Czym jest rytuksymab i kiedy należy rozważyć przeciwwskazania?

Rytuksymab to przeciwciało monoklonalne należące do leków biologicznych, które działa poprzez wybiórcze niszczenie określonych komórek układu odpornościowego, szczególnie limfocytów B. Jest szeroko stosowany w leczeniu niektórych nowotworów krwi, takich jak chłoniaki nieziarnicze czy przewlekła białaczka limfocytowa, a także w chorobach autoimmunologicznych, m.in. reumatoidalnym zapaleniu stawów, ziarniniakowatości z zapaleniem naczyń i mikroskopowym zapaleniu naczyń oraz pęcherzycy zwykłej1234.

Chociaż rytuksymab może przynieść dużą poprawę stanu zdrowia, nie każdy pacjent może go przyjmować. W niektórych przypadkach lek jest bezwzględnie przeciwwskazany, czyli nie można go stosować w żadnych okolicznościach. Są też sytuacje, gdy jego użycie wymaga szczególnej ostrożności i dokładnej oceny korzyści i ryzyka. Warto też wiedzieć, że przeciwwskazania mogą różnić się w zależności od tego, czy rytuksymab podawany jest dożylnie, podskórnie, w monoterapii czy w skojarzeniu z innymi lekami, a także od leczonej choroby567.

Przeciwwskazania bezwzględne – kiedy nie wolno stosować rytuksymabu?

Poniżej znajduje się lista sytuacji, w których stosowanie rytuksymabu jest całkowicie zakazane. Wystąpienie któregokolwiek z tych przeciwwskazań wyklucza terapię tym lekiem, niezależnie od schorzenia, dawki czy drogi podania.

  • Nadwrażliwość (uczulenie) na rytuksymab, białka mysie lub jakikolwiek składnik pomocniczy lekureakcje alergiczne mogą być bardzo ciężkie, nawet zagrażające życiu568910.
  • Czynne, ciężkie zakażenia (np. gruźlica, sepsa, zakażenia oportunistyczne) – podanie rytuksymabu może pogorszyć stan chorego i prowadzić do zagrażających życiu powikłań, ponieważ lek osłabia odporność organizmu568910.
  • Stan silnie obniżonej odporności (np. bardzo mała liczba limfocytów CD4 lub CD8, ciężkie niedobory odporności) – rytuksymab dodatkowo osłabia układ immunologiczny, co może prowadzić do poważnych infekcji i zgonu568910.
  • Ciężka niewydolność serca (klasa IV wg NYHA) lub ciężka, niekontrolowana choroba serca – dotyczy głównie pacjentów z reumatoidalnym zapaleniem stawów, ziarniniakowatością z zapaleniem naczyń, mikroskopowym zapaleniem naczyń i pęcherzycą zwykłą. U tych osób istnieje wysokie ryzyko ciężkich powikłań sercowych podczas terapii rytuksymabem58910.
  • Nadwrażliwość na hialuronidazę – dotyczy preparatów podskórnych zawierających ten składnik pomocniczy. W przypadku uczulenia na hialuronidazę, rytuksymab w tej postaci nie może być stosowany611810.
Ważne: Przeciwwskazania mogą się różnić w zależności od wskazania, postaci leku (dożylna, podskórna), dawki oraz tego, czy rytuksymab jest stosowany samodzielnie czy z innymi lekami. Na przykład, przeciwwskazania dotyczące ciężkiej niewydolności serca obowiązują w leczeniu reumatoidalnego zapalenia stawów, ziarniniakowatości z zapaleniem naczyń, mikroskopowego zapalenia naczyń oraz pęcherzycy zwykłej, ale nie są wymieniane przy leczeniu nowotworów układu krwiotwórczego589.

Przeciwwskazania względne – kiedy rytuksymab można zastosować tylko po dokładnej ocenie ryzyka

W niektórych przypadkach rytuksymab może być użyty, ale wymaga to szczególnej ostrożności i indywidualnej decyzji lekarza. Sytuacje te nazywane są przeciwwskazaniami względnymi, ponieważ lek może być podany tylko, jeśli potencjalne korzyści przewyższają ryzyko.

  • Przebyte lub przewlekłe zakażenia – pacjenci, którzy często chorują na infekcje lub mają schorzenia predysponujące do ciężkich zakażeń, wymagają bardzo uważnej obserwacji w trakcie leczenia rytuksymabem121314.
  • Dodatnie wyniki w kierunku zakażenia wirusem zapalenia wątroby typu B (HBsAg i/lub HBcAb) – u takich osób istnieje ryzyko reaktywacji zakażenia, dlatego decyzja o leczeniu powinna być podjęta po konsultacji ze specjalistą chorób zakaźnych i pod ścisłą kontrolą151617.
  • Zmniejszona liczba granulocytów obojętnochłonnych lub płytek krwi – jeśli liczba granulocytów jest mniejsza niż 1,5 x 109/l lub płytek poniżej 75 x 109/l, rytuksymab można zastosować tylko z dużą ostrożnością ze względu na zwiększone ryzyko powikłań hematologicznych1819.
  • Stosowanie innych leków immunosupresyjnych lub biologicznych – jednoczesne lub sekwencyjne podawanie rytuksymabu z innymi lekami biologicznymi (np. inhibitorami TNF) może zwiększać ryzyko infekcji i innych działań niepożądanych. W takich sytuacjach konieczna jest szczególna ostrożność202122.

Kiedy należy zachować szczególną ostrożność podczas stosowania rytuksymabu?

