Menu

Surowce roślinne

Pachnotka zwyczajna

Pachnotka zwyczajna (Perilla frutescens) to aromatyczne zioło z rodziny jasnotowatych, od ponad 2000 lat stosowane w tradycyjnej medycynie Chin, Japonii i Korei. Jej liście, nasiona i łodygi zawierają ponad 270 zidentyfikowanych związków bioaktywnych – m.in. kwas rozmarynowy, luteolinę, apigeninę, perillaldehyd oraz kwas α-linolenowy (ALA, omega-3), który stanowi 54–64% składu oleju z nasion. W badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach wykazano działanie przeciwzapalne, przeciwalergiczne, antyoksydacyjne, przeciwdrobnoustrojowe i neuroprotekcyjne. Olej z pachnotki oraz wyciągi z liści i nasion są dostępne jako suplementy diety. Stosowanie w ciąży i laktacji nie jest zalecane ze względu na brak wystarczających danych o bezpieczeństwie.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jakie aktywne składniki zawiera pachnotka zwyczajna i co je wyróżnia?
Jakie właściwości zdrowotne przypisuje się wyciągom i olejowi z pachnotki?
Jak tradycyjnie stosuje się różne części rośliny i jakie dawki są wymieniane w literaturze?
Kto powinien zachować ostrożność lub unikać pachnotki?
Co wiadomo o bezpieczeństwie oleju z pachnotki przy dłuższym stosowaniu?

Czym jest pachnotka zwyczajna i co ją wyróżnia spośród ziół?

Pachnotka zwyczajna (Perilla frutescens) to jednoroczne zioło z rodziny jasnotowatych (Lamiaceae), spokrewnione z miętą i bazylią. Pochodzi z Azji Wschodniej i od ponad 2000 lat jest uprawiana w Chinach, Japonii i Korei zarówno jako roślina jadalna, jak i lecznicza⁸. W tradycyjnej medycynie chińskiej różne części rośliny mają oddzielne zastosowania: liście (Zi Su Ye), łodygi i nasiona (Fructus Perillae) są traktowane jako odrębne surowce zielarskie⁹. W Polsce pachnotkę można spotkać przede wszystkim w postaci oleju z nasion, wyciągów z liści lub kapsułek z proszkiem z nasion – jako suplementy diety.

To, co wyróżnia pachnotkę na tle innych ziół, to wyjątkowo bogaty profil fitochemiczny. Naukowcy zidentyfikowali w tej roślinie od 271 do ok. 400 związków bioaktywnych²³. Należą do nich fenolokwasy, flawonoidy, terpenoidy, olejki eteryczne, fitosterole, tokoferole i wielonienasycone kwasy tłuszczowe. Olej z nasion pachnotki jest jednym z najbogatszych roślinnych źródeł kwasu α-linolenowego (ALA) – omega-3, który stanowi 54–64% jego składu¹.

Jakie aktywne składniki zawiera pachnotka i jak działają?

Kluczowe związki biologicznie czynne pachnotki to przede wszystkim kwas rozmarynowy, luteolina, apigenina, perillaldehyd oraz kwas α-linolenowy (ALA)¹⁰¹¹. Każdy z nich działa nieco inaczej:

Kwas rozmarynowy – główny polifenol nasion i liści; w badaniach laboratoryjnych wykazuje silne działanie antyoksydacyjne (wymiata wolne rodniki), hamuje enzym COX-2 zaangażowany w procesy zapalne i wykazuje właściwości hepatoprotekcyjne¹¹¹².
Luteolina – flawonoid stabilizujący komórki tuczne, co ogranicza uwalnianie histaminy; w badaniach na zwierzętach wykazuje działanie przeciwalergiczne i neuroprotekcyjne¹³.
Apigenina – flawonoid wykazujący w badaniach na zwierzętach aktywność przeciwdepresyjną i przeciwotyłościową poprzez modulację neuropeptydów¹⁴¹⁵.
Perillaldehyd – główny składnik olejku eterycznego odmiany crispa; nadaje roślinie charakterystyczny aromat i wykazuje aktywność przeciwdrobnoustrojową¹¹.
Kwas α-linolenowy (ALA) – omega-3 z nasion; moduluje produkcję prozapalnych cytokin i stanowi substrat do syntezy długołańcuchowych kwasów EPA i DHA¹¹.

