Wodorowęglan sodu – mechanizm działania

Mechanizm działania substancji czynnej – co to oznacza?

Mechanizm działania substancji czynnej odnosi się do sposobu, w jaki dana substancja wpływa na organizm, aby osiągnąć zamierzony efekt leczniczy. W przypadku wodorowęglanu sodu jego działanie polega przede wszystkim na neutralizowaniu nadmiaru kwasów w różnych częściach organizmu. Zrozumienie tego mechanizmu jest kluczowe, by wiedzieć, w jakich sytuacjach można go stosować i czego można się spodziewać po jego użyciu¹².

Warto wspomnieć o dwóch ważnych pojęciach: farmakodynamika i farmakokinetyka. Farmakodynamika opisuje, jak lek działa na organizm – czyli co robi w naszym ciele. Farmakokinetyka natomiast wyjaśnia, jak organizm radzi sobie z lekiem: jak go wchłania, rozprowadza, przetwarza i wydala. W uproszczeniu, farmakodynamika to „co lek robi z nami”, a farmakokinetyka – „co my robimy z lekiem”.

Jak działa wodorowęglan sodu w organizmie?

Wodorowęglan sodu jest substancją o działaniu alkalizującym, co oznacza, że podnosi pH (czyli zmniejsza kwasowość) w miejscach, gdzie jest stosowany². Działa przede wszystkim na dwa sposoby:

• Neutralizuje kwas solny w żołądku – po podaniu doustnym szybko reaguje z kwasem solnym, tworząc chlorek sodu, dwutlenek węgla i wodę. Dzięki temu łagodzi objawy nadkwaśności, takie jak zgaga, odbijanie czy pieczenie w przełyku¹³.
• Przywraca równowagę kwasowo-zasadową – po podaniu dożylnym lub w innych sytuacjach, gdy organizm jest zbyt zakwaszony (np. w kwasicy metabolicznej), podwyższa poziom wodorowęglanów we krwi, pomagając przywrócić właściwe pH krwi i tkanek².
• Tworzy barierę ochronną w żołądku – w preparatach z alginianem sodu, po połączeniu z kwasem żołądkowym, powstaje żelowa warstwa chroniąca błonę śluzową przed działaniem kwasu, co łagodzi objawy refluksu⁴³.
• Działa łagodząco na błony śluzowe i skórę – w formie roztworów do płukania gardła lub do okładów wykazuje łagodne działanie przeciwzapalne i może przynieść ulgę w stanach zapalnych⁵.

Losy wodorowęglanu sodu w organizmie – jak przebiega jego wchłanianie i wydalanie?

Po podaniu doustnym wodorowęglan sodu szybko reaguje z kwasem żołądkowym, a produkty tej reakcji są naturalnie wydalane z organizmu⁶. Sód i wodorowęglany są następnie usuwane przez nerki. W przypadku podania dożylnego, nadmiar wodorowęglanów również wydalany jest przez nerki, co powoduje alkalizację moczu (czyli podniesienie jego pH)⁷⁸.

Warto dodać, że wodorowęglan sodu nie wymaga metabolizowania przez wątrobę, a jego działanie zależy od aktualnych potrzeb organizmu związanych z utrzymaniem prawidłowej równowagi kwasowo-zasadowej. Organizm sam reguluje, ile tej substancji potrzebuje, a nadmiar wydala z moczem w ciągu kilku godzin od podania⁸.

W przypadku niektórych preparatów, jak zawiesiny doustne z alginianem sodu, mechanizm działania polega głównie na fizycznym utworzeniu bariery w żołądku, a substancja nie wchłania się do krwiobiegu⁹¹⁰. Oznacza to, że jej działanie jest ograniczone do przewodu pokarmowego i nie wpływa na inne narządy.

Fizjologiczne stężenie wodorowęglanów we krwi wynosi 24–31 mEq/l, a ich ilość w organizmie jest ściśle kontrolowana przez nerki i układ oddechowy⁷.

Co wykazały badania przedkliniczne?

Badania przedkliniczne nad wodorowęglanem sodu wykazały, że substancja ta jest dobrze tolerowana przez organizm, jeśli jest stosowana w odpowiednich dawkach. W badaniach na zwierzętach nie zaobserwowano działania mutagennego ani rakotwórczego, a także nie stwierdzono negatywnego wpływu na rozwój płodu przy typowych dawkach¹¹¹². W przypadku znacznego przedawkowania mogą wystąpić objawy związane z zaburzeniem równowagi kwasowo-zasadowej, zwłaszcza u dzieci i osób z niewydolnością nerek¹¹.

W badaniach na szczurach i królikach nie stwierdzono działania teratogennego, czyli szkodliwego wpływu na rozwój płodu, jednak u matek z zasadowicą może dojść do zmian szkieletowych u płodu¹³.

W przypadku innych preparatów z wodorowęglanem sodu (np. do płukania gardła lub do stosowania miejscowego) nie prowadzono szczegółowych badań przedklinicznych, jednak dotychczasowe doświadczenia nie wskazują na występowanie szczególnego zagrożenia dla człowieka¹⁴¹⁵.

Podsumowanie: Wodorowęglan sodu jako wszechstronny regulator pH

Wodorowęglan sodu to substancja o dobrze poznanym i prostym mechanizmie działania, polegającym na neutralizowaniu nadmiaru kwasów oraz przywracaniu równowagi kwasowo-zasadowej w organizmie. Może być stosowany zarówno doustnie, jak i dożylnie czy miejscowo – w zależności od potrzeb i wskazań. Jego skuteczność i bezpieczeństwo potwierdzają liczne badania oraz wieloletnie doświadczenie w medycynie²¹¹. Dzięki różnorodnym formom podania i połączeniom z innymi substancjami, wodorowęglan sodu znajduje zastosowanie w leczeniu wielu dolegliwości, od zgagi po poważne zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej.

Tabela: Najważniejsze informacje o mechanizmie działania wodorowęglanu sodu