W pewnych sytuacjach rytuksymab nie jest formalnie przeciwwskazany, ale jego stosowanie wymaga dodatkowych środków ostrożności. Dotyczy to zwłaszcza osób z określonymi problemami zdrowotnymi lub w szczególnych grupach pacjentów.

  • Choroby serca – osoby z chorobami serca w wywiadzie, po kardiotoksycznej chemioterapii lub z zaburzeniami rytmu serca powinny być bardzo dokładnie monitorowane podczas leczenia rytuksymabem, zwłaszcza jeśli wcześniej występowały powikłania krążeniowe1819.
  • Immunizacja – rytuksymab może osłabiać odpowiedź na szczepionki, zwłaszcza żywe. Zaleca się wykonanie wszystkich koniecznych szczepień przed rozpoczęciem leczenia i unikanie szczepionek z żywymi wirusami podczas terapii oraz u pacjentów z obniżoną liczbą limfocytów B2324.
  • Reakcje skórne – w przypadku pojawienia się ciężkich reakcji skórnych, takich jak toksyczna nekroliza naskórka lub zespół Stevensa-Johnsona, leczenie rytuksymabem należy natychmiast przerwać na stałe2526.
  • Osoby w podeszłym wieku – mogą być bardziej narażone na działania niepożądane, zwłaszcza infekcje. W tej grupie pacjentów konieczna jest ścisła kontrola podczas leczenia27.
  • Pacjenci po przeszczepieniu szpiku lub z zaburzeniami czynności szpiku – choć nie wykazano wyraźnego działania toksycznego na szpik, zaleca się regularną kontrolę morfologii krwi1819.
  • Kobiety w ciąży i karmiące piersią – brak jest wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa stosowania rytuksymabu w tych grupach, dlatego decyzję o leczeniu podejmuje się indywidualnie28.
Ważne dla pacjentów:

  • Przed rozpoczęciem leczenia rytuksymabem zawsze należy wykonać badania przesiewowe w kierunku wirusowego zapalenia wątroby typu B.
  • W trakcie leczenia konieczne jest regularne monitorowanie stanu zdrowia, zwłaszcza jeśli wystąpią objawy zakażenia, duszność, wysypka lub inne nietypowe dolegliwości.
  • Pacjenci powinni informować lekarza o wszystkich innych przyjmowanych lekach, przebytych chorobach oraz ewentualnych szczepieniach.
  • W przypadku podejrzenia poważnych działań niepożądanych, np. reakcji alergicznych, powikłań sercowych czy ciężkich infekcji, należy natychmiast skontaktować się z lekarzem.

Tabela: Podsumowanie przeciwwskazań dla rytuksymabu

Przeciwwskazanie Typ (bezwzględne/względne)
Nadwrażliwość na rytuksymab, białka mysie lub substancje pomocnicze Przeciwwskazane
Czynne, ciężkie zakażenia (np. gruźlica, sepsa, zakażenia oportunistyczne) Przeciwwskazane
Stan silnie obniżonej odporności Przeciwwskazane
Ciężka niewydolność serca (klasa IV NYHA) lub ciężka, niekontrolowana choroba serca Przeciwwskazane (wybrane wskazania)
Nadwrażliwość na hialuronidazę (preparaty podskórne) Przeciwwskazane
Przebyte/przewlekłe zakażenia Należy zachować ostrożność
Dodatni wynik w kierunku zakażenia HBV Należy zachować ostrożność
Obniżona liczba granulocytów lub płytek krwi Należy zachować ostrożność
Stosowanie innych leków immunosupresyjnych/biologicznych Należy zachować ostrożność
Choroby serca w wywiadzie, zaburzenia rytmu, kardiotoksyczna chemioterapia Należy zachować ostrożność
Ciężkie reakcje skórne Należy zachować ostrożność/przerwać leczenie
Kobiety w ciąży i karmiące piersią Należy zachować ostrożność

Rytuksymab – skuteczność i bezpieczeństwo zależą od właściwego stosowania

Rytuksymab to skuteczny lek, który może znacząco poprawić rokowanie w wielu chorobach. Jednak bezpieczeństwo jego stosowania zależy od właściwej kwalifikacji pacjenta i ścisłego przestrzegania przeciwwskazań oraz zaleceń dotyczących monitorowania zdrowia. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości lub niepokojących objawów podczas terapii, należy jak najszybciej zgłosić się do lekarza prowadzącego. Tylko wtedy korzyści z leczenia rytuksymabem będą większe niż potencjalne ryzyko5678910.

Pytania i odpowiedzi

Kiedy rytuksymab jest bezwzględnie przeciwwskazany?

Rytuksymab jest przeciwwskazany przy uczuleniu na lek, białka mysie, substancje pomocnicze, w aktywnych ciężkich infekcjach i w stanie silnie obniżonej odporności.

Czy rytuksymab można stosować u osób z przewlekłymi infekcjami?

Tylko po dokładnej ocenie lekarza, ponieważ rytuksymab może zwiększyć ryzyko ciężkich zakażeń.

Czy wszystkie postaci rytuksymabu mają te same przeciwwskazania?

Podstawowe przeciwwskazania są podobne, ale szczegóły mogą się różnić w zależności od postaci leku i wskazania.

Czy rytuksymab można stosować w ciąży lub podczas karmienia piersią?

Stosowanie rytuksymabu w ciąży i podczas karmienia piersią wymaga indywidualnej decyzji lekarza.