Olej z nasion pachnotki jest dodatkowo bogaty w γ-tokoferol (ok. 345 mg/kg oleju), β-sitosterol oraz policosanole¹⁶. Wyciąg z liści i wyciąg z nasion zawierają zbliżony zestaw polifenoli, choć w różnych proporcjach zależnych od odmiany i sposobu uprawy.

Uwaga dotycząca składu oleju z pachnotki: Skład lotnych związków pachnotki różni się znacznie między odmianami. W odmianie uprawnej (frutescens) dominuje ketone perillowy (perilla ketone, PK) – stanowi nawet 87% frakcji lotnej. Ten związek wykazuje ostrą toksyczność kardiologiczno-płucną u zwierząt hodowlanych (bydło, konie, owce) i w badaniach na gryzoniach¹⁷¹⁸. Spożycie oleju przez ludzi w formie nieogrzewanej (na zimno) jest powszechne w Azji i uznawane za bezpieczne, jednak producenci zalecają, by oleju z pachnotki nie używać do smażenia w wysokiej temperaturze¹⁹.

Jakie właściwości zdrowotne wykazuje pachnotka – co mówią badania?

Większość dostępnych danych pochodzi z badań laboratoryjnych (in vitro) i na zwierzętach. Wstępne badania kliniczne z udziałem ludzi są obiecujące, ale ich skala jest niewielka i wymagają potwierdzenia. Poniżej zestawiono główne obszary, w których pachnotkę badano:

Obszar działania	Poziom dowodów	Mechanizm / obserwacja
Działanie przeciwzapalne i przeciwalergiczne	Badania in vitro i na zwierzętach; wstępne badania kliniczne	Hamowanie COX-2, NF-κB, uwalniania histaminy z komórek tucznych; kwas rozmarynowy i luteolina²⁰²¹
Wsparcie układu oddechowego (astma, alergia sezonowa)	Badania na zwierzętach; małe badania kliniczne	Luteolina rozkurcza mięśnie gładkie tchawicy; olej z nasion hamuje uwalnianie leukotrienów LB4 i LC4²⁰
Działanie kardiometaboliczne (cholesterol, trójglicerydy)	Badania na zwierzętach; małe badania kliniczne	ALA obniża ekspresję HMG-CoA reduktazy; olej z nasion obniżył cholesterol całkowity o ~12% w małym badaniu z udziałem ludzi¹⁵²²
Działanie neuroprotekcyjne i wsparcie funkcji poznawczych	Badania na zwierzętach; wstępne badania kliniczne	ALA zmniejsza apoptozę neuronów; olej z pachnotki poprawił wyniki w testach funkcji poznawczych u pacjentów z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi²³²⁴
Działanie hepatoprotekcyjne	Badania na zwierzętach i in vitro	Kwas rozmarynowy obniżył aktywność AST/ALT i chronił hepatocyty przed uszkodzeniem oksydacyjnym²⁵
Wpływ na układ pokarmowy	Badania na zwierzętach; małe pilotażowe badanie kliniczne	Olej z nasion zwiększa motorykę jelit; wyciąg z liści poprawił komfort żołądkowo-jelitowy w randomizowanym badaniu z podwójną ślepą próbą²⁶
Działanie przeciwdrobnoustrojowe	Badania in vitro	Luteolina i polifenole nasion działają przeciwko Streptococcus, Porphyromonas gingivalis, Listeria monocytogenes²⁷

Wyniki badań in vitro (np. indukcja apoptozy w komórkach nowotworowych) i na zwierzętach nie są równoznaczne z potwierdzonym działaniem u ludzi. Nie należy ich traktować jako podstawy do stosowania pachnotki zamiast leczenia onkologicznego czy kardiologicznego.

