Tramadol – mechanizm działania

Czym jest mechanizm działania tramadolu?

Mechanizm działania substancji czynnej to sposób, w jaki lek wpływa na organizm, by przynieść oczekiwany efekt – w przypadku tramadolu jest to przede wszystkim uśmierzenie bólu¹². Zrozumienie, jak działa tramadol, pomaga lepiej pojąć jego zastosowanie oraz możliwe korzyści i ograniczenia. W farmakologii często używa się dwóch pojęć: farmakodynamika oraz farmakokinetyka. Farmakodynamika opisuje, co lek robi z organizmem – czyli jak wpływa na komórki i procesy zachodzące w ciele. Farmakokinetyka natomiast tłumaczy, co organizm robi z lekiem – czyli jak lek jest wchłaniany, rozprowadzany, przekształcany i wydalany³.

Jak tramadol działa w organizmie?

Działanie na poziomie komórek i układu nerwowego

Tramadol należy do grupy opioidowych leków przeciwbólowych. Działa głównie w ośrodkowym układzie nerwowym, czyli w mózgu i rdzeniu kręgowym, gdzie odpowiada za odczuwanie bólu²¹⁴. Mechanizm działania tramadolu jest złożony, ale można go wyjaśnić w prosty sposób:

• Tramadol przyłącza się do tzw. receptorów opioidowych, które znajdują się w mózgu. W ten sposób blokuje sygnały bólowe płynące do mózgu²⁴.
• Najsilniej działa na tzw. receptor µ, ale wpływa też na inne typy tych receptorów (δ i κ)².
• Dodatkowo hamuje wychwyt zwrotny noradrenaliny i nasila uwalnianie serotoniny – to inne substancje, które wpływają na przekazywanie sygnałów bólowych w układzie nerwowym⁴².
• Dzięki temu tramadol nie tylko blokuje ból, ale też sprawia, że mózg mniej intensywnie odbiera sygnały bólowe².
• Ma także działanie przeciwkaszlowe².

W przeciwieństwie do klasycznych opioidów, takich jak morfina, tramadol w zalecanych dawkach nie hamuje oddechu i mniej wpływa na pracę jelit. Działa łagodniej na układ krążenia¹².

Co dzieje się z tramadolem w organizmie? (Losy leku po podaniu)

Wchłanianie i rozprowadzanie

Tramadol jest dostępny w różnych postaciach – tabletki, kapsułki, krople, czopki oraz roztwory do wstrzykiwań⁶. Po podaniu doustnym wchłania się bardzo dobrze, ponad 90% dawki dostaje się do organizmu. Średnia biodostępność (czyli ilość leku, która faktycznie działa) wynosi około 70%, niezależnie od tego, czy lek jest przyjmowany z jedzeniem czy bez⁷³.

• Po podaniu dożylnym lub domięśniowym tramadol szybko osiąga maksymalne stężenie we krwi (w ciągu ok. 45 minut)⁷.
• Po doustnym podaniu tabletek czy kapsułek maksymalne stężenie we krwi uzyskuje się zwykle w ciągu 1–2 godzin³.
• W przypadku tabletek o przedłużonym uwalnianiu, czas osiągnięcia maksymalnego stężenia jest dłuższy – około 5–6 godzin³.
• Tramadol dobrze rozprowadza się w organizmie, przenika do tkanek, przekracza barierę krew-mózg oraz łożysko⁷.
• Wiąże się z białkami osocza w niewielkim stopniu (około 20%)⁷.

Metabolizm i wydalanie

Tramadol jest przekształcany w wątrobie na kilka sposobów. Najważniejszy z nich to tzw. O-demetylacja, prowadząca do powstania metabolitu (O-demetylotramadolu), który jest aktywny i nawet 2–4 razy silniejszy niż sam tramadol⁷³. Całkowicie w organizmie powstaje ponad 10 różnych metabolitów, ale tylko jeden z nich ma istotne działanie przeciwbólowe⁷.

