad wstrzykiwany jest w skórę, nawet gdy pszczoła już się go pozbędzie i zginie. Tymczasem osy, w przeciwieństwie do pszczół, mogą żądlić wielokrotnie podczas swojego życia. Nie pozostawiają one żądła w skórze, pozostawiając tym samym znacznie mniejszą ilość jadu, niż ma to miejsce w przypadku użądlenia pszczoły [2,3].

Z czego składa się jad?

Reakcja alergiczna, pojawiająca się po użądleniu przez owada, łączy się bezpośrednio z aktywnością naszego układu immunologicznego. Rozpoznaje on konkretny składnik jadu jako alergen i próbuje go unieszkodliwić i zwalczyć. Składnikami jadu, które wywołują reakcje alergiczne, są w większości białka, zazwyczaj enzymy. Wywołują one u uczulonych osób miejscowe i uogólnione objawy alergiczne. Można je podzielić na:

• alergeny główne — reaguje na nie większość uczulonych osób;
• alergeny mniejsze, wywołujące reakcje zaledwie u kilku- kilkunastu procent pacjentów;
• substancje niskocząsteczkowe — odpowiedzialne są za miejscową reakcję w miejscu użądlenia (ból, obrzęk, zaczerwienienie).

Chociaż jady osy i pszczoły znacznie się od siebie różnią, mają kilka cech wspólnych. Część ich składników posiada zbliżoną budowę. Takim przykładem są enzymy — hialuronidaza czy fosfolipaza. Zdecydowana większość komponentów jadu jest jednak odmienna. Jad pszczoły posiada melitynę — peptyd, który silnie uszkadza komórki gospodarza. Z kolei osowate posiadają w antygen 5, stanowiący główny alergen jadu os. Jad mrówkowatych pod względem składu jest najbardziej zbliżony do jadu os [2,4].

Alergia na jad owadów — jakie się objawia?

Użądlenie przez jednego owada u osoby nieuczulonej nie wywołuje żadnych przykrych dolegliwości, poza chwilowym bólem, zaczerwienieniem i obrzękiem w miejscu użądlenia. Jest to fizjologiczna reakcja organizmu i jest obojętna dla stanu zdrowia pacjenta. U takich osób objawy toksyczne mogą się pojawić jedynie wówczas, gdy zostaną użądlone przez wiele owadów jednocześnie. Takie zjawisko nazywa się użądleniem gromadnym.

Inaczej wygląda sytuacja w przypadku osób, u których występuje uczulenie na jad owadów. W ich przypadku nawet jedno użądlenie może wywołać silną reakcję alergiczną, niekiedy zagrażającą życiu. Objawy często pojawiają się natychmiast po kontakcie z jadem. Bywa też, że po początkowym ustąpieniu dolegliwości, dochodzi do nawrotu objawów nawet po kilkunastu godzinach.

U osób uczulonych na jad owadów, po użądleniu pojawia się duża reakcja miejscowa, pod postacią silnej bolesności, zaczerwienienia i obrzęku o średnicy powyżej 10 cm. Objawy te utrzymują się zazwyczaj powyżej 24 godzin. Taka sytuacja nie jest zagrożeniem dla zdrowia i życia, pod warunkiem, że miejscem użądlenia nie jest  okolica szyi, głowy, jamy ustnej i języka. Może wówczas dojść do obrzęku gardła lub krtani, co w skrajnych przypadkach może doprowadzić do śmierci wskutek uduszenia.

Do objawów ogólnych należą:

• reakcje skórne: pokrzywka, bąble (bez płynu), swędzenie, obrzęk;
• symptomy ze strony układu pokarmowego: bóle brzucha, wymioty, nudności;
• objawy ze strony układu oddechowego: obrzęk gardła lub krtani, skurcz oskrzeli;
• spadek ciśnienia tętniczego, sinica, zapaść;
• utrata przytomności;
• rozluźnienie zwieraczy układu moczowego lub pokarmowego;
• wstrząs anafilaktyczny [2].