Tradycyjne zastosowania pachnotki i jej miejsce w medycynie azjatyckiej

W tradycyjnej medycynie chińskiej liście pachnotki (Folium Perillae) stosowano przy przeziębieniach, kaszlu, nudnościach, bólach brzucha i zatruciach pokarmowych (szczególnie owocami morza)⁹. Nasiona (Fructus Perillae) były polecane przy astmie, zaparciach i dolegliwościach trawiennych, a łodygi – jako tradycyjny środek przy mdłościach ciążowych⁹. W japońskiej medycynie Kampo pachnotka wchodzi w skład preparatu saiboku-to, stosowanego przy astmie i porannych nudnościach²⁸.

Tradycyjne dawkowanie, podawane w literaturze zielarskiej, wynosi 3–9 g suszonego surowca dziennie²⁹. Herbata z suszonych liści przygotowywana jest z 1–2 g surowca na filiżankę wody, 1–3 razy dziennie³⁰. Olej z nasion stosuje się zazwyczaj w dawce 1 łyżeczki (5 ml) raz lub dwa razy dziennie³¹. Warto podkreślić, że są to dane z tradycji zielarskiej i małych badań – nie ma ujednoliconych zaleceń dawkowania dla suplementów pachnotki opartych na dużych badaniach klinicznych.

Formy pachnotki dostępne jako suplementy:

Olej z nasion pachnotki – bogaty w ALA (omega-3, 54–64%); stosowany wewnętrznie dla wsparcia metabolizmu lipidów i funkcji mózgu; nie należy go podgrzewać do wysokich temperatur¹⁹.
Wyciąg z liści pachnotki – standaryzowany na kwas rozmarynowy lub całkowite polifenole; dostępny w kapsułkach i jako herbatka; najczęściej stosowany przy dolegliwościach alergicznych i oddechowych³¹.
Wyciąg z nasion pachnotki – zawiera polifenole (kwas rozmarynowy, luteolina, apigenina) oraz tokoferole i fitosterole; badany pod kątem działania przeciwcukrzycowego i antyoksydacyjnego³².
Proszek z liści lub nasion – stosowany w kapsułkach; tradycyjna dawka 1–3 g dziennie³¹.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Pachnotka i jej przetwory są generalnie dobrze tolerowane przy stosowaniu przez okres do 12 miesięcy⁵. Istnieją jednak sytuacje, w których przed rozpoczęciem suplementacji lub w jej trakcie należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą:

Leki przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe (np. warfaryna, acenokumarol, kwas acetylosalicylowy w dawkach kardiologicznych): olej z pachnotki zawiera duże ilości ALA, który może nasilać działanie przeciwpłytkowe i zwiększać ryzyko krwawienia⁶³³.
Ciąża i karmienie piersią: brak wystarczających danych o bezpieczeństwie – nie zaleca się stosowania preparatów z pachnotki w tych okresach⁷.
Alergia na rośliny z rodziny jasnotowatych (mięta, bazylia, lawenda, szałwia): możliwa reakcja alergiczna, w tym kontaktowe zapalenie skóry⁶³⁴.
Ciężkie choroby wątroby lub nerek: metabolizm i eliminacja składników aktywnych mogą być zaburzone⁶.
Dzieci poniżej 5. roku życia: wymagana konsultacja ze specjalistą przed podaniem jakichkolwiek preparatów z pachnotki³¹.
Objawy alarmowe po zastosowaniu: nudności, skurcze brzucha, wysypka, obrzęk, trudności z oddychaniem – należy przerwać stosowanie i skonsultować się z lekarzem.

Pachnotka to suplement diety, nie lek – nie zastępuje leczenia farmakologicznego ani konsultacji lekarskiej. Jeśli przyjmujesz leki na receptę lub masz przewlekłą chorobę, zawsze poinformuj lekarza lub farmaceutę o stosowanych suplementach.