• Tramadol i jego metabolity są prawie całkowicie wydalane z moczem (około 90% dawki)⁷.
• Okres półtrwania, czyli czas, po którym stężenie leku we krwi zmniejsza się o połowę, wynosi ok. 6 godzin – u osób starszych może być nieco dłuższy⁷.
• U pacjentów z niewydolnością nerek lub wątroby tramadol może utrzymywać się dłużej w organizmie⁸.
• U noworodków i niemowląt poniżej 1. roku życia metabolizm i wydalanie tramadolu są wolniejsze, co wiąże się z niedojrzałością układu enzymatycznego i nerek⁹.

Wpływ drogi podania i różnice indywidualne

Farmakokinetyka tramadolu, czyli jego losy w organizmie, może się nieco różnić w zależności od drogi podania oraz postaci leku. Krople doustne wchłaniają się szybciej niż tabletki, a czopki mają nieco niższą biodostępność (około 78%) w porównaniu do postaci doustnych³. Dodatkowo na działanie tramadolu wpływają różnice genetyczne – niektórzy ludzie szybciej lub wolniej przekształcają tramadol w aktywny metabolit, co może wpływać na skuteczność i bezpieczeństwo leku⁷.

Co wykazały badania przedkliniczne tramadolu?

Badania przedkliniczne, czyli testy prowadzone na zwierzętach przed wprowadzeniem leku do leczenia u ludzi, miały na celu ocenę bezpieczeństwa i potencjalnych zagrożeń związanych ze stosowaniem tramadolu¹⁰. Wyniki tych badań są bardzo ważne, ponieważ pozwalają przewidzieć możliwe działania niepożądane oraz ustalić dawki bezpieczne dla ludzi.

• Podczas długotrwałego podawania tramadolu szczurom i psom nie zaobserwowano istotnych zmian w badaniach krwi, biochemicznych ani histologicznych, jeśli stosowano dawki terapeutyczne¹⁰.
• Objawy niepożądane, takie jak niepokój, ślinotok, drgawki czy spowolnienie wzrostu, pojawiały się tylko po podaniu bardzo wysokich dawek, znacznie przekraczających te stosowane u ludzi¹⁰.
• W badaniach na szczurach i królikach nie wykazano działania teratogennego (czyli uszkadzającego płód), choć przy wysokich dawkach obserwowano opóźnienia w rozwoju kostnym i inne zaburzenia u potomstwa¹¹.
• W testach laboratoryjnych nie potwierdzono jednoznacznie działania mutagennego (czyli powodującego zmiany genetyczne) tramadolu¹¹.
• Badania na gryzoniach nie wykazały zwiększonego ryzyka rozwoju nowotworów po długotrwałym stosowaniu tramadolu¹¹.

Podsumowanie: Tramadol jako nowoczesny lek przeciwbólowy

Tramadol wyróżnia się złożonym mechanizmem działania – blokuje sygnały bólowe w mózgu, ale też wpływa na inne substancje przekazujące informacje o bólu, takie jak serotonina i noradrenalina. Dzięki temu skutecznie łagodzi ból o umiarkowanym i dużym nasileniu, jednocześnie nie powodując w zalecanych dawkach tak silnych działań niepożądanych, jak klasyczne opioidy²¹. Losy tramadolu w organizmie są dobrze poznane: lek szybko się wchłania, jest przekształcany do aktywnego metabolitu i prawie w całości wydalany z moczem. U dzieci powyżej 1. roku życia, osób starszych oraz pacjentów z chorobami wątroby lub nerek farmakokinetyka może się nieco różnić. Badania przedkliniczne potwierdziły bezpieczeństwo tramadolu w dawkach terapeutycznych, a ryzyko poważnych działań niepożądanych jest niewielkie, jeśli lek stosowany jest zgodnie z zaleceniami.

Najważniejsze parametry tramadolu – tabela podsumowująca