Czy można wykonać testy alergiczne na jad owadów?

Alergia na jad owadów jest bardzo częsta. Zazwyczaj testy przeprowadza się u osób, u których wystąpiły objawy alergii po użądleniu owada. Podstawą diagnostyki są testy skórne. Polegają one na naniesieniu na skórę wyciągów z jadów różnych owadów, a następnie nacinaniu skóry. Zaczerwienienie i obrzęk oznacza występowanie uczulenia. W przypadku osób, u których ryzyko pojawienia się reakcji anafilaktycznej podczas testów skórnych jest wysokie, można przeprowadzić testy z krwi na obecność przeciwciał skierowanych przeciwko jadom poszczególnych grup owadów [5].

Jak często zdarza się uczulenie na jad owadów?

Szacuje się, że nawet 8 % mieszkańców Europy może doświadczyć reakcji alergicznej o charakterze ogólnosystemowym po użądleniu owada błonkoskrzydłego, takiego jak osa, pszczoła lub szerszeń. U niektórych z nich może wystąpić ciężka postać tej reakcji, która stanowi bezpośrednie zagrożenie dla życia. Dokładna liczba zgonów spowodowanych ciężkimi reakcjami alergicznymi po użądleniach owadów nie jest znana. Chociaż wskaźnik śmiertelności nie jest wysoki, dane statystyczne opierające się na udokumentowanych przypadkach mogą być niedoszacowane ze względu na brak ustalonej przyczyny zgonu w niektórych przypadkach. Jest to spowodowane tym, że ciężkie ogólnosystemowe reakcje alergiczne mogą symulować objawy zaburzeń sercowo-naczyniowych, takich jak zawał serca czy udar mózgu.

Najbardziej niebezpieczną postacią reakcji jest wstrząs anafilaktyczny, który czasem pojawia się nagle, bez wcześniejszych objawów skórnych. Charakteryzuje się nagłym spadkiem ciśnienia krwi, co prowadzi do poważnych konsekwencji, takich jak zaburzenia rytmu serca, utrata przytomności oraz trudności w oddychaniu. Te same objawy mogą wystąpić w przypadku zawału serca, poważnych zaburzeń rytmu serca lub problemów neurologicznych [5].

Jak chronić się przed użądleniami owadów?

Osoby uczulone na jad owadów powinny szczególnie uważać na użądlenia. Nie ma możliwości wyeliminowania tego czynnika ryzyka ze swojego otoczenia, jednak warto wprowadzić kilka profilaktycznych zasad, których przestrzeganie pomoże zminimalizować ryzyko użądlenia.

1. W miejscach o dużej ekspozycji na owady należy zakładać długie spodnie, bluzki z długim rękawem oraz czapkę/kapelusz, aby ochronić jak największą powierzchnię skóry.
2. Biel, beż i zieleń to najbezpieczniejsze kolory ubrań. Wszelkie jaskrawe barwy są imitacją intensywnych, kwiatowych barw — przyciągają zatem wszelkie owady.
3. Silny zapach perfum, wszelkich dezodorantów, jak również potu, zwabiają owady — należy ich unikać.
4. Warto unikać przebywania wśród kwitnących roślin — są one skupiskiem pszczół i os.
5. Wszelkie pojemniki na śmieci, odpadki i resztki żywności należy szczelnie zamykać.
6. Nie należy jeść słodkich pokarmów (owoców, dżemów itp.) na świeżym powietrzu.
7. Warto pamiętać, że chodzenie boso zwiększa ryzyko użądlenia.
8. W sytuacji, gdy owad użądlił osobę w naszym otoczeniu, należy oddalić się od niej na minimum 50 metrów — mogą bowiem przylecieć inne owady.
9. W razie ataku owadów należy bezwzględnie chronić głowę [2].

Jak łagodzić objawy po użądleniu?