Pachnotka zwyczajna to roślina o wyjątkowo bogatym składzie i długiej historii stosowania w medycynie azjatyckiej. Olej z nasion najlepiej przechowuj w ciemnym miejscu i stosuj na zimno (do sałatek, smoothie), nie do smażenia. Wyciągi z liści możesz wykorzystać jako herbatkę lub w formie kapsułek. Zanim zaczniesz suplementację, sprawdź skład produktu – zawartość kwasu rozmarynowego lub ALA może się różnić między preparatami. Jeśli stosujesz leki na serce, ciśnienie czy krzepliwość krwi, koniecznie porozmawiaj z farmaceutą przed włączeniem suplementu z pachnotki do swojej diety.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest pachnotka zwyczajna i jak ją stosować?

Pachnotka zwyczajna (Perilla frutescens) to zioło z rodziny jasnotowatych, uprawiane w Azji Wschodniej. Dostępna jest jako olej z nasion, wyciąg z liści lub kapsułki z proszkiem. Olej stosuje się w dawce ok. 5 ml raz lub dwa razy dziennie, wyciąg lub proszek z liści w dawce 1–3 g dziennie³¹.

Ile kwasów omega-3 zawiera olej z pachnotki?

Olej z nasion pachnotki zawiera 54–64% kwasu α-linolenowego (ALA), co czyni go jednym z najbogatszych roślinnych źródeł omega-3¹. Dla porównania: olej lniany zawiera ok. 50–55% ALA.

Czy pachnotka pomaga przy alergiach i astmie?

W badaniach na zwierzętach i in vitro wykazano, że luteolina i kwas rozmarynowy z pachnotki hamują uwalnianie histaminy z komórek tucznych i działają rozkurczowo na mięśnie gładkie tchawicy²⁰. Małe badanie kliniczne wykazało poprawę parametrów oddechowych po suplementacji olejem z nasion, jednak dostępne dowody kliniczne są wstępne⁴.

Czy pachnotkę można stosować w ciąży?

Nie zaleca się stosowania preparatów z pachnotki w ciąży i podczas karmienia piersią, ponieważ nie ma wystarczających danych potwierdzających ich bezpieczeństwo w tych okresach⁷. W razie wątpliwości skonsultuj się z lekarzem.

Czy pachnotka wchodzi w interakcje z lekami?

Tak – ze względu na wysoką zawartość ALA olej z pachnotki może nasilać działanie leków przeciwzakrzepowych (np. warfaryny) i przeciwpłytkowych, zwiększając ryzyko krwawienia⁶. Jeśli przyjmujesz takie leki, skonsultuj się z lekarzem przed suplementacją.

Jakie działania niepożądane może powodować pachnotka?

Wyciąg i olej z pachnotki są generalnie dobrze tolerowane przez okres do 12 miesięcy⁵. Rzadkie działania niepożądane to łagodne dolegliwości żołądkowo-jelitowe (nudności, skurcze) przy dużych dawkach oraz kontaktowe zapalenie skóry u osób uczulonych na rośliny z rodziny jasnotowatych⁶.

Czy olej z pachnotki można podgrzewać?

Nie jest to zalecane. Olej z pachnotki zawiera związki (m.in. ketone perillowy), które pod wpływem wysokiej temperatury mogą wytwarzać potencjalnie szkodliwe dla płuc substancje¹⁹. Olej najlepiej stosować na zimno – jako dodatek do sałatek lub smoothie.

Jak pachnotka działa na układ nerwowy?

W badaniach na zwierzętach kwas rozmarynowy i ALA z pachnotki wykazywały działanie neuroprotekcyjne – zmniejszały apoptozę neuronów i poprawiały funkcje poznawcze²³. Wstępne badanie kliniczne sugerowało poprawę wyników testów funkcji poznawczych u osób z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi po suplementacji olejem z pachnotki²⁴. Są to jednak wstępne obserwacje wymagające potwierdzenia.