Po użądleniu przez owada, zwłaszcza jeśli pojawią się objawy sugerujące uczulenie na pszczoły lub inne owady żądlące, skóra może być silnie zaczerwieniona, obrzęknięta i swędząca. W takiej sytuacji warto sięgnąć po żele przeciwhistaminowe dostępne bez recepty, które szybko łagodzą dolegliwości skórne. Preparaty zawierające dimetinden, takie jak Fenistil czy Foxill, działają przeciwalergicznie i mogą być bezpiecznie stosowane nawet u małych dzieci. Ich zadaniem jest zmniejszenie reakcji alergicznej poprzez blokowanie działania histaminy – substancji odpowiadającej za stan zapalny i świąd. Dobrym wyborem jest również Allefin – lek w formie żelu, który łączy działanie przeciwhistaminowe (difenhydramina) ze znieczulającą miejscowo lidokainą. Takie połączenie szybko przynosi ulgę w bólu i podrażnieniu.

W przypadku osób z potwierdzonym uczuleniem na jad owadów, miejscowe leczenie żelem to tylko jeden z elementów postępowania. Należy pamiętać, że w razie silnej reakcji, podstawową pomocą może być zastrzyk na uczulenie na pszczoły – zawierający adrenalinę – który powinien zawsze znajdować się pod ręką u osób uczulonych.

Jak wygląda odczulanie na jad owadów?

Odczulanie dzieli się na dwa etapy: początkowy i podtrzymujący. Pierwszy etap może trwać od kilku godzin do kilkunastu tygodni, w zależności od wybranej strategii leczenia. Jego celem jest osiągnięcie tolerancji na dawkę jadu, która w fazie podtrzymującej jest następnie podawana co 4-6 tygodni, zazwyczaj przez trzy do pięciu lat.

Najbardziej wymagającym etapem immunoterapii jest faza początkowa, która w Polsce najczęściej przeprowadzana jest w szpitalu, gwarantując natychmiastową opiekę w przypadku ewentualnych komplikacji. Pierwszego dnia pacjentowi wykonuje się badanie ogólne, takie jak morfologia, EKG i zdjęcie rentgenowskie klatki piersiowej. Lekarze sprawdzają, czy nie ma gorączki, infekcji lub innych problemów internistycznych, które wymagają wcześniejszego rozwiązania. Następnego dnia rano rozpoczyna się odczulanie na sali intensywnego nadzoru, gdzie pacjentowi podaje się podskórnie zastrzyk z alergenem (immunoterapia alergenowa). W trakcie procedury monitoruje się jego ciśnienie krwi, tętno i saturację. Cały czas przy pacjencie jest obecny lekarz, gotowy do reagowania na ewentualne niepożądane objawy po podaniu zastrzyku. Po kilku godzinach kończy się proces początkowego odczulania.

Odczulanie początkowe można również bezpiecznie przeprowadzać w ambulatorium, przy użyciu schematu cotygodniowego podawania stopniowo zwiększających się dawek jadu. Choć ten proces trwa dłużej, to jest bardziej bezpieczny w porównaniu do szybszych metod. Immunoterapia alergenowa jest skutecznym i bezpiecznym leczeniem, pod warunkiem, że prowadzi ją doświadczony alergolog. Dzięki niej uda się uzyskać pełną ochronę przed groźnymi reakcjami na jad osy u 90–100 procent pacjentów, a w przypadku alergii na jad pszczoły – u ponad 80 procent [5].

Podsumowanie

Uczulenie na pszczoły i inne owady wytwarzające jad to realne zagrożenie, szczególnie w okresie ich największej aktywności, czyli latem. Objawy mogą być bardzo groźne – od silnych reakcji miejscowych po wstrząs anafilaktyczny. Warto wiedzieć, jak się chronić i kiedy zastosować zastrzyk na uczulenie na pszczoły. Pomocne są także testy alergiczne oraz skuteczne odczulanie prowadzone przez alergologa. Jeśli masz uczulenie na jad owadów, zabezpiecz się, miej zawsze przy sobie zestaw przeciwwstrząsowy i rozważ immunoterapię, która może uratować życie.