Ile związków bioaktywnych zawiera pachnotka zwyczajna?

W zależności od źródła naukowego w pachnotce zidentyfikowano od ok. 271 do ponad 400 związków bioaktywnych, w tym fenolokwasy, flawonoidy, terpenoidy, olejki eteryczne, fitosterole, tokoferole i kwasy tłuszczowe²³.

Czym różni się wyciąg z liści od oleju z nasion pachnotki?

Wyciąg z liści jest bogaty w polifenole (kwas rozmarynowy, luteolina, apigenina) i jest stosowany głównie przy dolegliwościach alergicznych i oddechowych³². Olej z nasion zawiera przede wszystkim kwas α-linolenowy (ALA, 54–64%) oraz tokoferole i fitosterole – jest stosowany dla wsparcia metabolizmu lipidów i funkcji mózgu³⁵.

Czy pachnotka ma działanie przeciwdrobnoustrojowe?

W badaniach in vitro wykazano, że polifenole nasion pachnotki (luteolina) hamują wzrost bakterii jamy ustnej (Streptococcus, Porphyromonas gingivalis) oraz że olej z nasion w połączeniu z nizyną działa bakteriobójczo wobec Listeria monocytogenes i Staphylococcus aureus²⁷. Wyniki te nie były dotychczas potwierdzane w badaniach klinicznych.

Czy pachnotka wpływa na poziom cholesterolu?

W badaniach na zwierzętach olej z pachnotki obniżał poziom cholesterolu i trójglicerydów w surowicy oraz zmniejszał akumulację lipidów w aorcie i wątrobie¹⁵. Małe badanie kliniczne odnotowało ok. 12-procentowy spadek cholesterolu całkowitego po 8 tygodniach suplementacji, jednak są to wstępne dane wymagające potwierdzenia²².

Pachnotka w kuchni azjatyckiej – shiso i deulkkae

Pachnotka jest znana pod wieloma nazwami: japońskie „shiso” (odmiany zielona i czerwona), koreańskie „deulkkae” (nasiona) czy „kkaennip” (liście). W japońskiej kuchni zielone liście shiso towarzyszą sashimi i sushi, a czerwone (akajiso) barwią umeboshi (marynowane śliwki) i napoje⁸. W Korei liście kkaennip są marynowane w sosie sojowym lub podawane jako wrapy do mięsa. Codzienne spożycie świeżych liści w diecie azjatyckiej dostarcza naturalnych ilości kwasu rozmarynowego i luteolininy bez potrzeby sięgania po suplementy³⁶.

Historia pachnotki w tradycyjnej medycynie – 2000 lat praktyki

Pierwsze wzmianki o pachnotce jako roślinie leczniczej pochodzą z chińskiego tekstu Ming Yi Bie Lu (ok. 500 n.e.), gdzie opisano ją jako surowiec „su” wspomagający krążenie i uspokajający organizm³⁷. W czasach dynastii Song (960–1279 n.e.) pachnotkę stosowano przy kaszlu, gorączce i bólach głowy. Dziś w chińskiej farmakopei wyróżnia się trzy oficjalne surowce: Folium Perillae (liście), Caulis Perillae (łodygi) i Fructus Perillae (nasiona) – każdy o nieco innych wskazaniach³⁷.

Odmiany i chemotypy – dlaczego nie każda pachnotka jest taka sama

Pachnotka zwyczajna dzieli się na kilka chemotypów różniących się profilem olejku eterycznego. Odmiany uprawne (var. frutescens) mogą zawierać nawet 87% ketonu perillowego (PK) w frakcji lotnej, podczas gdy odmiany dzikie i crispa są bogate w perillaldehyd (PA, do 70%)³⁸. Odmiany czerwone (crispa) zawierają więcej antocyjanów nadających liściom purpurową barwę. Skład chemiczny wpływa na aromat, smak i właściwości biologiczne – dlatego warto sprawdzać, z jakiej odmiany pochodzi zakupiony suplement³⁹.